سکر بيراج جي هڪ قديم شاخ جي تري ۾، جتي ڪڏهن پاڻي تيزيءَ سان وهندو هو، اڄ اڇيون سِيپيون تپندڙ مٽيءَ ۾ اڌ دٻيل چمڪي رهيون آهن. درياءَ جي انهن ننڍڙن جيوڙن جا خالي کوپا هاڻي خشڪيءَ جو ماتم ڪري رهيا آهن. پاڻي ايترو تيزيءَ سان ھليو ويو جو کين هجرت ڪرڻ يا پاڻ کي مٽيءَ ۾ لڪائڻ جو موقعو به نه مليو. هي سِيپيون اڄ رڳو ڪو سُڪل نشان ناهن، پر سنڌ جي ان سُڪندڙ حق جو دردناڪ آئينو آهن، جيڪو هٿرادو طريقي سان اسان کان ڇنيو پيو وڃي.

ڊان نيوز جي تازي رپورٽ سنڌ جي مٽي, ثقافت ۽ هارين لاءِ هڪ وڏو چتاءُ آهي. سنڌو درياءَ جو پاڻي ڪنهن قدرتي سبب يا خشڪساليءَ ڪري گهٽ ناهي ٿيو، پر وفاق جي اکين اڳيان هڪ صوبي پاران مسلسل ٻئي صوبي جي جائزي حق تي کليو ڌاڙو هنيو پيو وڃي. پنجاب پاران مسلسل واڌو پاڻي کڻڻ سبب سنڌ ۽ بلوچستان کي پاڻيءَ جي هڪ اهڙي سخت کوٽ ۾ ڌڪي ڇڏيو آهي، جنهن سان زراعت توڙي پيئڻ جي پاڻي جو بحران سنگين ٿي ويو آهي.

انگ اکر: هڪ هٿرادو بحران جي ڪهاڻي

سکر بيراج جي ڪنٽرول روم مان مليل انگ اکر ڏاڍا حيران ڪندڙ آهن. پنجاب پنهنجي مقرر ٿيل حصي 44,000 ڪيوسڪ جي ڀيٽ ۾ 53,394 ڪيوسڪ پاڻي کڻي رهيو آهي، جيڪو سندس اصل حصي کان 21.35 سيڪڙو وڌيڪ آهي. ٻئي طرف، سنڌ کي پنهنجي جائزي حصي 53,200 ڪيوسڪ مان رڳو 32,120 ڪيوسڪ پاڻي ڏنو پيو وڃي. ان جو سڌو مطلب اهو آهي ته سنڌ کي هن وقت 39.6 سيڪڙو جي وڏي کوٽ جو منهن ڏسڻو پئجي رهيو آهي. پنجاب پنهنجي حصي کان 9,394 ڪيوسڪ وڌيڪ پاڻي کڻي وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ پنهنجي جائزي حق جي 21,080 ڪيوسڪ پاڻي لاءِ سُڪي رهي آهي. ڇا وفاق ۾ ڀائيچاري جو مطلب رڳو هڪ طرفو نقصان آهي؟

هيءَ ناانصافي تڏهن اڃا وڌيڪ چٽي ٿي بيهي ٿي جڏهن اسان سنڌ جي مختلف ڪينالن جي اندروني صورتحال کي ڏسون ٿا. دادو ڪينال جهڙي اهم واهه کي رڳو 860 ڪيوسڪ پاڻي ملي رهيو آهي، جڏهن ته ان جو اصل حصو لڳ ڀڳ ڇهه هزار ڪيوسڪ آهي، يعني هتي 85.7 سيڪڙو جي تاريخي کوٽ پيدا ڪئي وئي آهي. اتر اولهه ڪينال ۾ اڌ کان وڌيڪ يعني 50.7 سيڪڙو پاڻي غائب آهي، جنهن جي ڪري بلوچستان کي ملندڙ ان جو قانوني حصو به شديد متاثر ٿيو آهي. رائيس ڪينال، نارا ڪينال، روهڙي ۽ خيرپور فيڊر سميت سنڌ جا سڀئي رستا سُڪي ويا آهن، جڏهن ته ڪوٽڙي بيراج تي 55.74 سيڪڙو جي کوٽ سنڌ جي آخري ڇيڙي تائين سمنڊ جي اڳتي وڌڻ جو سبب بڻجي رهي آهي.

سداواهه واهن جو سُڪڻ: ميرپورخاص کان لاڙڪاڻي تائين آفت

هيءَ صورتحال هاڻي رڳو ڪنهن هڪ بيراج تائين محدود ناهي رهي، پر سنڌ جي ٻين حصن ۾ پڻ تباهي مچائي چڪي آهي. ميرپورخاص جهڙن علائقن ۾، جتي واهه سداواهه هوندا هئا ۽ پاڻي مسلسل وهندو هو، اتي هاڻي بدترين واري بندي لاڳو ڪئي وئي آهي. ماضيءَ ۾ سداواهه علائقن ۾ ائين ڪڏهن به نه ٿيندو هو، پر هاڻي شاخون ٻن هفتن لاءِ مڪمل بند ڪيون وڃن ٿيون ۽ رڳو هڪ هفتي لاءِ پاڻي ڏنو وڃي ٿو. ڪن علائقن ۾ ڏهن ڏينهن جي وهڪري کانپوءِ مسلسل ٻه ٻه هفتا شاخون مڪمل خشڪ پيون هونديون آهن. هڪ زرعي سماج، جنهن جي سڄي معيشت، روزگار ۽ زندگي جو مدار ئي پاڻي تي هجي، سو پنجاب پاران پاڻي جي اهڙي مسلسل چوريءَ ۽ وفاق جي بدانتظامي سان ڪيئن زنده رهي سگهندو؟ هيءَ ڪا معمولي صورتحال ناهي، پر هڪ منظم معاشي قتل آهي جنهن خلاف فوري طور تي آواز اٿارڻ جي ضرورت آهي.

پاڻي جي هيءَ هٿرادو کوٽ سنڌ جي معيشت جي ڪرنگهي جي هڏي ڀڃي رهي آهي. لاڙڪاڻو ڊويزن، جيڪو چانورن جي پيداوار جو ملڪ ۾ سڀ کان وڏو مرڪز آهي، سو هن وقت آخري پساهن ۾ آهي. لاڙڪاڻو چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري جي انگن اکرن موجب، رڳو لاڙڪاڻو ضلعو سالياني اٽڪل ٻه لک 24 هزار ميٽرڪ ٽن چانور پيدا ڪندو آهي، جنهن سان ملڪ کي سالياني 90 ارب روپين جو پرڏيهي متبادل (Foreign Exchange) ڪمائي ملندو آهي. سنڌ جي ڪُل ساڍا ڇهه سئو رائيس ملن مان پنج سئو ملون رڳو هن علائقي ۾ آهن. جڏهن رائيس ڪينال ۽ دادو ڪينال کي پاڻي نه ملندو، ته اهي سوين ملون بند ٿي وينديون ۽ لکين هاري توڙي مزدور بيروزگار ٿي ويندا.

وفاق جي ميز ۽ اسان جي نمائندن جي خاموشي

پنجاب مسلسل هڪ هٺ ڌرمي، زبردستي ۽ وڏي ڀاءُ واري جبر واري سوچ سان ٻين صوبن جي جائزي حقن تي قبضو ڪري رهيو آهي. پر هن سڄي ناانصافي تي سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ رويو سنڌ جي پنهنجي چونڊيل نمائندن جو آهي. جيڪي سياستدان، سينيٽر ۽ وزير سنڌ جي عوام جي ووٽن تي اسلام آباد جي وڏن ايوانن ۾ ويٺا آهن، اهي هن ٻه اکيائي تي مصلحت پسند خاموشي ڇو اختيار ڪيو ويٺا آهن؟ وفاق ۾ سنڌ جي صحيح نمائندگي تڏهن ٿيندي جڏهن اسان جا اڳواڻ پنهنجي ذاتي عهدن ۽ مفادن کي پاسي تي رکي، وفاقي ميز تي پاڻي جو ڪيس مضبوط قانوني ۽ آئيني دليلن سان وڙهندا. 1991ع جي واٽر اڪارڊ جي هڪ هڪ قطري جو حساب گهرڻ اسان جي نمائندن جو فرض آهي، جنهن ۾ اهي ناڪام نظر اچي رهيا آهن.

پنجاب کي هاڻي اهو سمجهڻو پوندو ته وفاقي ڀائيچارو رڳو هڪ طرفو ناهي هوندو. توهان ٻين صوبن جي هارين کي سُڪائي پنهنجا کيت ساوا نٿا رکي سگهو، ۽ نه ئي اهڙي هٺ ڌرمي کانپوءِ ڪنهن سٺي ڀائيچاري جي اُميد رکي سگهجي ٿي. هيءَ صورتحال فوري طور تي تبديل ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سنڌ جو شعور هاڻي سڌو سنئون پنهنجي نمائندن کان پڇي رهيو آهي ته جڏهن اسان جا واهه سُڪي رهيا هئا، تڏهن توهان ڪهڙي سوديبازي ۾ مصروف هئا؟

جڏهن درياءَ مرندا آهن، ته رڳو فصل ناهن سُڪندا، پر تهذيبون مٽجي وينديون آهن. جيڪڏهن اڄ سنڌ جي عوام ۽ هارين پنهنجي نمائندن کي وفاق جي ميز تي مضبوطيءَ سان بيهڻ تي مجبور نه ڪيو، ته ايندڙ نسل رڳو سُڪل مٽي ۽ خالي کيت ڏسي اسان جي خاموشيءَ تي سوال اٿاريندا. وقت تيزيءَ سان هٿن مان نڪري رهيو آهي، ۽ دادو ڪينال جي تري ۾ پيل اهي خشڪ سِيپيون اسان کي ٻڌائي رهيون آهن ته هاڻي فيصلو مصلحت پسندي جو ناهي، پر پنهنجي بقا ۽ حق جي حفاظت جو آهي.

