هن وقت جڏهن توهان هي پڙهي رهيا آهيو، انڊونيشيا جي جاوا ۽ سوماترا ٻيٽن جي وچ ۾ سمنڊ جي سيني مان باهه جا ڦوهارا ڦٽي نڪري رهيا آهن. سيپٽمبر 2026ع جي هنن شروعاتي ڏينهن ۾، ويسٽ جاوا، بانتين ۽ ڏکڻ سوماترا جي لامپونگ صوبي جا ماڻهو پنهنجن چهرن تي ماسڪ چاڙهي، راک سان ڀريل روڊن تي انتهائي احتياط سان گاڏيون هلائي رهيا آهن. جڪارتا جي سوئيڪارنو ھاتا انٽرنيشنل ايئرپورٽ تي 300 کان وڌيڪ اڏامون منسوخ ٿي چڪيون آهن ۽ هزارين مسافر بيوس ويٺا آهن. 50 هزار فوٽن تائين آسمان ڏانهن اٿندڙ اها راک محض ڪا قدرتي رنڊڪ ناهي، پر اها ڌرتيءَ جي ان پراسرار ۽ سرڪش قوت جو مظاهرو آهي جنهن کي اسان ”انڪ ڪراڪاتائو“ (ڪراڪاتائو جو ٻار) سڏيندا آهيون. اهو ٻار پنهنجي ماءُ پيءُ جي غصي ۽ انساني تاريخ جي هڪ سڀ کان خوفناڪ سانحي جو جيئرو جاڳندڙ ثبوت آهي.

Subscribe now

هڪ صدي اڳ جو اهو آواز جنهن دنيا کي ٻوڙو ڪيو

هن ”ٻار“ جي سرڪشي ۽ ضد کي سمجهڻ لاءِ اسان کي ماضيءَ جي ان سڏڪي ڏانهن موٽڻو پوندو جنهن جي گونج اڄ به انساني لاشعور ۾ محفوظ آهي. 1883ع کان اڳ ڪراڪاتائو سونڊا اسٽريٽ ۾ هڪ وڏو ۽ شانت نظر ايندڙ آتش فشان ٻيٽ هو. ان سال جي آگسٽ مهيني ۾ ڌرتيءَ پنهنجي ئي وجود کي ايڏي زور سان ڦاڙيو جو ان جا لڳاتار ڌماڪا ٻيٽ جو 70 سيڪڙو حصو سمنڊ جي اونداهي پيٽ ۾ غرق ڪري ويا.

اهو انساني تاريخ جو سڀ کان اوچو ۽ خوفناڪ آواز هو. ان ڌماڪي جي گونج 3,000 ميل پري، آسٽريليا جي شهر پرٿ ۽ ماريشس ٻيٽ تائين ٻڌي وئي هئي. ويجهو لنگهندڙ سامونڊي جهازن تي موجود ملاحن جا ڪن ان خوفناڪ غضب جي شدت سان ڦاٽي پيا. سمنڊ جي لهرن ۾ اهڙو تلاطم آيو جو 120 فوٽن تائين اوچيون سونامي لهرون جاوا ۽ سوماترا جي ساحلن سان ٽڪرايون، جن پنهنجي رستي ۾ ايندڙ هر شيءِ کي تباهه ڪندي 36,000 کان وڌيڪ انساني جانيون ڳڙڪائي ڇڏيون. ان راک سڄي دنيا جي گرمي پد کي سالن تائين ڪيرائي ڇڏيو ۽ آسمان تي شام جو سج رت جهڙو ڳاڙهو نظر اچڻ لڳو، ڄڻ فطرت پنهنجي ئي ڪيل قهر تي سوڳ ملهائي رهي هجي.

سمنڊ جي پيٽ مان نئين جنم جو کيل

ڏهاڪن تائين سمنڊ جي خاموش لهرن ان تباهيءَ جي نشانن تي پردو وڌي ڇڏيو، پر ڌرتيءَ جي هينئين ۾ ٻرندڙ باهه ڪڏهن به وسامندي ناهي. 1927ع جي آخر ۾ سمنڊ جي سطح هڪ ڀيرو ٻيهر ڦاٽي ۽ پراڻي ٻيٽ جي کنڊرن مان هڪ نئون وجود اڀريو. اهو ئي انڪ ڪراڪاتائو هو. مسلسل ٻرندڙ لاوي ۽ راک جي خوراڪ تي پلجندي، هيءُ نئون ٻيٽ ڏهاڪن تائين سمنڊ مان نڪري هڪ ديوقامت، پر انتهائي غير مستحڪم جبل بنجي ويو.

2018ع جو خاموش دوکو

قدرت جي اڏاوت ۾ ڪڏهن ڪڏهن تباهيءَ جو بنياد به لڪيل هوندو آهي. انڪ ڪراڪاتائو پنهنجو وجود 1883ع واري ان ئي پراڻي ۽ ڪمزور ڪناري تي اڀو ڪيو هو، جنهن ڪري ان جي زمين هميشه کسڪڻ جي خطري هيٺ هئي. 22 ڊسمبر 2018 تي اهو خوف هڪ خوني حقيقت بڻجي ويو. هڪ وڏي ڌماڪي دوران، جبل جو هڪ وڏو حصو ٽٽي سمنڊ ۾ ڪِري پيو. پاڻيءَ جي ان وڏي ڦيرڦار هڪ موتمار سونامي کي جنم ڏنو، ۽ حيرت توڙي صدمي جي ڳالهه اها هئي ته ان تباهيءَ کان اڳ زمين ڪنهن به قسم جي زلزلي جو ڪو اشارو نه ڏنو هو. ان حادثي ۾ 400 کان وڌيڪ ماڻهو موت جي ننڊ سمهي پيا ۽ هزارين بي گهر ٿيا. پنهنجي ئي بار هيٺان ڪِرڻ کانپوءِ هي جبل پنهنجي 338 ميٽرن جي اوچائي وڃائي فقط 110 ميٽرن جو رهجي ويو.

هينئر سيپٽمبر 2026 ۾، اهو باغي ٻار پنهنجي زخمن مان اٿي ٻيهر سجاڳ ٿي چڪو آهي. ان جا گجندڙ آواز ۽ ڌرتيءَ جا ٿرٿلا سوين ميل پري تائين محسوس ڪيا پيا وڃن. جيتوڻيڪ انڊونيشيا جي جيولاجيڪل ماهرن پڪ ڏياري آهي ته في الحال هن جبل جي بناوت مان 2018ع جهڙي ڪنهن اوچتي ڪرڻ جو امڪان ناهي، پر پئسفڪ جي 'رنگ آف فائر' جي هيءَ سرگرمي انسان جي حقيقي حيثيت کي يقينن نروار ڪري ٿي.