مير عطا محمد ٽالپور

ساهه منجهائيندڙ گرمي ۽ سمنڊ جو بخار

سنڌ جي ٻرندڙ ميدانن کان وٺي ڪراچي جي گُهٽيل ساحلن تائين، هوا ڄڻ ته ساهه کڻڻ وساري ويٺي آهي. جڏهن دادو، جيڪب آباد، سکر، لاڙڪاڻي، شڪارپور، خيرپور، قمبر شهدادڪوٽ، شهيد بينظيرآباد ۽ گهوٽڪي ۾ گرمي پد 51 ڊگري سينٽي گريڊ جي هانءُ ڏاريندڙ حدن کي ڇهي ٿو، ۽ ٻئي طرف حيدرآباد کان وٺي عمرڪوٽ تائين 45 ڊگريءَ جي باهه وسي ٿي، ته انسان کي پنهنجي بيوسيءَ جو شدت سان احساس ٿئي ٿو.

ڪراچي ۾ جيتوڻيڪ ٿرماميٽر 42 ڊگريون ڏيکاري ٿو، پر 50 سيڪڙو کان وڌيڪ نمي ۽ سمنڊ جي بند ٿيل هوائن سبب اهو 52 ڊگريءَ جو عذاب بڻجي، پورهيتن، عورتن، ٻارن ۽ ضعيفن جو ساهه مٺيءَ ۾ ڪري ڇڏيو آهي. پر هيءَ رڳو ڪا مقامي موسم جي خرابي ناهي. هزارين ميل پري پئسفڪ سمنڊ جي اونهائين ۾ پاڻيءَ جو گرمي پد مٿي ٿي چڪو آهي. سائنسدان ان اٿندڙ باهه کي ’سپر ايل نينو‘ (Super El Niño) جو نالو ڏئي رهيا آهن، جيڪو ايندڙ سالن تائين اسان جي ڌرتيءَ جي بقا جو سخت ترين امتحان وٺندو.

روٺل مون سون جو الميو

ڏکڻ ايشيا ۾ زندگيءَ جي جياپي جو سمورو دارومدار ان مون سون تي هوندو آهي، جنهن جو پهريون پڙاءُ ڪيرالا جي ساحلن تي ٿيندو آهي. پر هن ڀيري، سپر ايل نينو جي اثر هيٺ، ڪيرالا ۾ مون سون جي موجودگي ئي هڪ خوفناڪ بي يقيني جو شڪار آهي.

روايتي ۽ تسلسل سان وسندڙ برساتن جو نظام ٽٽي چڪو آهي؛ ڪٿي ڪڪرن جو نالو نشان ناهي ته ڪٿي اوچتين طوفاني برساتن زمين کي ساهه کڻڻ جو موقعو ئي ناهي ڏنو. جڏهن ڪيرالا کان اٿندڙ اهي هوائون ئي زخمي ۽ رستا ڀليل هجن، ته سنڌ جي سڪل مٽي تائين پهچندي انهن وٽ ڏيڻ لاءِ خالي پڻي کانسواءِ ڇا بچندو؟

تاريخ جا رت سان لکيل پنا

جڏهن به سمنڊ جو بخار ڪر کڻندو آهي، تاريخ جا پراڻا ۽ رت سان لکيل پنا پاڻمرادو ڦڙڪڻ لڳندا آهن.

1876ع جي وساريل قيامت

سال 1876ع هو، جڏهن پئسفڪ سمنڊ مان اهڙي ئي هڪ گرم باهه اٿي هئي. مون سون روٺو رهيو، فصل سڙي خاڪ ٿي ويا، ۽ ننڍي کنڊ جي تاريخ جو سڀ کان خوفناڪ ڏڪار آيو، جنهن 55 کان 82 لک انسانن جون حياتيون ڳڙڪائي ڇڏيون.

سماجي ڪارڪن پنڊتا رامابائي ان قيامت جا منظر بيان ڪندي لکيو هو ته، ”اسان جهنگن ۾ وڃي مرڻ کي ترجيح ڏني، ڇاڪاڻ ته پنهنجن ئي ماڻهن اڳيان بک مرڻ شرم جو باعث هو.“ اهو اهڙو دل ڏاريندڙ دور هو، جو بکايل ماڻهن جي هجوم کان بچڻ لاءِ هڪ هڏين جو پڃرو بڻيل ماڻهو پنهنجي زال ۽ ٻارن جي چوڌاري پهرو ڏيندو هو، متان ڪو انهن کي ماري نه کائي وڃي.

تباهيءَ جا جديد روپ: زراعت کان بجليءَ جي بحران تائين

جيڪڏهن اها ئي تاريخ هن سپر ايل نينو جي صورت ۾ سنڌ اندر ٻيهر ورجائجي ٿي، ته ان جا نتيجا اسان جي تصور کان به وڌيڪ ڀيانڪ هوندا.

هي رڳو برسات نه پوڻ جو مسئلو ناهي رهيو. هي سپر ايل نينو هڪ اهڙي وقت ۾ اچي رهيو آهي جڏهن يوڪرين کان وٺي وچ اوڀر تائين جنگين جي باهه ٻري رهي آهي. عالمي سطح تي ڀاڻ جو بحران آهي ۽ خوراڪ جي فراهميءَ جا رستا ڪمزور ٿي چڪا آهن. جيڪڏهن خريف جا فصل سڙي ويا، ته اسان رڳو معاشي طور نه پر جسماني طور به تباهه ٿي سگھون ٿا. گرميءَ جي شدت سبب ايئرڪنڊيشنرن جو استعمال وڌندو، بجليءَ جي طلب وڌندي، پر پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب هائيڊرو پاور گرڊ جواب ڏئي سگھن ٿا، ۽ ملڪ اونداهيءَ ۾ ٻڏي سگهي ٿو. بک، اڃ ۽ وسيلن جي کوٽ سماج جي آخري تند پڻ ٽوڙي ڇڏيندي آهي، جنهن جو نتيجو رڳو غربت نه، پر خوني تڪرار ۽ سماجي بغاوتن جي صورت ۾ نڪرندو آهي. چورين ۽ ڦرن جي وارداتن ۾ ته اڳ ۾ ئي واڌارو ڏسڻ ۾ پيو اچي.

بقا جو اڪيلو رستو: وڏڙن جي ڏاهپ يا اسان جي هٺ ڌرمي؟

پر هن اونداهي سرنگهه ۾ بقا جو هڪ رستو اڃا به موجود آهي، جيڪو اسان جي وڏڙن جي ڏاهپ جو ثبوت آهي.

1876ع جي ان عالمي ڏڪار ۾ دکن رياست جا لکين ماڻهو ان ڪري بچي ويا هئا جو اتي 18 هزار کان وڌيڪ مقامي تلاءَ ٺهيل هئا، جن مان لڳ ڀڳ 5 هزار تلاءَ ڏکي گهڙيءَ ۾ به جيئڻ جو سهارو بڻيا. اڄ، موسميات کاتو اسان کي خبردار ڪري ٿو ته صبح ڏهين کان شام چئين وڳي تائين اُس کان بچو ۽ پاڻي جو استعمال وڌايو—اهو انفرادي سطح تي ته ٺيڪ آهي، پر اجتماعي ۽ رياستي بقا لاءِ انتهائي ناڪافي آهي.

اسان کي قومي سطح تي ورهايل ۽ ڪمزور منصوبن بدران هڪ وسيع علائقائي حڪمت عملي جي ضرورت آهي. اسان کي پنهنجي ڳوٺن، شهرن ۽ واهن جي ڪنارن تي پاڻي ذخيرو ڪرڻ جا مقامي طريقا ٻيهر زنده ڪرڻا پوندا. ڇو ته جڏهن سمنڊ جاڳندو آهي ۽ آسمان باهه وسائيندو آهي، تڏهن فطرت ڪنهن جون التجائون نه ٻڌندي آهي، اها رڳو انسان جي اڳواٽ تياري ڏسندي آهي. بچندا رڳو اهي آهن جيڪي سڪل ڏينهن ۾ پاڻيءَ جي هڪ ڦڙي ۽ وڻ جي هڪ ڇانوَ جي حقيقي قيمت کي سڃاڻي، ان کي اڄ ئي پنهنجي ۽ پنهنجي ايندڙ نسلن لاءِ سانڍيندا.

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

وقت مٽيءَ جي ٿانون ۽ ٽامي جي ٽڪرن ۾ ته قيد ٿي سگهي ٿو، پر انساني جسم جي حرڪت ۽ رقص جا اهڃاڻ ڪڏهن به فنا نٿا ٿين. اهي نسلن جي رت ۾ سفر ڪن ٿا. جڏهن اسان زمين جو سينو چيري ماضيءَ کي ڳوليندا آهيون، ته دراصل اسان پنهنجي ئي گم ٿيل آوازن کي ٻڌڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون. سنڌ جي انتهائي معزز ۽ مشهور فنڪاره، شيما ڪرماڻي، ماضيءَ جي ان ئي سڏ کي سڃاڻندي، ننڍي کنڊ جي مشهور ڪلاسيڪي رقص ’اوڊيسي‘ (Odissi) بابت هڪ انتهائي فڪري ۽ تاريخي دليل پيش ڪيو آهي.

شيما ڪرماڻيءَ جو اهو موقف آهي ته اوڊيسي رقص جو بنياد رڳو قرون وسطيٰ جي اوڙيسا (Odisha) تائين محدود ناهي، پر ان جون پاڙون سڌيون سنئون موهن جي دڙي جي سڀيتا سان وڃي ملن ٿيون. پنهنجي ان ڳالهه جو آغاز ڪرڻ کان اڳ، مان هتي پنهنجي هڪ ذاتي راءِ ضرور شامل ڪندس: جيتوڻيڪ مان پاڻ تاريخ يا رقص جي ان مخصوص موضوع جو ڪو ماهر ناهيان، پر شيما ڪرماڻي سنڌ جي هڪ انتهائي قابلِ احترام ۽ مستند فنڪاره آهي، ان ڪري سندس هن تحقيق ۽ موقف تي يقين ڪري سگھجي ٿو.

اچو ته هن قديم سفر جي نفسياتي ۽ تاريخي پهلوئن کي سمجهون.

Read more

ڪنهن يونيورسٽيءَ جي هڪ ڀريل ليڪچر هال ۾ استاد اچانڪ پڙهائڻ بند ڪري هڪ شاگرد ڏانهن اشارو ڪري ٿو: ”هو جيڪو ٻئي بينچ تي نيري جڪيٽ ۾ ويٺو آهي، تنهنجو نالو ڇا آهي؟“ شاگرد حيران ٿي چوي ٿو، ”سر، منهنجو نالو ايلڪس آهي.“ استاد بغير ڪنهن سبب جي تيز لهجي ۾ چوي ٿو، ”ايلڪس، هليو وڃ منهنجي ڪلاس مان، مان توکي ٻيهر پنهنجي ڪنهن به ليڪچر ۾ ڏسڻ نٿو چاهيان.“ شاگرد پريشان ٿي پڇي ٿو، ”سر، پر مون ڪيو ڇا آهي؟ مان سمجهي نه سگهيس.“ استاد وڌيڪ سختيءَ سان چوي ٿو، ”مان ٻيهر نه چوندس، هينئر ئي ٻاهر نڪري وڃ!“ شاگرد پنهنجو ٿيلهو کڻي شرمندگي ۽ ناانصافيءَ جو هڪ گهرو احساس کڻي ڪلاس مان ٻاهر هليون وڃي ٿو.

ڪلاس ۾ مڪمل خاموشي ڇانئجي وڃي ٿي. استاد پنهنجو رخ باقي شاگردن ڏانهن ڪري پڇي ٿو، ”اسان جي سماج ۾ قانون ڇو هوندا آهن؟ قانون جو مقصد ڇا آهي؟“ ڪو شاگرد چوي ٿو ”سماجي نظم وضبط لاءِ“، ڪو چوي ٿو ”انسان جي بنيادي حقن جي حفاظت لاءِ“، ته ڪو وري جواب ڏئي ٿو ”انصاف لاءِ“. استاد مسڪرائي چوي ٿو، ”توهان سڀني جو مهربانيون. هاڻي مونکي اهو ٻڌايو ته جيڪو ڪجهه هينئر مون توهان جي ڪلاس ميٽ سان ڪيو، ڇا اهو ناانصافي نه هئي؟“ سڄو ڪلاس گڏجي چوي ٿو، ”جي سر, اها سراسر ناانصافي هئي.“ استاد هڪ گهرو ساهه کڻي پڇي ٿو، ”ته پوءِ توهان مان ڪنهن به احتجاج ڇو نه ڪيو؟ ڪنهن مونکي روڪڻ جي ڪوشش ڇو نه ڪئي؟ توهان سڀني ان ناانصافيءَ کي اڳيان وڌڻ کان ڇو نه روڪيو؟“

Share

سڄي هال تي هڪ سڪتو طاري ٿي وڃي ٿو. استاد چوي ٿو، ”جيڪا ڳالهه اڄ توهان سکي آهي، اها مان توهان کي هڪ هزار ڪلاڪن جي ليڪچرن ۾ به سمجهائي نه سگهان ها جيستائين توهان ان کي پنهنجي اکين سان نه ڏسو ها. توهان سڀ ان ڪري خاموش رهيا ڇاڪاڻ ته ان ناانصافيءَ جو سڌوسنئون اثر توهان تي نه پيو پئي. توهان سمجهيو ته هي معاملو توهان جو ناهي، تنهنڪري ماٺ ئي ڀلي آهي. پر ياد رکجو، جيڪڏهن توهان سماج ۾ انصاف قائم ڪرڻ ۾ مدد نٿا ڪريو، ته هڪ ڏينهن توهان سان به اهڙي ئي ناانصافي ٿيندي، ۽ تڏهن توهان جي حق ۾ بيهڻ وارو به ڪو نه هوندو.“

Read more

اڄ پهرين جون آهي، اهو ڏينهن جڏهن سراواڪ جا مقامي قبيلا پنهنجو عظيم ڏهاڙو ’گاوائي دياڪ‘ (Gawai Dayak) ملهائي رهيا آهن. سفر، حقيقت ۾، رڳو نون علائقن کي ڏسڻ جو نالو ناهي هوندو، بلڪه اسين انهن پراهين جاين جي وسيلي پنهنجي ئي انساني فطرت جا مختلف روپ سڃاڻندا آهيون. جڏهن اسين ملائيشيا جي ٻيٽ بورنيو ۾ واقع سراواڪ جي گهاٽن جهنگلن ۽ وهندڙ ندين ڏانهن نهاريون ٿا، ته پهرين نظر ۾ اهو منظر سنڌ جي وارياسن رڻن ۽ درياهي ميدانن کان بلڪل مختلف ۽ اوپرو محسوس ٿئي ٿو. پر ثقافت ۽ انساني روين جي اونهائيءَ ۾ جهاتي پائڻ سان ئي اها حقيقت کلي ٿي ته اڄوڪو هي ڏهاڙو پنهنجي اندر سنڌي ثقافت سان ڳنڍيل ڪيئي اڻلکا روحاني ۽ سماجي رشتا سانڍي بيٺو آهي. هي ڪا پراهين يا عجيب رسم ناهي، پر ڏکئي وقت کانپوءِ شڪراني، وڏڙن جي احترام، گڏيل رهائش جي تقدس، مهمان نوازي، ۽ پنهنجي سڃاڻپ کي نسلن تائين جيئرو رکڻ جو هڪ شاندار ثبوت آهي.

وجود جو جشن: گاوائي دياڪ ڇا آهي؟

هر سال پهرين ۽ ٻئي جون تي، ايبان، بدايوهه ۽ اورانگ اولو (Iban, Bidayuh, and Orang Ulu) سميت ٻيا مقامي دياڪ قبيلا گاوائي دياڪ جي هن عظيم جشن ۾ شريڪ ٿيندا آهن. اهو رڳو چانورن جي فصل لهڻ جو روايتي جشن ناهي، پر ڌرتيءَ سان ڳنڍيل انسان جي پورهئي، يادگيرين ۽ روحانيت جو هڪ جيئرو جاڳندو مظهر آهي. هو پنهنجي فصل جي روح کي ’سمانگت پادي‘ (Semengat Padi) سڏي ان جو دل سان احترام ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن نظريي ۾ زمين، نديون، جهنگل، ماڻهو ۽ روح، اهي سڀ هڪ ئي اڻٽٽ ڌاڳي ۾ پوتل آهن. اهو ڏهاڙو، جيڪو ڪنهن دور ۾ رڳو گهرن جي چوديواريءَ تائين محدود هوندو هو، سو اڄ سارواڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو اهڃاڻ بڻجي چڪو آهي.