ڌرتي پنهنجي مرضيءَ سان ساهه کڻي ٿي ۽ ان جي ساهه کڻڻ جو انداز ڪڏهن ڪڏهن اسان جي اڏيل زندگين کي منٽن ۾ ئي بگاڙي سگهي ٿو. هن سڄي ڪهاڻيءَ جي پسمنظر ۾ جڏهن اسان راک سان ڀريل آسمان کي ڏسون ٿا، ته ذهن ۾ رڳو هڪ ئي خيال تري اچي ٿو: ڇا اسان واقعي هن ڌرتيءَ جا مالڪ آهيون، يا صرف ان جي بدلجندڙ مزاجن جي رحم و ڪرم تي وقت گذاريندڙ بيوس مسافر؟

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

Share

Subscribe now

سياست جي بساط تي جڏهن به ڪو نئون مهرو متعارف ڪرايو ويندو آهي، ته ان جو مقصد رڳو راند ۾ واڌارو ڪرڻ ناهي هوندو، پر اڳ کان موجود رانديگرن کي سوڙهو ڪرڻ پڻ هوندو آهي. اڄڪلهه گادي واري شهر جي ٿڌين راهدارين ۾ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير کي پاڪستان جو پنجون صوبو بڻائڻ جي جيڪا خاموش تياري هلي رهي آهي، ان کي رڳو نقشي جي تبديلي سمجهڻ اسان جي سڀ کان وڏي تاريخي ڀل هوندي. هيءَ ڪا سادي انتظامي ڦيرڦار ناهي؛ هي اهو نئون طوفان آهي، جيڪو جيڪڏهن بنا ڪنهن اڳواٽ آئيني بچاءَ جي سنڌ جي سرحدن سان ٽڪرائجي ويو، ته اسان جي سڃاڻپ، وسيلن ۽ سياسي طاقت کي هميشه لاءِ وفاق جو محتاج بڻائي ڇڏيندو.

سينيٽ جو ڄار ۽ 'نه' چوڻ جي طاقت

طاقت جو اصل کيل انگن اکرن ۾ لڪل هوندو آهي. جيڪڏهن آزاد ڪشمير کي باقاعده پنجين صوبي جو درجو ڏنو وڃي ٿو، ته ملڪي سينيٽ جي سيٽن جو ڪل تعداد وڌي 119 ٿي ويندو. آئيني ترميم لاءِ قانوني طور تي ٻه-ڀاڱي-ٽي (two-thirds) اڪثريت گهربل هوندي آهي، جنهن جو سڌو سنئون مطلب اهو آهي ته مرڪز کي پنهنجي مرضيءَ جا فيصلا مڙهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 80 ووٽن جي ضرورت پوندي. هن نئين عددي حقيقت ۾ سنڌ جي سياسي بقا جو آخري مورچو ڪهڙو هوندو؟

هتي اهو سمجهڻ انتهائي ضروري آهي ته اهڙي ڪنهن به قانون سازيءَ کان اڳ يا ان دوران، سنڌ، خيبر پختونخواهه ۽ بلوچستان وٽ گڏجي 69 سيٽن جي نمائندگي موجود آهي. هي 69 سيٽون رڳو انگ ناهن، پر هي اها 'ويٽو پاور' يا رڪاوٽ (blocking coalition) آهي، جنهن ذريعي مرڪز جي ڪنهن به اهڙي آئيني ترميم کي روڪي سگهجي ٿو جيڪا ننڍن صوبن جي مفادن خلاف هجي. سنڌ کي گهرجي ته هو پنهنجي هن گڏيل طاقت کي استعمال ڪندي، پنجين صوبي جي قيام واري ڪنهن به بل کي ان وقت تائين بلاڪ ڪري، جيستائين سنڌ جي وسيلن، مالياتي حصي ۽ سياسي نمائندگيءَ لاءِ اٽل آئيني ضمانتون نه ڏنيون وڃن. طاقتور ڌريون هميشه اها ڪوشش ڪنديون آهن ته ننڍن صوبن کي الڳ الڳ ڪري کين ڪمزور ڪيو وڃي، پر انهن 69 سيٽن جو گڏيل محاذ ئي اهو اڪيلو ڍال آهي، جيڪو نئين سياسي حملي کي روڪي سگهي ٿو.

ٽروجن هارس: ڇا پنجون صوبو سنڌ جي ورهاست جو بهانو آهي؟

سڀ کان وڌيڪ ڳڻتي جوڳو ۽ گهرو سوال اهو آهي ته ڇا مقتدر ڌريون (power authorities) رڳو هڪ نئين صوبي جي قيام تائين محدود رهنديون؟ سياست جي ماهرن جو خيال آهي ته پنجين صوبي جو قيام اصل ۾ هڪ 'ٽروجن هارس' (Trojan Horse) ثابت ٿي سگهي ٿو—هڪ اهڙي چال جنهن جي پيٽ ۾ سنڌ جي جاگرافيائي ۽ انتظامي ورهاست جا خنجر لڪيل آهن.

جڏهن سينيٽ ۾ پنجون صوبو شامل ٿيندو ۽ مرڪز جي طاقت وڌي ويندي، تڏهن وفاقي جوڙجڪ ۾ "برابري" پيدا ڪرڻ جي نالي تي هڪ نئون ۽ خطرناڪ بحث ڇيڙيو ويندو. اهو دليل ڏنو ويندو ته چينڪ ۾ چانهه وڌي وئي آهي، تنهنڪري نوان ڪپ پيدا ڪيا وڃن. پنجاب يا مرڪز جي بالادستيءَ کي وڌيڪ مستحڪم ڪرڻ لاءِ، اختيارين طرفان اهو مطالبو سامهون اچي سگهي ٿو ته طاقت جي توازن کي برقرار رکڻ لاءِ سنڌ (يا ٻين صوبن) کي ٽوڙي وڌيڪ صوبا يا انتظامي يونٽ ٺاهيا وڃن، ته جيئن سينيٽ ۾ نمائندگي "متوازن" ٿي سگهي. جيڪڏهن سنڌ اڄ پنجين صوبي جي قيام تي خاموش رهي ۽ پنهنجي جاگرافيائي سرحدن جي عدم ورهاست (non-division) جو اڳواٽ آئيني تحفظ حاصل نه ڪيو، ته سڀاڻي هي عددي اقليت ان ڳالهه جي راهه هموار ڪندي ته سنڌ جي ڌرتيءَ تي انتظامي ليڪون ڇڪيون وڃن.