دٻاءُ کان مڃتا تائين جو سفر

تاريخ جي ورقن ۾ هن ثقافت جو سفر ڪڏهن به سولو ناهي رهيو. 1841ع ۾، اڇي راجہ، جيمس بروڪ (James Brooke) جي حڪمرانيءَ ۽ نوآبادياتي دور کان وٺي 1963ع تائين، دياڪ رسمن کي اڪثر شڪ ۽ حقارت جي نگاهه سان ڏٺو ويو. عيسائي مشنريز ۽ ڌارين حڪمرانن جي نظر ۾ اهي مقامي عقيدا شايد غير مهذب هئا، جنهن ڪري مقامي ماڻهن تي اهو نفسياتي دٻاءُ وڌو ويو ته هو پنهنجي اباڻين رسمن تان هٿ کڻي وڃن. ان ڏکئي وقت ۾ ثقافت رڳو خاندانن جي سيني ۾ خاموشيءَ سان پاهه کائيندي رهي. پر 1963ع ۾، جڏهن سراواڪ ملائيشيا جو حصو بڻيو، ته سڃاڻپ جي هڪ نئين سجاڳي جنم ورتو. نيٺ 1965ع ۾ گاوائي کي سرڪاري موڪل جو درجو مليو. هن مڃتا سندن ثقافت کي ماضيءَ جي انڌيرن مان ڇڪي ڪڍيو، کين جديد دنيا ۾ هڪ نئين وقار سان بيهاريو، ۽ 1980ع جي ڏهاڪي کانپوءِ هي ڏهاڙو سندن فخر جو لازوال نشان بڻجي ويو.

رسمون: ماضي ۽ حال جو ميلاپ

گاوائي جي شروعات ’موائي انتو روا‘ (Muai Antu Rua) نالي روحاني صفائيءَ جي رسم سان ٿيندي آهي. منفي قوتن کي ڀڄائي، پنهنجي گهر ۽ روح کي پاڪ ڪيو ويندو آهي؛ بلڪل ائين جيئن ڪنهن وڏي مذهبي ڏهاڙي کان اڳ اسين صفائي ۽ پاڪيزگيءَ جو اهتمام ڪندا آهيون. ان کانپوءِ ’ميرنگ‘ (Miring) جي رسم ادا ٿيندي آهي، جنهن ۾ چانورن، مقامي شراب ’تواڪ‘ (Tuak) ۽ ٻين شين جو نذرانو ڏئي فطرت توڙي وڏڙن جا ٿورا مڃيا ويندا آهن. هيءَ رسم بلڪل ان احساس جهڙي آهي، جيئن سنڌي ڪلچر ۾ نياز ڏيڻ، دعا گهرڻ يا پوڄا ڪرڻ جو تصور آهي، جتي ظاهري شيون هڪ اڻڏٺي روحاني رشتي جي پختگيءَ جو اظهار هونديون آهن.

جڏهن ڍول تي ڏونڪو لڳندو آهي، ته سندن روايتي رقص ’نگاجات‘ (Ngajat) شروع ٿيندو آهي. ماضيءَ جي ويڙهاڪ تاريخ کي هاڻي هڪ خوبصورت ثقافتي فن ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. اهو رقص، سنڌ جي ’جهومر‘ وانگر، رڳو جسماني حرڪت ناهي پر صدين جي يادگيرين جو تسلسل آهي، جنهن ۾ بهادري ۽ خوشي پاڻ ۾ ملي هڪ ٿي وڃن ٿا. هي سموريون رسمون ’لانگ هائوس‘ (Longhouse) ۾ ادا ٿينديون آهن، جيڪي 20 کان 100 خاندانن جا گڏيل رهائشي مرڪز هوندا آهن. اهي ڊگها گهر بلڪل سنڌي ’اوطاق‘ جهڙا آهن، جتي فيصلا ٿيندا آهن، مهمان نوازي ٿيندي آهي، ۽ ثقافت هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندي آهي.

مهمان نوازيءَ جو هڪ اعليٰ نمونو ’تواڪ‘ ۽ گڏيل کاڌن جي ورهاست ذريعي پيش ڪيو ويندو آهي. گڏجي کائڻ وارو اهو عمل خاندانن جي وچ ۾ وڇايل ديوارون ڪيرائي ڇڏيندو آهي. اهو منظر اسان کي سنڌ ۾ لنگر، ونڊي کائڻ، ۽ عرس جي روايتن جي ياد ڏياري ٿو، جتي گڏجي کائڻ پاڻ ۾ برابري ۽ پيار جو سڀ کان وڏو ثبوت هوندو آهي. اهڙيءَ طرح، ايبان قبيلي جو هٿ سان اڻيل خاص ڪپڙو ’پوا ڪمبو‘ (Pua Kumbu) رڳو پائڻ جي ڪا عام شيءِ ناهي، پر اهو مڪمل طور تي سنڌي ’اجرڪ‘ وانگر پنهنجي اندر صدين جي ڪهاڻين، عقيدن، روحاني تحفظ ۽ سڃاڻپ جا راز سانڍي بيٺو آهي.

ثقافتي بقا جو سبق

اهي حيران ڪندڙ هڪجهڙايون اهو ثابت ڪن ٿيون ته جاگرافيائي فاصلن جي باوجود، انسانيت پنهنجي بقا ۽ سڃاڻپ کي رسمن، جاين، لباس ۽ گڏيل يادگيرين جي روپ ۾ هڪ ئي طريقي سان محفوظ رکندي آهي. گاوائي دياڪ جو هي سفر، سنڌين لاءِ هڪ خاموش پر اثرائتو پيغام آهي ته جڏهن ڪا ثقافت عوامي سطح تي ملهائي وڃي ٿي، ته اها رڳو هڪ جشن نٿي رهي پر خاموش مزاحمت جو روپ وٺي ڇڏيندي آهي. ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ جديد شهري زندگيءَ جي دٻاءَ هيٺ آيل ٻولي، لباس ۽ رسمون تيستائين زنده رهي نٿيون سگهن، جيستائين نئون نسل انهن کي عملي طور نه اپنائي. اوطاقون ۽ لانگ هائوس رڳو عمارتون ناهن پر اهي زنده يادگيرين جا مضبوط محافظ آهن.

ڏينهن جي آخر ۾، گاوائي دياڪ جو ڏهاڙو، جيڪو مقامي قبيلن جي جداگانه هجڻ جي باوجود سندن اتحاد جو سبب آهي، اهو دانهن ڪري اعلان ٿو ڪري ته: هو اڄ به زنده آهن ۽ پنهنجي ماضيءَ جا شڪرگذار آهن. اها ئي بقا جي ڪهاڻي سنڌي روح جي به آهي. دنيا جي تيزيءَ سان بدلجندڙ وهڪري ۾ پنهنجي پاڙن سان جڙيل رهڻ، سخاوت کي قائم رکڻ ۽ پنهنجي سڃاڻپ تي بنا ڪنهن هٻڪ جي فخر ڪرڻ ئي اها گڏيل انساني جدوجهد آهي، جيڪا سراواڪ جي جهنگلن کان وٺي سنڌ جي ميدانن تائين ساڳي ئي شدت سان محسوس ڪري سگهجي ٿي. حقيقت ۾، اهو ئي دياڪ ۽ سنڌي دنيا جي وچ ۾ سڀ کان اونهو ۽ اڻٽٽ روحاني پل آهي.

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

Share

انسان جي تاريخ هڪ عجيب خوشفهميءَ جو لاڳيتو سفر رهي آهي. اسان زمين جي سيني تي ڪنڪريٽ ۽ اسٽيل جا جهنگ اُساري، درياهن کي بند ٻڌي، ۽ پنهنجي هٿن ۾ جادوئي اسڪرينون جهلي اهو سمجهي ويٺا آهيون ته اسان فطرت کي پنهنجو غلام بڻائي ڇڏيو آهي. پر هيءَ ڌرتي اسان جي خواهشن جي محتاج ناهي. انساني نفسيات جو غور سان مطالعو ڪجي ته اهو احساس ٿئي ٿو ته انسان ڌرتيءَ جو مالڪ ناهي، پر رڳو هڪ مسافر آهي، جنهن جو جياپو انهن هوائن جي مرضيءَ تي آهي، جيڪي هزارين ميل پري سمنڊ جي لهرن مان جنم وٺن ٿيون.

Share

هن سال جڏهن موسمياتي ماهرن پنهنجي انگن اکرن ۾ اهو پڌرو ڪيو ته 2026ع جو مون سون پنهنجي معمول کان گهٽ، يعني لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو رهندو، ته ڪيترن ئي ماڻهن ان انگ کي معمولي سمجهي نظرانداز ڪري ڇڏيو. عام ذهن اهو ئي سوچيندو آهي ته جيڪڏهن سؤ جي بدران نوي رپيا ملن ته ڪهڙو قهر ٿي ويندو؟ پر موسم ۽ فطرت ڪو بينڪ جو کاتو ناهن، جتي توهان پنهنجي مرضيءَ سان پئسا جمع ڪري جڏهن چاهيو ڪڍرائي سگهو. هتي ڳالهه برسات جي مجموعي مقدار جي ناهي، پر ان جي ”وقتي ۽ مڪاني ورهاست“ (Temporal and Spatial Distribution) جي آهي. فرض ڪريو، هڪ هاريءَ کي پوري سال جي خوراڪ هڪ ئي ڏينهن ۾ زبردستيءَ کارائي وڃي ۽ باقي ٽي سؤ چوهٺ ڏينهن کيس بکيو رکيو وڃي، ته ڇا اهو جيئرو رهي سگهندو؟ بلڪل ائين ئي، جيڪڏهن آگسٽ جي ڪنهن هڪ هفتي ۾ ڪڪر ڦاٽي پون، شهر ٻڏي وڃن، ۽ باقي جون کان سيپٽمبر تائين آسمان مان باهه وسندي رهي، ته اهو 90 سيڪڙو مينهن ڪنهن رحمت جي بجاءِ عذاب بڻجي ويندو آهي. برسات جو اصل حسن ان جي تسلسل ۽ مٽيءَ جي گهرج مطابق نرميءَ سان وسڻ ۾ آهي، نه ڪي اوچتي طوفان ۾.