مالياتي ۽ انتظامي گهيرو: اين ايف سي ۽ سي سي آءِ

هي معاملو رڳو سينيٽ جي ڪرسين تائين محدود ناهي، پر اهو سڌو سنئون ان مانيءَ جي ڳڀي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌ جي ماڻهن جي ٿالهه ۾ اچي ٿو. قومي مالياتي ڪميشن (NFC) جو ايوارڊ ڪا واڌو پئدا ٿيندڙ دولت ناهي؛ اهو هڪ طئي ٿيل مالياتي پائي (Pie) آهي. جڏهن ان ساڳي پائيءَ کي کائڻ لاءِ چار جي بدران پنج حصيوار دسترخوان تي ويهندا، ته هر صورت ۾ سنڌ جي حصي مان ئي ڪٽوتي ٿيندي. نتيجي ۾، سنڌ جي بجيٽ سڪڙجي ويندي، ترقياتي ڪم رولڙي جو شڪار ٿيندا، ۽ صحت توڙي تعليم جا ادارا وفاقي خيرات جا منتظر بڻجي ويندا.

ساڳي طرح، گڏيل مفادن واري ڪائونسل (CCI)—جتي صوبا ۽ وفاق برابريءَ جي بنياد تي ملڪي وسيلن، پاڻي، ۽ توانائيءَ جا اهم فيصلا ڪندا آهن—۾ به سنڌ جو آواز دٻجي ويندو. پنجين صوبي جي شموليت سان مرڪز جا حامي ووٽ وڌي ويندا. سنڌ، جيڪا ماضيءَ ۾ سي سي آءِ جي ميز تي هڪ طاقتور ڀائيوار طور پنهنجا حق مڃرائيندي هئي، سا رڳو هڪ شڪايت ڪندڙ ڌر بڻجي رهجي ويندي. پاڻيءَ جي ورهاست هجي، تيل ۽ گئس جي رائلٽي هجي، يا ڪارخانن تي ٽيڪس جو معاملو؛ سنڌ جا سمورا فيصلا ان اڪثريت جي رحم ۽ ڪرم تي هوندا، جن جو سنڌ جي مٽيءَ سان ڪو به جذباتي يا تاريخي واسطو ناهي.

وسيلن تي حاڪميت ۽ آرٽيڪل 172 جي بقا

ارڙهين ترميم ذريعي شامل ڪيل آرٽيڪل 172 جي شق 3، سنڌ جي قدرتي وسيلن—گئس، تيل ۽ سامونڊي حدن مان نڪرندڙ معدنيات—تي صوبي جي برابريءَ واري مالڪيءَ کي تسليم ڪري ٿي. پر جڏهن وفاق جي سطح تي سنڌ جي نمائندگي ۽ ووٽ جي طاقت ڪمزور ٿي ويندي، ته هن آرٽيڪل تي عملدرآمد پڻ مرڪز جي مرضيءَ جو محتاج بڻجي ويندو. ايندڙ وقتن ۾، غير واضح معاهدن تحت سنڌ جي تيل ۽ گئس جا ذخيرا وفاق جي هٿ هيٺ وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته سنڌي عوام پنهنجي ئي زمين جي وسيلن مان نڪرندڙ باهه تي هٿ سيڪڻ کان محروم رهجي ويندو.

طاقت جي هن نئين شطرنج تي، سنڌي عوام، دانشورن، ۽ قانوني ماهرن جو ڪردار هاڻي رڳو تماشائيءَ وارو نٿو ٿي سگهي. اسان کي سمجهڻو پوندو ته جڏهن وفاقي عمارت جو ڍانچو تبديل ٿيندو آهي، ته سڀ کان وڌيڪ دٻاءُ انهن ٿنڀن تي پوندو آهي جيڪي سڀ کان پراڻا هجن. ڇا اسان جا چونڊيل نمائندا پنهنجي خاموشيءَ سان هن نئين ورهاست جي راهه هموار ڪندا، يا اهي سينيٽ ۽ اسيمبلين اندر مزاحمت جي اها ديوار اڏيندا جيڪا ايندڙ نسلن جي سياسي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ کي محفوظ رکي سگهي؟ ڇاڪاڻ ته جيڪو قومي وجود پنهنجي اختيارن جو سودو بنا شرطن جي ڪري ڇڏيندو آهي، تاريخ ان کي ڪڏهن به ٻيو موقعو ناهي ڏيندي.

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

خوف ۾ مبتلا انسان جي نفسيات بلڪل ان ڪنجوس سيٺ جهڙي هوندي آهي، جيڪو پنهنجي سموري دولت هڪ ئي وڏي تجوريءَ ۾ بند ڪري سمجهندو آهي ته هو محفوظ ٿي ويو، ان ڳالهه کان بيخبر ته تجوريءَ جي هڪ ئي ڪمزور ڪڙي سندس سموري زندگيءَ جي پورهئي کي غرق ڪري سگهي ٿي. اسان پاڻيءَ سان به اهڙو ئي رويو اختيار ڪيو آهي. نيپال ۽ تبت جي سرحد تي هلندڙ تازي صورتحال اسان جي ان خام خياليءَ…

Read more

پمز اسپتال جو سانحو فائر برگيڊ جي دير جو نه، پر اسان جي بي حسيءَ جو نتيجو آهي. اچو ته ڄاڻو ته باهه سان وڙهڻ لاءِ اسان کي ڇا گهرجي.

پمز اسپتال جي نرسريءَ ۾ شيشي جي انڪيوبيٽرن اندر پيل اهي پندرنهن معصوم ٻار پنهنجي ماءُ جي هنج مان نڪري سڌو سنئون اسان جي اجتماعي بي حسيءَ جي بٺيءَ ۾ سڙي رک ٿي ويا. اهي معصوم ساهه رڳو باهه جي شعلن نه کنيا هئا؛ انهن کي ان مجرماڻ…

Read more

جڏهن طاقت جي بک پنهنجي انتها تي پهچي ٿي، ته ان جو پهريون شڪار ڪو خوني دشمن نه، پر پنهنجي ئي صفن ۾ بيٺل، سڀ کان لائق ۽ سوچيندڙ ذهن ٿيندو آهي. رياست جي ڪنهن به سگهاري ڪرسيءَ تي ويٺل ڪمزور ماڻهوءَ جي اکين ۾ ان وقت جي بيچيني پڙهي ڏسو، جڏهن سندس ڪو ماتحت يا ڪو عوامي اڳواڻ پنهنجي ذهانت سان اڀرڻ لڳي ٿو. اها خوشي ناهي هوندي، پر بقا جو اهو ٿڌو پگهر هوندو آهي، جي…

Read more

ٿر جي وارياسي رڻ پٽ ۾ جڏهن ڪو سياڻو ’کوجي‘ ڪنهن اڻڄاتل پير جو نشان ڏسندو آهي، ته هو رڳو ان پير جي شڪل ناهي ڏسندو؛ پر هو هوا جي رخ، کڙيءَ جي اونهائي ۽ چوڌاري ڇانيل خاموشيءَ کي پڙهندو آهي. کيس خبر هوندي آهي ته اهو نشان ڪا منزل ناهي، پر اهو لنگهي ويندڙ جي ارادي جو هڪ خاموش پيغام آهي. پاڪستان جي انيڪ سياسي رڻ پٽن ۾ ”سنڌ کي نون صوبن ۾ ورهائڻ“ جو اوچتو اٿيل غ…

Read more

سنڌ جي ڪنهن به اوطاق، چانهه جي هوٽل يا علمي ڪچهريءَ ۾ ويهي ڏسو، توهان کي هڪ خيال بار بار ٻڌڻ لاءِ ملندو: ”جاپاني ڪي الڳ مٽيءَ جا جڙيل آهن، سندن ذهن جينياتي طور تي ڪراماتي آهن.“ اسان سندن ٺاهيل بلٽ ٽرينن، مائڪرو چپس ۽ اڻٿڪ محنت کي ڏسي پنهنجي ذهني پسماندگيءَ تي ٿڌا ساهه کڻندا آهيون. پر انساني جسمانيات هڪ بي رحم سچائي بيان ڪري ٿي. دنيا جي عظيم ترين جاپاني ڪاريگر جي کوپڙيءَ ۾ به بلڪل ساڳيو ئي ٽن پائونڊن جو اهو ماس رکيل آهي، جيڪو توهان جي ۽ منهنجي ذهن ۾ ڌڙڪي رهيو آهي. فرق ڪنهن خدائي ڏات يا جينياتي لاٽريءَ جو ناهي، پر سکيا جي ان خاموش ’سرشتي‘ (Operating System) جو آهي، جنهن کي هنن گذريل 400 سالن جي ارتقا ۾ پختو ڪيو آهي. سوئيشيرو هنڊا (Soichiro Honda) هڪ غريب لوهار جو پٽ هو. 15 سالن جي ڄمار ۾ اسڪول ڇڏي انجڻ ٺاهڻ واري دڪان تي شاگرد بيٺو. نه ڪا وڏي ڊگري، نه ڪي سياسي واسطا. پر اڄ ان ئي ماڻهوءَ جي نالي واري گاڏي شايد توهان جي گهٽيءَ ۾ به بيٺي هجي. هن ڪو جادو نه ڪيو، پر هڪ طئي ٿيل سرشتي جي پيروي ڪئي. اسان وٽ نوجوان ڪجهه نئون سکڻ بدران انٽرنيٽ تي ترغيب ڏياريندڙ (Motivational) وڊيوز ڏسي جذبن جي عارضي لهر تي ڀاڙين ٿا. اها سکيا ناهي، اها صرف ذهني تفريح آهي، جنهن ۾ اسان جو پنهنجي مهارت وارو سفر برف وانگر ڄميل رهي ٿو. جاپاني جذبن جو انتظار ناهن ڪندا، اهي پنجن مرحلن تي بيٺل هڪ بي رحم ذهني پورهيي مان گذرن ٿا.

Share

Read more

منهنجي ڪئميرا جي لينس مان جڏهن ڪنهن پرڏيهي شهر جي گهٽيءَ مان طعام جي ڏيک واري تصوير نڪري سوشل ميڊيا جي ديوار تي پهچي ٿي، ته ڪجهه ڏسندڙ ان کي ڪنهن تعيش، ڏيکاءُ يا اميراڻي زندگيءَ جو مظهر سمجهي ويهندا آهن. پر انسان جي اها پراڻي عادت آهي ته هو ظاهر کي ڏسي باطن جو اندازو لڳائيندو آهي. حقيقت هيءَ آهي ته کاڌو بنيادي شڪم پروريءَ جي اڻٽر ضرورت کان گهڻو اڳتي، انساني نفسيات، نفاست ۽ تهذيبي تخليق جو هڪ جاندار آئينو آهي. مان پنهنجي پرائيويٽ زندگيءَ ۽ مزاج ۾ هڪ سخت سادو سبزي خور آهيان. مان اهي سڀ کاڌا پاڻ ناهيان کائيندو جنهن جون تصويرون شايع ڪندو آهيان، نه ئي اهي سڀ منهنجي دسترخوان جي زينت هوندا آهن. مان جڏهن ڪنهن نئين سرزمين تي قدم ركان ٿو، ته اتي جا مقامي ذائقا منهنجي لاءِ رڳو غذا ناهن هوندا، پر اهي ان سماج جي اجتماعي شعور ۽ زندگيءَ جي جماليات جو پتو ڏيندا آهن.

Subscribe now

فن، نفاست ۽ ماليت جو غلط مغالطو

ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ملڪن، جهڙوڪ ملائیشیا ۽ انڊونيشيا، جي گهٽين مان گذرندي توهان کي اها حقيقت چٽي نظر ايندي ته اتي کاڌو تيار ڪرڻ ۽ ان کي پيش ڪرڻ پئسن جي ڪثرت جو محتاج ناهي. پٿرن جي رستي تي بيٺل ڪنهن عام ريڙهي واري جي هٿن ۾ به اهڙي ڪاريگري ۽ صفائي هوندي آهي جو مانيءَ جي هڪ عام ٿالي به ڪنهن شاهي ضيافت واري حرمت حاصل ڪري وٺندي آهي. اسان وٽ، يعني سنڌ ۽ باقي پاڪستان ۾، خوراڪ کي گهڻو ڪري هڪ حياتياتي ضرورت، يعني رڳو پيٽ ڀرڻ جو وسيلو سمجهيو ويندو آهي. اسان وٽ نفاست يا ذوق کي اميرن جي گهرن يا وڏن مهانگن هوٽلن جي ملڪيت سمجهڻ جو هڪ غلط رويو قائم ٿي چڪو آهي.