پاڪستان، ۽ خاص طور تي سنڌ جي صورتحال تي غور ڪجي ٿو ته انساني بيوقوفين جو هڪ انوکو داستان سامهون اچي ٿو. اسان جو سمورو زرعي نظام سنڌو درياهه ۽ ان جي واهن تي بيٺل آهي. هماليا، قراقرم ۽ هندوڪش جي برفاني چوٽين تي سياري ۾ پويندڙ برف اسان جي درياهن جو ساهه آهي. پر سمنڊ جي گرمي پد ۾ تبديليءَ وارن اثرن سبب جڏهن مٿانهين علائقن ۾ سياري جي برفباري ۽ مينهن رُسي وڃن ٿا، ته ان جو سڌو اثر دريائن تي اڏيل مصنوعي رڪاوٽن، يعني تربيلا ۽ منگلا جهڙن ڊيمن تي پوي ٿو. اهي ڊيم، جن جي ٺهڻ کي اسان هروڀرو انجنيئرنگ جو معجزو سمجهي فخر ڪندا آهيون، اڄڪلهه اونهاري جي شروعات ۾ ئي خالي پيالن وانگر آسمان ڏانهن ڏسي رهيا هوندا آهن. هڪ خالي ڊيم دراصل انساني ارتقا جي ان خالي پڻي جو ثبوت آهي، جيڪو سمجهي ٿو ته فطرت جا رستا روڪي هو پاڻي پيدا ڪري سگهي ٿو. حقيقت اها آهي ته ڊيم پاڻي ٺاهيندا ناهن، رڳو ذخيرو ڪندا آهن، ۽ جڏهن آسمان ئي بختو هجي ته زمين تي ٺهيل ڪنڪريٽ جون اهي ديوارون رڳو بيوسيءَ جا يادگار بڻجي وينديون آهن.

سنڌ جي وسيع ميدانن ۽ پنجاب جي زرخيز زمينن تي هن پاڻيءَ جي کوٽ جا جيڪي منظر اسان ڏسون ٿا، اهي اسان جي سماجي ۽ سياسي ترجيحن جو نتيجو آهن. خريف جي فصلن، خاص ڪري ڪپهه، ڪمند ۽ ساريال جو سڌو واسطو پاڻيءَ جي موجودگيءَ سان آهي. اها ڪيتري نه حيرت انگيز ڳالهه آهي ته هڪ طرف اسان وٽ پاڻيءَ جو شديد بحران آهي، درياهن ۾ واري اڏامي رهي آهي، ۽ ٻئي طرف اسان جا آبادگار انهن زمينن تي به ڪمند پوکي رهيا آهن، جن جي مٽي گهڻي دير تائين نمي برقرار نٿي رکي سگهي. جڏهن زمين ڀلاري ۽ چيڪي نه هجي، ته ڪمند جهڙو فصل پاڻيءَ جو سڀ کان وڏو دشمن بڻجي ويندو آهي. اهو انساني لالچ ۽ اڻڄاڻائيءَ جو هڪ اهڙو روپ آهي، جتي اسان اڄ جي ٿوري گهڻي منافعي لاءِ پنهنجي ايندڙ نسلن جو سمورو پاڻي نچوڙي رهيا آهيون. گذريل هڪ ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک اڳ ئي اڌ تي اچي چڪي آهي. آبپاشي جي نظام ۾ بي انتها ڌانڌليون، طاقتور ماڻهن پاران پنجاب توڙي سنڌ ۾ مٿانهين سطح تي پاڻيءَ جي چوري، هڪ اهڙي سماج جو عڪس پيش ڪن ٿيون، جيڪو تباهيءَ جي ڪناري تي بيٺو هجي پر اڃا تائين هڪ ٻئي جا کيسا ڪٽڻ ۾ مصروف هجي. جڏهن واهن ۾ پاڻي گهٽجي ويندو آهي، ته فصل سڙڻ سان گڏوگڏ انساني رشتا به سڪي ويندا آهن، ۽ اها پاڻيءَ جي کوٽ 2027ع تائين هڪ خوفناڪ شڪل اختيار ڪري سگهي ٿي.

اسان جي معاشي نظام جي ڪهاڻي ته ان کان به وڌيڪ کل جوڳي ۽ ساڳي وقت روئارڻ جهڙي آهي. سرڪاري انگ اکر ٻڌائين ٿا ته ملڪ جي مجموعي پيداوار (جي ڊي پي) جو تقريباً چوٿون حصو (يعني 24 سيڪڙو جي لڳ ڀڳ) سڌي ريت زراعت تي بيٺل آهي ۽ اڌ آبادي ان سان جڙيل آهي. پر اسان جا پاليسي ساز ۽ اقتدار جي ايوانن ۾ ويٺل عقل جا اندها ايئرڪنڊيشنڊ ڪمرن ۾ ويهي جيڪي منصوبا جوڙيندا آهن، تن جو زميني حقيقتن سان ڪو به واسطو نٿو هجي. آبادگارن تي ٽيڪسن جو بار، ڀاڻ ۽ ٻجن جي قيمتن ۾ اڻکٽ اضافو، ۽ پيداواري لاڳت وڌڻ سبب هاڻي زمين پوکڻ هڪ نفعي بخش ڪم بدران هڪ خانداني مجبوري بڻجي وئي آهي.

حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته اسان جي رياست پنهنجي بقا لاءِ پنهنجي زمينن ۽ پنهنجي پاڻيءَ تي ڀروسو ڪرڻ بدران ٻن شين تي انحصار ڪري ٿي: هڪ، وچ اوڀر جي ريگستانن جهڙوڪ سعودي عرب ۽ دبئي مان پورهيتن پاران موڪليل ناڻو، ۽ ٻيو، بين الاقوامي مالياتي فنڊ (آءِ ايم ايف) جا قرض. ٿورو تصور ڪريو ان ستم ظريفيءَ جو! هڪ زرعي ملڪ، جنهن جي سيني تي دنيا جو سڀ کان وڏو آبپاشي نظام وڇايل آهي، ان جو جياپو انهن مزدورن جي پگهارن تي آهي جيڪي پرڏيهه جي ريگستانن ۾ اٺن وانگر ڪم ڪن ٿا. آءِ ايم ايف جي قرضن سان توهان پنهنجي بيلنس شيٽ تي انگ اکر ته سڌا ڪري سگهو ٿا، پر آءِ ايم ايف توهان جي زمينن تي مينهن نٿو وسائي سگهي. پئسي سان توهان ڪجهه وقت لاءِ عالمي مارڪيٽ مان ڪڻڪ ۽ کنڊ ته خريد ڪري سگهو ٿا، پر جڏهن عالمي سطح تي ئي خوراڪ جو بحران هوندو ۽ توهان جي آبادگار جي هٿن ۾ پاڻيءَ جي کوٽ سبب ڇالا پئجي چڪا هوندا، ته اهي پرڏيهي قرض به ڪنهن ڪم نه ايندا. نيشنل واٽر پاليسي ۽ ڪلائيميٽ چينج جهڙا ڪاغذ وزارتن جي المارين ۾ دز کائي رهيا آهن، پر زمين تي نه ڪو خشڪساليءَ کان بچاءَ جو اڳواٽ نظام موجود آهي، نه ئي برساتي پاڻيءَ کي محفوظ ڪرڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش.

Share Kachahree - ڪچهري

جڏهن انسان پنهنجي حال ۽ مستقبل جا سمورا فيصلا فطرت جي خلاف وڃي ڪندو آهي، ته فطرت کيس سزا ڏيڻ لاءِ ڪي وڏا لشڪر ناهي موڪليندي، پر اها رڳو پنهنجي بادلن جو رخ موڙي ڇڏيندي آهي ۽ زمين جي نمي کي هوا ۾ اڏائي ڇڏيندي آهي. اهي خالي درياهه، اهي سڪل واهه، ۽ اهي آسمان ڏانهن نهاريندڙ خالي ڊيم اسان کي ياد ڏياري رهيا آهن ته انسان پنهنجي هٺ ڌرميءَ ۾ ڀلي ڪيڏو به پري هليو وڃي، هن جو اصل وجود تڏهن ئي سلامت رهندو جڏهن هن جي مٽي سائي رهندي. ۽ جڏهن مٽي سڪڻ لڳندي آهي، ته بينڪن جا کاتا، رياستن جا معاهدا، ۽ دنيا جون سموريون ٽيڪنالاجيون انسان کي ان بک ۽ اڃ کان نٿيون بچائي سگهن، جيڪا هن پنهنجي هٿن سان پنهنجي لاءِ تيار ڪئي آهي. سمنڊ جو بخار شايد ڪجهه وقت کانپوءِ سمنڊ پاڻ ئي ٿڌو ڪري ڇڏي، پر اسان پنهنجي سماجي، سياسي ۽ معاشي بي حسيءَ جي جنهن بخار ۾ مبتلا آهيون، ان جو علاج شايد فطرت جي ڪنهن تمام وڏي ۽ خوفناڪ ڌڪ سان ئي ممڪن ٿي سگهندو. مسخ ٿيل ترقيءَ جي هن دوڙ ۾، اڄ جو ماڻهو پنهنجي سمارٽ فون تي موسم جو حال ڏسي ٿڌو ساهه ته ڀري ٿو، پر پنهنجي پيرن هيٺان کسڪندڙ ان آخري آلي زمين کي بچائڻ لاءِ ڪجهه به نٿو ڪري سگهي.