Share

جڏهن مان ملائیشیا جي پنھنجي ڳوٺاڻي شهر ملاڪا جي گھٽين مان لنگهندو آھيان، ته اتي مون جھڙي سبزي خور ماڻهوءَ لاءِ مقامي انداز وارو 'مرطبق' (Murtabak) ڳولهڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. ملاڪا جي انهن گهٽين ۾ مرطبق گهڻو ڪري آنن ۽ گوشت سان ڀريل ملندو هو، جنهن ڪري منهنجي ترجيح لاءِ اتي رستا لڳ ڀڳ بند ھوندا آھن. پر جڏهن مان ھن دفعي انڊونيشيا پهتس، ته اتي منهنجي حيرت ۽ خوشيءَ جي حد نه رهي جڏهن مون کي گهٽيءَ جي هڪ دڪان تان خاص سبزي خورن وارو مرطبق ملي ويو. مون بغير ڪنهن دير جي ان جو آرڊر ڏنو ۽ ان کي پرکي ڏٺو.

پاڪستاني روپين جي معيار ۾ ان جي قيمت مس ٻه سؤ روپيا هئي. پر جنهن نفاست، توجهه ۽ ڪاريگريءَ سان اهو تيار ڪيو ويو هو، اهو ڪنهن شاهي ضيافت جي ڏيک کان گھٽ نه هو. اتي قيمت پئسن جي نه، پر کاڌي کي اهتمام سان سجائڻ واري ان فن جي هئي جنهن اتي جي گهٽين کي به هڪ يادگار تهذيبي موڙ بڻائي ڇڏيو آهي.

Read more

انساني تاريخ گواهه آهي ته جڏهن اقتدار جون بنيادون لرزڻ لڳنديون آهن، تڏهن حڪمران اصل مسئلا حل ڪرڻ بدران نوان تنازعا خلقڻ جي هنر ۾ پناهه وٺندا آهن. ڪاغذ جي هٿرادو ٽڪري تي پينسل سان ليڪ چڪڻ تمام سولو آهي، پر ان ليڪ پويان صديون پراڻي هڏ-ڪاٺ، ثقافتي ترڪي ۽ عوامي ضمير کي ٽوڙڻ ناممڪن هوندو آهي. اڄ جڏهن به سياسي سيٽ هيٺان واريءَ جو بنياد کسکڻ لڳي ٿو، تڏهن نون ص…

Read more

انساني تهذيبن جي تاريخ گواهه آهي ته جڏهن ڪنهن نديءَ جو مزاج بدلجندو آهي، ته رڳو جاگرافيائي نقشا ناهن بدلجندا، پر انهن جي ڪنارن تي وسندڙ سماجن جي تفڪر، نفسيات ۽ اقتداري جوڙجڪ جا بنياد به لڏي ويندا آهن. هزارن سالن کان سنڌو نديءَ جي مٺي پاڻيءَ تي حياتيءَ جون جوڙون جوڙيندڙ سنڌ، اڄ هڪ اهڙي تاريخي موڙ تي بيٺي آهي، جتي فطرت جي سنڌي بيرحمي ۽ انسان جي سياسي بي ح…

Read more

انساني ذهن جي ترقي ان ڳالهه مان ماپي ويندي آهي ته هو پنهنجي خوف کي ڪيئن ٿو قابو ڪري. اسان جي خطي ۾، جتي اڪثر حڪمرانن جي سموري ذهانت رڳو اقتدار جي ڪرسيءَ جي پاون کي مضبوط ڪرڻ تي خرچ ٿئي ٿي، اتي اسان جي بلڪل پاڙيسري رياست گجرات پنهنجي بقا لاءِ هڪ نئين تاريخ لکڻ وڃي رهي آهي. مون تازو ئي پاڙيسري ملڪ جي هڪ انتهائي حيران ڪندڙ تحقيقي رپورٽ پڙهي، جنهن جا تفصيل مون کي روڪي بيٺا. ڳالهه سياسي اختلافن جي ناهي؛ آئون ذاتي طور تي نريندر مودي جي اڪثر سياسي روين سان سخت اختلاف رکان ٿو، پر جڏهن ڪا قيادت پنهنجي ايندڙ نسلن جي اڃ اجهائڻ لاءِ سمنڊ جي سيني تي ليڪون ڇڪڻ جو فيصلو ڪري، ته ان ذهنيت جو مطالعو ڪرڻ ضروري ٿي پوندو آهي.

گجرات جي ڏکڻ ۾ موجود کڀاٺ جي نار (Gulf of Khambhat) ۾ سمنڊ جو پاڻي ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا 11 ميٽرن تائين مٿي چڙهي ۽ لهي ٿو. ان انتهائي خوفناڪ ۽ خطرناڪ سامونڊي ماحول ۾ ڀارت 60 ڪلوميٽرن جو هڪ ديوار نما بند (Dam) ٺاهڻ وڃي رهيو آهي. اهو منصوبو، جنهن کي ”ڪلپسر“ (Kalpasar) چيو وڃي ٿو، عربي سمنڊ جي هڪ وڏي حصي کي ڪٽي، دنيا جي سڀ کان وڏي مٺي پاڻي جي ذخيري ۾ تبديل ڪندو.

Share

اڌ صديءَ جو خواب ۽ سمنڊ جي تسخير

هي خيال ڪو راتواهه نه ڄائو هو. پهرين ڀيري 1975ع ۾ اهو پيش ڪيو ويو، پر ان جي قيمت ۽ انجنيئرنگ جا خطرا ايڏا وڏا هئا جو 50 سالن تائين اهو رڳو ڪاغذن جو پيٽ ڀريندو رهيو. نيٺ مئي 2026ع ۾، هالينڊ (نيدرلينڊز) جي دوري دوران، ان خواب کي حقيقت جو روپ ڏيڻ لاءِ معاهدو ڪيو ويو آهي.

هالينڊ دنيا جو اهو واحد ملڪ آهي، جنهن پاڻي سان وڙهڻ ۾ پنهنجي بقا ڳولي. هنن 1932ع ۾ 32 ڪلوميٽرن جو ”افسلوئٽڊيڪ“ (Afsluitdijk) نالي بند ٺاهي پنهنجي سمنڊ جي هڪ حصي کي مٺي پاڻي جي ڍنڍ ۾ تبديل ڪيو هو. پر گجرات جو هي منصوبو ان کان ٻيڻو وڏو آهي، جتي سامونڊي طوفانن جو خطرو آهي، ۽ زلزلي جي فالٽ لائن پڻ موجود آهي. 14 ارب ڊالرن (1.33 لک ڪروڙ رپين) جي لاڳت واري هن منصوبي جو بنيادي مقصد اهو آهي ته نرمدا، ماهي، سابرمتي ۽ ڍاڍر ندين مان وهي سمنڊ ۾ ضايع ٿيندڙ کاري پاڻي کي روڪي، 2000 چورس ڪلوميٽرن تي ٻڌل هڪ هٿرادو ڍنڍ ٺاهجي، جنهن ۾ 8 ارب ڪيوبڪ ميٽر مٺو پاڻي جمع ٿي سگهي. ان مان نه رڳو لکين هيڪٽر زمين آباد ٿيندي، پر سوراشٽر جهڙي سدائين ڏڪار سٽيل علائقي جو مقدر به بدلجي ويندو.

Read more

سنڌ جي ڪنهن قديمي وسنديءَ يا ٻهراڙيءَ جي مٽيءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو پيءُ پنهنجي نياڻيءَ کي شهر جي ڪاليج موڪلڻ کان انڪار ڪري ٿو، يا ڪا ماءُ پنهنجي ٻار کي پوليو جا ڦڙا پيارڻ کان لڪائي ٿي، تڏهن اسان جي شهري دانشورن وٽ هڪ تيار ٿيل ٺپو هوندو آهي: ”اهي ماڻهو پسمانده آهن، ترقيءَ جا دشمن آهن ۽ عورتن تي ظلم ڪرڻ چاهين ٿا.“ اسين تمام سهولت سان سڄي معاملي کي هڪ سادي خاني ۾ بند ڪري، ماڻهن جي ڪردار ۽ نيت تي فتويٰ جاري ڪري ڇڏيندا آهيون. پر ڪنهن انسان جي روين کي رڳو هڪڙي خاني ۾ بند ڪري ڏسڻ، چاهي اهو خانو ڪلچر جو هجي، مذهب جو هجي، يا ذاتي اخلاقيات جو، اصل ۾ سڀ کان وڏي علمي غلطي آهي. انساني رويو ڪڏهن به ڪنهن هڪ اڪيلي سبب جو محتاج ناهي هوندو.

مشهور نفسياتدان ۽ حياتيات جي ماهر رابرٽ ايم سيپولسڪي پنهنجي شاهڪار ڪتاب ”Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst“ ۾ اسان کي هڪ تمام گهري ۽ بنيادي سمجهاڻي ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته انساني رويو ڪنهن موروثي ڪردار يا پيدائشي ايمانداريءَ جو نتيجو ناهي هوندو، پر اهو ان وقت جي حالتن، فائدن ۽ نقصانن جي نظام، سماجي رواجن، تاريخ ۽ ماحول جي گڏيل تاڃي پيٽي مان جنم وٺندو آهي.

جيڪڏهن اسان کي ڪو پراڻو واہہ (canal) نظر اچي، جنهن جو پاڻي صدين کان ڪاريل ڪنارن ۽ مٽيءَ جي دٻاءُ سبب هڪ مخصوص رخ ۾ وهي رهيو هجي، ته اسين پاڻيءَ کي ڏوهاري نه بڻائينداسين ته اهو ان رخ ۾ ڇو پيو وهي. اسان کي ان جي ڪنارن ۽ ان زمين جي بناوت کي ڏسڻو پوندو جنهن ان پاڻيءَ جو رستو جوڙيو آهي. سنڌي سماج جي روين جو معاملو به بلڪل ائين ئي آهي. اسان کي ”ڪير قصوروار آهي؟“ واري روايتي سوال کان مٿانهون ٿي، اهو پڇڻو پوندو ته ”اهي ڪهڙيون حالتون آهن جيڪي هي رويو پيدا ڪن ٿيون؟“

Share

نياڻين جي تعليم ۽ سماجي مزاحمت جي پردي پٺيان

جڏهن اسين سنڌ جي ٻهراڙين، جهڙوڪ ٿرپارڪر، شڪارپور يا جيڪب آباد جي علائقن ۾ نياڻين کي اعليٰ تعليم ڏيارڻ يا شاديءَ ۾ دير ڪرڻ واري معاملي تي سماجي مزاحمت ڏسندا آهيون، تڏهن اسان جو ذهن رڳو ”عورت دشمني“ واري خاني ۾ وڃي بيهندو آهي. پر سيپولسڪي جي نظرئي مطابق، جنهن کي ڪو ٻاهريون ماڻهو ”جهالت يا هٺڌرمي“ سمجهي ٿو، اهو اصل ۾ ان ماحول ۾ رهندڙ ماڻهن جي بچاءُ جي هڪ گهري حياتياتي ۽ سماجي حڪمتِ عملي هوندي آهي.

ان سماجي مزاحمت جي پٺيان ڪيتريون ئي پاڻ ۾ ڳنڍيل حقيقتون آهن. پهرين شيءِ صدين کان قائم اهي سماجي رواج آهن، جن والدين جي ذهن ۾ اهو نقش ڪري ڇڏيو آهي ته عورت جي عزت ۽ تحفظ رڳو وقتائتي شادي ۽ گهر سنڀالڻ ۾ آهي. ان پراڻي رستي تان هٽڻ والدين جي اعصاب کي نفسياتي طور تي غير محفوظ محسوس ڪرائيندو آهي. انهن جي اندر جو اهو خوف بلڪل حقيقي هوندو آهي ته جيڪڏهن نياڻي اعليٰ تعليم لاءِ شهر ويندي ته ان جي حفاظت ڪير ڪندو، ڇا هوءَ پنهنجي ثقافتي اقدار کي وساري ته نه ڇڏيندي، يا وري وڏي عمر جي پڙهيل لکيل ڇوڪريءَ سان شادي ڪير ڪندو؟ جڏهن نوان فائدا اڻڄاتل هجن ۽ پراڻا خطرا وڏا نظر اچن، تڏهن انساني دماغ تبديليءَ کي رد ڪري ڇڏيندو آهي.