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

Subscribe now

اسان جي سنڌ ۾ چونڊن جو ماحول ڪنهن اڻ اعلانيل منڊي جهڙو هوندو آهي، جتي هر ووٽر پنهنجي هٿ ۾ هڪ اڌوري فهرست کڻي بيٺو هوندو آهي. ڪنهن کي پٽ لاءِ نوڪري کپي، ڪنهن کي ٿاڻي تي لڙيل تڪرار جو نبيرو گهرجي، ته ڪنهن کي وري پنهنجي ڳوٺ تائين بجليءَ جا ٿنڀا پهچائڻ جو اونو آهي. اسان پنهنجي ووٽ جي پرچيءَ کي قومي تقدير جو فيصلو سمجهڻ بدران، ان کي هڪ اهڙي سڪي طور استعمال ڪندا آهيون جنهن سان رڳو پنهنجي گهر يا گليءَ جي ضرورت خريد ڪري سگهجي. پر ڇا اسان ڪڏهن ان توريءَ تڪ تي غور ڪيو آهي ته اسان جي اها ”ضرورت“ اسان کان ڪهڙي قيمت وصول ڪري رهي آهي؟

Share

Read more

هڪ نئين تحقيق مان پڌرو ٿيو آهي ته موهن جو دڙو ڪنهن جابر بادشاهه يا محلاتن جو شهر نه، پر سماجي برابريءَ جو هڪ مثالي مرڪز هو. هن مضمون ۾ اسين ڏسنداسين ته ڪيئن هن شهر جي شهري رٿابندي، گڏيل سنان گاهه ۽ ترقي يافته ڊرينيج سسٽم پوري سماج جي گڏيل خوشحاليءَ جي گواهي ڏين ٿا. اسين قديم سيلن ۽ واپاري نظام ذريعي ان سچائيءَ تائين پهچنداسين ته پنج هزار سال اڳ به سنڌي ماڻهو انصاف ۽ برابريءَ تي يقين رکندا هئا—هڪ اهڙو سماج جتي ترقي رڳو چند ماڻهن لاءِ نه، پر سڀني لاءِ هئي.

Share

Read more

انساني بقا جو نئون باب: ناياب ڌاتن کان عام لوڻ تائين جو سفر

انساني تاريخ جو مشاهدو ڪجي ته اسان جي نفسيات ۾ هڪ ڳالهه ڏاڍي دلچسپ ۽ ڪنهن حد تائين کل جوڳي لڳندي آهي؛ اسان هميشه ان شئي کي طاقت جو سرچشمو سمجهيو آهي، جيڪا ناياب هجي ۽ جنهن تي قبضو ڪرڻ لاءِ رت وهائڻو پوي. صدين تائين اسين سون جي چمڪ پويان خوار ٿياسين، پوءِ ڪاري سون (تيل) جي ڳولا ۾ عالمي جاگرافيون ۽ انساني رشتا تبديل ڪياسين، ۽ اڄڪلهه اسان جا سمارٽ فون، جديد گاڏيون ۽ ائٽمي دور جا خواب ليتھیم (Lithium) ۽ ڪوبالٽ جهڙين مغرور ۽ محدود ڌاتن جي زنجيرن ۾ جڪڙيل آهن. پر فطرت جو پنهنجو هڪ الڳ، خاموش مزاح هوندو آهي. اهو سوچي ڪيتري نه حيرت ٿيندي آهي ته جنهن توانائيءَ جي بحران اسان جون ننڊون حرام ڪري ڇڏيون آهن، ان جو سڀ کان وڏو ۽ پائيدار حل اسان جي رڌڻي جي طاقن تي پيل عام لوڻ (سوڊيئم) ۾ لڪل هو!

Share

Read more

جڏهن بارود جي گجگوڙ خاموش ٿي ويندي آهي ۽ رڳو ساهن جي گهٽيل آز وڃي بچندي آهي، تڏهن تاريخ جي خندقن مان ڪي اهڙا معجزا جنم وٺندا آهن جيڪي سياست ۽ جنگ جي سڀني هٿ ٺوڪين قانونن کي رد ڪري ڇڏيندا آهن. 1914ع جي ان خوني سياري جي هڪ سرد رات، عالمي جنگ جي ميدان ۾ هڪ اهڙي ئي انسانيت جي پڪار گونجي هئي. ٻن دشمن ملڪن جا سپاهي، جيڪي مهينن کان هڪٻئي جي رت جا اڃايل هئا، اهي اوچتو موت جي واديءَ مان ٻاهر نڪري آيا. هڪ پاسي کان ڪرسمس جو گيت ڳايو ويو، ته ٻئي پاسي کان ان جو جواب مليو. ڪجهه ئي دير ۾، اهي هٿ جيڪي هڪٻئي جو ساهه مٺ ۾ گهٽڻ لاءِ آتا هئا، اهي محبت سان ملي رهيا هئا. ان لمحي ۾ ”دشمن“ مري ويو ۽ رڳو ”انسان“ بچيو. اهو پهريون ڀيرو هو ته سپاهين پنهنجن آفيسرن جي حڪمن کي مڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي کين سامهون واري خندق ۾ ڪو ”هدف“ نه، پر پنهنجي ئي جهڙو هڪ گوشت پوست جو انسان نظر اچي رهيو هو، جنهن جي اکين ۾ به ساڳيو خوف ۽ دل ۾ ساڳي محبت هئي.

Share

Read more

تصور ڪريو ته اوهان هڪ آرامده، ٿلهي ۽ آواز روڪ (Soundproof) شيشي سان ٺهيل ڪمري جي اندر ويٺا آهيو. ان شيشي جي خاصيت اها آهي ته اهو اندران ٻاهر ڏسڻ لاءِ انتهائي ڌنڌلو ۽ رنگين آهي. شيشي جي ٻئي پار هڪ انسان سخت تڪليف ۾ تڙپي رهيو آهي، سندس جسم مان رت وهي رهيو آهي ۽ هو مدد لاءِ دانهون ڪري رهيو آهي. پر ڇاڪاڻ ته اوهان تائين ان جي رڙين جو ڪو به آواز نٿو پهچي، ۽ ان ڌنڌلي شيشي جي ڪري سندس چهرو اوهان کي بگڙيل ۽ خوفناڪ نظر اچي ٿو، ان ڪري اوهان جي دل ۾ ڪو به رحم پيدا نٿو ٿئي. اوهان پنهنجي پاڻ کي وڏي اطمينان سان چئو ٿا: ”هيءُ ڪو ڏک ۾ ڪونهي، هي رڳو ڊرامو پيو ڪري. ۽ ٿورو غور سان ڏسجي ته هي انسان گهٽ ۽ ڪو وحشي جانور وڌيڪ ٿو لڳي.“ اها ڳالهه سوچي اوهان آرام سان پنهنجي گرم چانهه پيئڻ لڳو ٿا ۽ ان تڙپندڙ وجود ڏانهن پٺي ڪري ڇڏيو ٿا.

اهو ٿلهو ۽ ڌنڌلو شيشو ٻيو ڪجهه به ناهي، پر اسان جي پنهنجي ئي ذهن جي ٺاهيل اها نفسياتي ديوار آهي، جيڪا اسان کي ٻين تي ظلم ڪرڻ کانپوءِ به بي حس ۽ پرسڪون رکي ٿي.

Share

Read more

سنڌ جي ڪنهن ڇوليون ھڻدڙ، زندگي بخشيندڙ درياءَ جو تصور ڪريو، جنهن جي وهڪري تي هڪ وڏو ڊيم يا بئراج اڏيو پيو وڃي. ان عظيم الشان منصوبي ۾ هزارين ماڻهو پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. هڪ پورهيت تيز اس ۾ پگهر ڳاڙيندي سيمنٽ جو گهاريو اوتي رهيو آهي، هڪ انجنيئر ايئرڪنڊيشنڊ ڪمري ۾ ويهي نقشي تي ليڪون ڇڪي رهيو آهي، ۽ ڪنهن پرانهين شهر ۾ ويٺل ڪو وزير ان منصوبي جي فائيل تي صحيح ڪري رهيو آهي. ڪجهه سالن کانپوءِ اهو ڊيم مڪمل ٿي وڃي ٿو. ان جو نتيجو ڇا ٿو نڪري؟ ان درياءَ جي هيٺئين وهڪري تي آباد مهاڻن جو هڪ قديم ڳوٺ پاڻيءَ ڦڙي لاءِ سڪي وڃي ٿو. ٻيڙيون سڪل زمين تي ڦاٽي پون ٿيون، مڇيون مري وڃن ٿيون، فصل سڙي خاڪ ٿي وڃن ٿا ۽ بک وگهي معصوم ٻارڙا سڏڪي سڏڪي ساهه ڏين ٿا. هڪ پورو ڳوٺ موت جي ننڊ سمهي پوي ٿو.

پر هتي هڪ انتهائي اهم سوال پيدا ٿئي ٿو: ان ڳوٺ جو قاتل ڪير آهي؟

جيڪڏهن اوهان پورهيت کان پڇندؤ ته هو چوندو، ”مان ته رڳو پنهنجي روزاني جي مزدوري ڪمائڻ لاءِ سيمنٽ اوتي رهيو هئس، منهنجو ان ڳوٺ جي تباهيءَ سان ڪهڙو واسطو؟“ انجنيئر چوندو، ”مان ته صرف ڏنل ڊيزائين موجب پنهنجي ٽيڪنيڪل ڊيوٽي پوري ڪئي.“ ۽ وزير چوندو، ”اهو ڪو منهنجو ذاتي فيصلو ٿورو ئي هو، اها ته ڪابينا جي گڏيل پاليسي هئي، جنهن جو مقصد ترقي آڻڻ هو.“ هڪ پورو ڳوٺ تباهه ٿي ويو، زندگيون کسيون ويون، پر حيرت انگيز طور تي ڪو به قاتل موجود ناهي! ڏوهه جو احساس هوا ۾ ائين اڏامي ويو آهي، جيئن سڪل زمين تان مٽي. هر ڪنهن جا هٿ پنهنجي نظر ۾ بلڪل پاڪ ۽ صاف آهن.

Share

Read more

ڌرتيءَ جو هي گولو، جنهن تي اسين وڏي فخر ۽ اطمينان سان هلون ٿا، حقيقت ۾ هڪ ٻرندڙ آڙاهه مٿان اڏيل هڪ سنهي پناهه گاهه آهي. اسان پنهنجي قدمن هيٺان دٻيل ان بي پناهه توانائيءَ کان ائين غافل آهيون، جيئن ڪو تپندي اونهاري ۾ پگهرجي رهيو هجي پر کيس اها خبر نه هجي ته سندس پيرن هيٺان برف جو جبل لڪل آهي. اها هڪ اهڙي حقيقت آهي جيڪا اسان جي سڄي ملڪ جي تقدير بدلائي سگهي ٿي، پر افسوس ته اسان پنهنجي ئي ڌرتيءَ جي هينئين ۾ لڪل هن خزانن کان اڻڄاڻ آهيون.

ڪجهه ماڻهو شايد چوندا ته “سائين، اهي سڀ خواب آهن، ڪتابي ڳالهيون آهن.” پر کين خبر هجڻ گهرجي ته اڄوڪي دنيا انهن خوابن کي حقيقت جو روپ ڏئي چڪي آهي. انگلينڊ جو هڪ شهر آهي “ريڊرٿ” (Redruth)، جتي ڪارنوال جي جبلن ۾ انجنيئرن اهڙو معجزو ڪري ڏيکاريو آهي، جيڪو هاڻي ڪنهن خالي خواب جي بجاءِ هڪ هلندڙ ڦرندڙ ڪارخانو آهي. 26 فيبروري 2026ع جي اها تاريخ دنيا جي تاريخ ۾ سونھري اکرن سان لکبي، جڏهن ريڊرٿ جي ان پلانٽ پهرين دفعي زمين جي پنج ڪلوميٽر گهرائيءَ مان 190 ڊگري سينٽي گريڊ گرم پاڻي ڪڍي بجلي پيدا ڪرڻ شروع ڪئي. هي رڳو بجلي نه هئي، پر اها پڪ هئي ته انسان هاڻي ڌرتيءَ جي پاتال مان پنهنجي تقدير بدلائي سگهي ٿو. رڳو ڏيڍ ايڪڙ جي ننڍڙي زمين تان اڄ ڏهه هزار گهر روشن ٿي رهيا آهن.

پر انسان جي فطرت به ڪيڏي نه عجيب آهي؛ اسان کي جيڪا شيءِ آسانيءَ سان هٿ اچي ٿي، اسان ان جا غلام بڻجي وڃون ٿا. گذريل ڏهن ڏهاڪن کان اسان ڪوئلي کي ساڙڻ ۽ تيل کي ٻارڻ ۾ ايترو ته مصروف ٿي ويا آهيون جو اسان وساري ويٺا آهيون ته اسان جي پاتال ۾ قدرت جو هڪ اهڙو ٻارڻ موجود آهي جيڪو نه ڪڏهن ختم ٿيڻ وارو آهي ۽ نه ئي ڪو گند پيدا ڪري ٿو. اها 1904ع جي ڳالهه آهي، جڏهن اٽليءَ ۾ پهرين دفعو زمين جي تپش مان بجليءَ جو بلب ٻاريو ويو هو، پر تيل جي سستي هجڻ ڪري اسان ان سڄي ٽيڪنالاجي کي “وساريل داستان” بڻائي ڇڏيو. هيءَ اها “عظيم غفلت” هئي جنهن اڄ اسان کي ماحولياتي تباهيءَ جي ڪناري تي آڻي بيهاريو آهي.

حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ريڊرٿ وارو اهو پلانٽ رڳو بجلي نٿو ڏئي، پر ان سان گڏ “ليٿيم” نالي هڪ اڇو پائوڊر به پيدا ڪري ٿو، جيڪو اڄڪلهه موبائيلن ۽ اليڪٽرڪ گاڏين جي بيٽرين لاءِ “اڇو سون” آهي. هي ليٿيم وڪرو ڪري اسين ان مهانگي ڊرلنگ جو خرچ به پورو ڪري سگهون ٿا، جنهن کان اسان جا حڪمران ڊڄندا آهن. اها ئي ڊيٽا اسان جي سنڌ جي حالت تي به لاڳو ٿئي ٿي، پر هتي اسان جي دل رت جا ڳوڙها روئي ٿي. اسان کي هميشه اهو چئي ڊيڄاريو ويندو آهي ته “جيڪڏهن وڏا ڊيم نه ٺهيا ته بجلي سستي نه ٿيندي.” پر حقيقت اها آهي ته ڊيمن جي ڪري اسان جو سنڌو درياءُ سڪي پيو آهي، لاڙ جي ڊيلٽا کي سمنڊ کائي رهيو آهي ۽ اسان جي زراعت تباهه ٿي رهي آهي.

Subscribe now

جيڪڏهن اسان ريڊرٿ وانگر هن “جيوٿرمل” يعني پاتال جي گرميءَ مان بجلي پيدا ڪيون، ته اسان کي سنڌوءَ مٿان وڌيڪ ڪنهن بند جي ضرورت نه پوندي. اسان جو درياءُ آزاد وهندو، ڊيلٽا تائين مٺو پاڻي پهچندو ۽ اسان جي زمينن کي سمنڊ جي لوڻ کان نجات ملندي. ساڳي وقت، اسين ٿر جي خوبصورت صحرا کي “ڪوئلي جي دونهين” کان به بچائي سگهون ٿا. ڪوئلو ڪڍڻ سان نه رڳو هوا زهر بڻجي ٿي پر ٿر جو گهرو مٺو پاڻي به ضايع ٿي رهيو آهي. ان جي برعڪس، اسان جي سنڌ ۾ منگهي پير جي جبلن ۾، لڪي شاهه صدر جي گرم چشمن ۾ ۽ خيرپور جي گئس فيلڊن مان نڪرندڙ پاڻيءَ ۾ اهڙو خزانو لڪل آهي، جنهن کي اسين ائين ئي ضايع ڪري رهيا آهيون. منگهي پير جي جبلن هيٺان 184 ڊگري گرمي موجود آهي! هڪ ننڍڙو سوراخ ڪراچيءَ جي لکين ماڻهن جي زندگي بدلائي سگهي ٿو. خيرپور ۾ گئس ڪڍڻ دوران جيڪو گرم پاڻي اسان رڳو “گند” سمجهي اڇلائي ڇڏيون ٿا، ان مان ايتري بجلي ملي سگهي ٿي جو پورو ضلعو روشن ٿي وڃي. پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لک ميگاواٽ بجلي اهڙي طرح پيدا ٿي سگهي ٿي.

Share

Read more

اها انساني فطرت جي عجيب ستم ظريفي آهي ته جڏهن اسان جي زمين هيٺان پاڻيءَ جا ذخيرا سڪڻ لڳا، ته اسان خالي ۽ سڙندڙ ريگستاني آسمان ڏانهن نهاري ان کان اڃ اجهائڻ جي گهر ڪرڻ لڳاسين؛ هڪ اهڙو خيال جيڪو ڪالهه تائين چريائپ لڳندو هو، پر اڄ ميٽل-آرگينڪ فريم ورڪس (Metal-Organic Frameworks يا MOFs) نالي ماليڪيولر اسپنجز ذريعي هڪ نوبل انعام يافته حقيقت بڻجي چڪو آهي.