Read more

سنڌ جي ڪنهن پرسڪون اوطاق يا گهر ۾ جڏهن ڪو نوجوان اوچتو راتين جي ننڊ وڃائي ويهي ٿو، اڪيلائيءَ ۾ اڻڏٺل هستين سان ڳالهائي ٿو، يا ڪنهن اونهي ۽ پراسرار خاموشيءَ ۾ ٻڏي وڃي ٿو، تڏهن سڄي خاندان تي هڪ اڻڄاتل خوف ۽ وياڪولتا ڇانئجي ويندي آهي. اهڙي حالت ۾، اسان جي سماج ۾ اڪثر پهريون قدم ڪنهن درگاهه جي حاضري، مذهبي رسم، يا ڪنهن لوڪ معالج جي چانئٺ هوندو آهي. دعا ۽ روحاني پناهه انسان کي هڪ اندروني تسلي ۽ آٿت ضرور ڏين ٿيون، پر جڏهن اهي عمل ڪنهن پوشيده بيماريءَ جي طبي تشخيص ۾ رڪاوٽ بڻجن، تڏهن هڪ سولو ۽ علاج جوڳو مرض بھی وڏي بحران ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هيءَ ڪا رڳو سادگي ناهي، پر انساني رويي ۽ نفسيات جو هڪ اهڙو پيچيده ڳاٺ آهي، جنهن کي مٿاڇري نظر سان نٿو سمجهي سگهجي.

Read more

ڪنري جي مرچ منڊيءَ مان گذرندي، هوا ۾ موجود تيز خوشبوءِ اکين ۾ پاڻي آڻي ڇڏيندي آهي. هي ايشيا جو سڀ کان وڏي مرچن جي بازار آهي، جتي ڳاڙهي رنگ جا ڍير سنڌ جي زرخيزي ۽ انساني پورهيي جو جيئرو جاڳندڙ ثبوت آهن. پر انهن دلڪش ڍيرن جي اندر هڪ اهڙو پوشيده قاتل پلجي رهيو ھوندو آهي، جيڪو نه رڳو مقامي هارين جي محنت کي خاڪ ڪري رهيو آهي، پر اسان جي روزمره جي کاڌن ذريعي ا…

Read more

جڏهن پناهگاهون ئي شڪارگاهن ۾ تبديل ٿي وڃن، ته انسان پنهنجا زخم کڻي ڪيڏانهن وڃي؟ انساني تاريخ ۽ نفسيات ۾ طبيب جو درجو هميشه مسيحا وارو رهيو آهي. بيمار پنهنجو جسم ۽ روح ان يقين سان ڊاڪٽر جي حوالي ڪندو آهي ته هتان کيس نئين زندگي ملندي، سندس پيڙا جو انت ٿيندو. پر اسان جي سماج ۾ ان پويتر يقين جو سودو ڏاڍي سستي اگھه تي ٿيو آهي. شفا جي ڳولا ۾ نڪتل ماڻهن کي اها خبر ئي نه پئجي سگهي ته جن هٿن کي کين بچائڻو هو، سي ئي انجاڻ پڻي ۾ سندن رڳن اندر خاموش موت اوتي رهيا هئا.

Share

سنڌ جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ گذريل ڪجهه وقت کان هڪ انتهائي خوفناڪ حقيقت وائکي ٿي آهي. معصوم ٻارڙا، جن اڃا زندگيءَ جا رنگ ئي نه ڏٺا هئا، توڙي عام وڏا ماڻهو، اوچتو ئي اوچتو ايچ آءِ وي (HIV) جهڙي موتمار وائرس جو شڪار ٿيڻ لڳا. ان جو سبب ڪا قدرتي آفت يا ڪو اڻڏٺو دشمن نه هو، پر انساني لاپرواهي هئي. اسپتالن ۽ ڪلينڪس ۾ ڪم ڪندڙ عملي پاران چند رپيا بچائڻ، يا وري غير ذميواريءَ سبب هڪ ئي سرنج کي بار بار مختلف مريضن لاءِ استعمال ڪيو ويو. اها رڳو هڪ طبي غفلت نه هئي، پر انساني ڀروسي جي پٺيءَ ۾ خنجر هڻڻ جي برابر عمل هو. علاج جي نالي تي ماڻهن جي رت ۾ لاعلاج بيماري داخل ڪئي وئي.

Read more

سندس ڳوٺ جي هڪ ننڍڙي گلي ۾ گوليءَ جو آواز گونجيو ۽ لمحن ۾ هڪ نوجوان زندگي تڙپي ٿڌي ٿي وئي. اها اسان جي سماج جي هڪ اهڙي دردناڪ حقيقت آهي، جنهن کي اسين ’ڪارو ڪاري‘ يا غيرت جي نالي تي قتل چئون ٿا. هن خوني واقعي کانپوءِ عام طور تي اسان وٽ هڪ بحث ڇڙي پوندو آهي؛ ڪي چون ٿا ته اها رڳو جهالت آهي، ڪي جاگيرداري نظام کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، ته ڪي وري هن کي خالص مذهبي يا ثقافتي رنگ ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. مان پاڻ به ماضيءَ ۾ هن موضوع تي لکي چڪو آهيان، پر تازو مشهور سائنسدان ۽ مفڪر رابرٽ ايم سيپولسڪي جو ڪتاب ”Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst“ پڙهڻ کان پوءِ، منهنجي هن مسئلي کي ڏسڻ جي نظر ئي بدلجي وئي آهي. هيءُ پرک ان نئين سمجهڻي ۽ شعور جو نتيجو آهي، جيڪو اسان کي هن ناسور جو هڪ متبادل ۽ بهتر حل ڳولڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.

Share

خانيوار سوچ جي وڏي غلطي

Read more

سنڌ جي ڪنهن وڏي ڪپهه جي پيڍي تي جڏهن هڪ آبادگار پنهنجي رت ڪندڙ پگهر سان پاليل ڪپهه کڻي وڃي ٿو، ته خريدار چاليهه ڪلو جي مڻ کي ٻائيتاليهه ڪلو ڪري توري ٿو—هيءَ رڳو وڻج جي ناانصافي ناهي، پر اسان جي گڏيل ايمانداريءَ جي مٿان هڪ وڏو اخلاقي ڌاڙو آهي. ساڳي ڪار تڏهن به نظر ايندي آهي جڏهن هڪ عام شهري بازار مان هڪ ڪلو چانهه جي پتي خريد ڪري ٿو پر کيس رڳو اٺ سئو گرام ملي ٿي، ۽ باقي ٻه سئو گرام هٿ جي صفائيءَ سان ”ڪاٽ“ جي نالي تي رکي ويندي آهي. هي رويو رڳو پئسي جو نقصان ناهي، پر اسان جي ان تاريخي روح تي هڪ گهرو گهاءُ آهي جنهن کي اسان جا وڏا ”حق“ سڏيندا هئا.