ھاڻ ٿورو 14 سال پوئتي هلون ٿا. مون ان وقت ملائيشيا ۾ پنهنجي ڪاروبار جي سلسلي ۾ چين جو ٺھيل ڪجهه ”Air Water Generators“ (هوا مان پاڻي ٺاهيندڙ مشينون) متعارف ڪرايون هيون. اهي ڪولنگ-ڪنڊينسيشن جي اصول تي هلنديون هيون—بلڪل ائين جيئن سخت گرميءَ ۾ ٿڌي ڪولڊ ڊرنڪ جي ٽين جي ٻاهران پاڻيءَ جا ڦڙا ڄمي ويندا آهن. پر اسان جي خواهشن وانگر، انهن مشينن جي بجليءَ جي بک به بي پناهه هئي. جيڪڏهن هوا ۾ گهم جو مقدار گهٽ هوندو هو ته اهي وڏا ڪمپريسر ۽ پکا رڳو گوڙ ڪندا هئا، بل وڌائيندا هئا، ۽ پاڻيءَ جو هڪ ڍڪ به مس ملندو هو. اها ٽيڪنالاجي شايد امير طبقي لاءِ ٺيڪ هئي، پر ٿر جي اڃايل چپن لاءِ ڪو مسيحا هرگز نه پئي ٿي سگھي، جنهن سبب مون انهن جو وڪرو بند ڪري ڇڏيو.

پر هاڻي، سائنس پنهنجي پراڻين غلطين مان سبق سکي ورتو آهي. وڏين مشينن جي زور تي هوا کي برف ڪرڻ بدران، ماهرن نينو-ٽيڪنالاجيءَ جو رخ ڪيو آهي. هي نوان MOFs ڪي وڏا جنريٽر ناهن، پر اربين ننڍڙن سوراخن وارا ”ماليڪيولر اسپنج“ آهن جن جي بناوت ڪنهن کليل ڄار جهڙي هوندي آهي. هي مادو هڪ مقناطيس وانگر ڪم ڪري ٿو، جيڪو هوا مان صرف پاڻيءَ جي ماليڪيولن کي ڳولي ڇڪي وٺي ٿو.

Share

Read more

انساني روح ۽ ڌرتيءَ جي جاگرافيءَ جي وچ ۾ هڪ اهڙو لڪيل رشتو هوندو آهي، جيڪو ٻولين ۽ سرحدن جي قيد کان آزاد هوندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اسان پنهنجي وطن کان هزارين ميل پري ڪنهن اڻڄاتل رڻپٽ جي بي انت وسعتن ۾ بيٺل جبل کي ڏسي ائين محسوس ڪندا آهيون، ڄڻ پنهنجي ئي وجود جي ڪنهن وسريل حصي سان ملاقات ٿي وئي هجي. اها اڻڏٺي مائٽي تڏهن وڌيڪ گهري ٿي ويندي آهي، جڏهن اسان جي اکي…

Read more

تصوير رڳو ڪاغذ جي هڪ مئل ٽڪري يا ڊجيٽل اسڪرين تي چمڪندڙ پڪسلز جو مجموعو ناهي هوندي، پر اها وقت جي بي رحم وهڪري ۾ لڳل هڪ اهڙو ٽوٻو آهي، جيڪو اسان کي يادگيرين جي ان تهه تائين وٺي وڃي ٿو جتي اسان جو ماضي اڃا تائين ساهه کڻي رهيو هوندو آهي. اڄ جڏهن منهنجي هٿ ۾ ڪراچيءَ جي ’پيراڊائيز پوائنٽ‘ جو هڪ پراڻو فوٽو آيو، ته ائين لڳو ڄڻ وقت جي ديوار ۾ هڪ دري کلي وئي هج…

Read more

ڪارو ڪاريءَ جهڙين وحشي رسمن کان وٺي روزمرهه جي ٺڳيءَ تائين، انساني ذهن جي ان ڳجهي چالاڪيءَ جو پتو لڳايو جنهن اسان جي سماج کي کائي ڇڏيو آهي.

ڪنهن پراڻي تاريخي بازار جي گهٽيءَ ۾ ويٺل ان کٽيءَ يا رنگريز جو تصور ڪريو، جنهن جي آڏو مختلف رنگن جا وڏا ڪونارا ۽ ديڳڙا رکيل آهن. هو هڪ اهڙي ڪپڙي کي هٿ ۾ کڻي ٿو جنهن تي گپ، مٽي ۽ لڳل رت جا پراڻا داغ آهن. هو ان ڪپڙي کي…

Read more

سنڌ جي ڪنهن مصروف شاهراهه، جهڙوڪ سپر هاءِ وي يا انڊس هاءِ وي تي ٺهيل پوليس يا ايڪسائيز جي چيڪ پوسٽ تي بيٺل اهلڪار جو منظر پنهنجي ذهن جي پردي تي آڻيو. فرض ڪريو ته اهو اهلڪار پنهنجي ڊيوٽيءَ جو پڪو، سخت مزاج ۽ فرض شناس آهي، جيڪو هر ايندڙ ويندڙ گاڏيءَ جي چڱي ريت تلاشي وٺي ٿو ۽ ڪنهن به غيرقانوني شيءِ کي اڳتي وڃڻ نٿو ڏئي. سندس موجودگي مسافرن لاءِ تحفظ ۽ قانون…

Read more

If you enjoy Kachahree - ڪچهري, it would mean the world to me if you invited friends to subscribe and read with us. If you refer friends, you will receive benefits that give you special access to Kachahree - ڪچهري.

How to participate

1. Share Kachahree - ڪچهري. When …

Read more

سفر، منظر ۽ انساني شعور

اسان جڏهن سفر ڪندا آهيون ته رڳو نوان شهر، سمنڊ يا جبل ناهيون ڏسندا، پر اصل ۾ انهن جاين جي وسيلي پنهنجي ئي انساني فطرت، پنهنجن خوفن ۽ اميدن جا مختلف روپ سڃاڻندا آهيون. دنيا جو هر منظر پنهنجي اندر صدين جون ڪهاڻيون ۽ انساني شعور جا عڪس سانڍي بيٺو آهي. ويٽنام جو مشهور سامونڊي علائقو ’ها لانگ بي‘ (Ha Long Bay) پڻ هڪ اهڙو ئي جيئرو جاڳندڙ منظر آهي، جنهن جي پاڻيءَ مان نڪتل چُن جي پٿر (Limestone) جا اوچا ۽ حيرت انگيز جبل ڪنهن ماورائي دنيا جو ڏيک ڏين ٿا.

Share

تاريخ جا اهڃاڻ ۽ محافظ ڊريگن جي ڏندڪٿا

تاريخ ٻڌائي ٿي ته هي ماڳ ماضيءَ ۾ ڪيترن ئي ٻاهرين سامونڊي حملن جو مرڪز رهيو آهي. هتان جي جبلن جي وچ ۾ ٺهيل ڍنڍون جيڪي سمنڊ سان ڳنڍيل آهن، سي رڳو پاڻيءَ جا ذخيرا ناهن پر انهن حملن جي وقت ۾ مقامي ماڻهن لاءِ پناهه ۽ حڪمت عمليءَ جو اهم ذريعو رهيون آهن. جڏهن انسان پاڻ کي ڪنهن وڏي خطري جي سامهون ڏسندو آهي، ته سندس ذهن فطرت مان ئي اميد جا ترانا تخليق ڪندو آهي. چيني ڏندڪٿائن ۾، جتي ڊريگن کي انسانن جو ابوڏاڏو مڃيو وڃي ٿو جيڪو طاقت ۽ خوشحاليءَ جي علامت آهي، اتي ويٽنامي روايتن ۾ ڊريگن جو ڪردار هڪ محافظ وارو آهي. سندن ڏندڪٿا موجب، جڏهن ڌارين جا جهاز مٿن ڪاهه ڪري آيا، ته آسمان مان ڊريگن لهي آيا. انهن پنهنجي سرزمين کي بچائڻ لاءِ ديوقامت پٿرن کي سامونڊي ديوار طور بيهاري ڇڏيو، ته جيئن دشمن جا جهاز اڳتي وڌي نه سگهن.

Subscribe now

سنڌ جو فطرت سان ناتو: ڌرتيءَ جي حفاظت جو جذبو

جيتوڻيڪ اسان جي سنڌي ٻوليءَ ۾ ڊريگن جو لفظي ترجمو ”اژدها“ ڪيو ويندو آهي، پر اسان وٽ ان سان لاڳاپيل اهڙيون ڏندڪٿائون يا لوڪ ڪهاڻيون ناهن جهڙيون اڀرندي ايشيا ۾ ملن ٿيون. تنهن هوندي به، جڏهن ڪو سنڌي ماڻهو انهن پٿرن جي ڪهاڻي پڙهي ٿو، ته هو ان جي روح کي سولائيءَ سان سمجهي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ ته پنهنجي ڌرتيءَ جي حفاظت ۽ فطرت کي محافظ سمجهڻ وارو جذبو اسان جي رت ۾ به اوترو ئي شامل آهي. فطرت جي شين کي زنده وجود سمجهي انهن سان روحاني ناتو ڳنڍڻ ۽ پنهنجي بچاءَ لاءِ فطرت ڏانهن نهارڻ، انسانيت جي هڪ گڏيل ٻولي آهي.

ها لانگ بي جي سحرانگيزي ۽ شاهه جو ’سر سارنگ‘

Read more