Share

موهن جي دڙي کان منڊين جي مير تائين

Read more

شڪارپور جي ڪنهن سوڙهي گهٽيءَ ۾ رهندڙ پورهيت کي جڏهن ڌيءَ جي شاديءَ کان صرف هڪ هفتو اڳ اوچتو دل جو دورو پوي ٿو، ته سندس گهر ڀاتي ڪنهن سرڪاري اسپتال جي ايمرجنسي وارڊ يا رياستي هيلٿ ڪارڊ جي ڀروسي تي نٿا ويهن. انهن کي بخوبي خبر آهي ته بيوروڪريسيءَ جا بي حس ڪاغذ انساني جانين جي تڙپ کان وڌيڪ پنهنجي طريقيڪار جا محتاج هوندا آهن. پر ان ئي ڏکئي گهڙيءَ ۾، رات جو ٻين وڳي تائين، گهر جي اڱڻ تي سڄي برادري گڏ ٿي وڃي ٿي. ڪو مائٽ پنهنجي دڪان جي سموري جمع پونجي کڻي اچي ٿو، ڪو پنهنجي فصل جي اڳواٽ رقم وٺي پڄي ٿو، ته ڪو وڏي اسپتال جي ڊاڪٽرن سان ڳالهائڻ جو ذمو کڻي ٿو. اها اسان جي صدين کان هلندڙ اجتماعي نفسيات جي جيئري جاڳندي تصوير آهي، جيڪا انسان کي هن مشين جهڙي دور ۾ به اڪيلائيءَ جي کڏ ۾ ڪرڻ نٿي ڏئي. اسان پنهنجا ڏک، درد ۽ مجبوريون رياست جي بي جان ڪاغذن ۾ نه، پر پنهنجي رت جي رشتن جي مضبوط ڇاتيءَ تي ورهائيندا آهيون.

Share

درد جو گڏيل کاتو ۽ انساني وقار جو تحفظ

Read more

جڏهن سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ ۾ ٻوڏ اچي ٿي يا ڪو وڏو سماجي بحران پيدا ٿئي ٿو، تڏهن ماڻهو ڪنهن سرڪاري قانون يا ٻاهرين امداد جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻمرادو هڪ ٻئي جي مدد لاءِ بيهي رهندا آهن. پنهنجو کائڻ پيئڻ اڌ ڪري پاڙيسريءَ جي چلهي کي ٻارڻ اسان جي گڏيل زندگيءَ جو اهو خوبصورت سچ آهي، جيڪو اسان کي هڪ ٻئي سان جوڙي رکي ٿو. پر هيءَ گڏيل ذميواري اسان جي سڃاڻپ ڪيئن بڻجي ٿي ۽ اسان جا اخلاقي فيصلا ڪهڙي رخ ۾ هلن ٿا؟ ان ڳالهه کي گهرائيءَ سان سمجهڻ لاءِ مون کي نفسيات جي هڪ جديد نظريي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ڪجهه ڏينهن اڳ جڏهن مان هڪ نفسياتي ڪتاب پڙهي رهيو هوس، ته ان ۾ رچرڊ شيويدر نالي هڪ ماهر جي ٽن اخلاقي اصولن واري نظريي منهنجي اڳيان انساني فطرت جا نوان ورق کولي ڇڏيا. ان ماهر جو چوڻ آهي ته دنيا جا مختلف سماج صحيح ۽ غلط کي پرکڻ لاءِ ٽن الڳ الڳ اخلاقي زبانن ۾ ڳالهائيندا آهن، جن ۾ انفراديت، گڏيل سماج، ۽ روحاني پاڪائي شامل آهن.

Share

اسان جو سنڌي معاشرو ڪو هڪ رخو گهر ناهي، پر هن جي ڀتين ۾ اهي ٽيئي اخلاقي رنگ اڳي ئي موجود آهن. پر اسان جي بقا ۽ ترقي تڏهن ئي ممڪن آهي، جڏهن اسان انهن ٽنهي معيارن کي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ڪري هلڻ سيکارينداسين.

Read more

پراڻن البمن مان نڪتل 1950ع واري ڏهاڪي جي ڪراچي جي هڪ تصوير جڏهن اکين جي آڏو اچي ٿي، ته ذهن ۾ انساني شعور جو هڪ نئون سڳو اڻجي ٿو. ان تصوير ۾ هڪ اٺ گاڏي وڏي اطمينان ۽ روانيءَ سان چوڪ پار ڪري رهي آهي، ڇاڪاڻ ته سندس پاسي جو اشارو سائو آهي، جڏهن ته اسان جي سامهون وارو ٽريفڪ سگنل ڳاڙهو آهي ۽ ٻئي پاسي جي ٽريفڪ ان جي احترام ۾ خاموش بيٺل آهي. بنارس سلڪ هائوس ۽ آسفيه فائونٽين پين ڪارنر جي موڙ تان گذرندڙ هيءَ اٺ گاڏي رڳو هڪ سواري ناهي، پر ان دور جي سماجي هم آهنگي، شهري سياڻپ ۽ قانون جي پاسداري جو هڪ خوبصورت عڪس آهي، جتي روايت ۽ جدت هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ بدران هڪ عظيم آهنگ سان گڏ هلي رهيون هيون. اهو ڪو خواب نه، پر ان شهر جي حقيقت هئي جنهن کي اڄ اسان بي ترتيبيءَ جو گهر سڏيون ٿا. اسان رڳو هڪ شهر کي ٽٽندي ناهي ڏٺو، پر هڪ گڏيل انساني نفسيات کي وکري ويندي ڏٺو آهي. ورهاڱي کان پوءِ به ڪجهه سالن تائين هيءَ عظيم ڪراچي پنهنجي پوري جوش سان چمڪندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مان ننڍو هوندو هوس، تڏهن به ڪراچي اڄ جي ڀيٽ ۾ ڪيتري ئي بهتر، صاف ۽ پرامن هئي. تارن تي ٽنگيل اسٽريٽ لائيٽون بنا ڪنهن لوڊشيڊنگ جي سڄي رات روشن رهنديون هيون. پوءِ آهستي آهستي، شهر جي مٿان افراتفريءَ جي هڪ اهڙي ڌُنڌ ڇانئجي وئي، جنهن هر چڱي شيءِ کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. ڪراچي رڳو هڪ جاگرافيائي علائقو ناهي، پر هڪ گڏيل نفسيات جو نالو آهي، جيڪا هاڻي تبديل ٿي چڪي آهي.

Share

Read more