انساني ذهن جي ترقي ان ڳالهه مان ماپي ويندي آهي ته هو پنهنجي خوف کي ڪيئن ٿو قابو ڪري. اسان جي خطي ۾، جتي اڪثر حڪمرانن جي سموري ذهانت رڳو اقتدار جي ڪرسيءَ جي پاون کي مضبوط ڪرڻ تي خرچ ٿئي ٿي، اتي اسان جي بلڪل پاڙيسري رياست گجرات پنهنجي بقا لاءِ هڪ نئين تاريخ لکڻ وڃي رهي آهي. مون تازو ئي پاڙيسري ملڪ جي هڪ انتهائي حيران ڪندڙ تحقيقي رپورٽ پڙهي، جنهن جا تفصيل مون کي روڪي بيٺا. ڳالهه سياسي اختلافن جي ناهي؛ آئون ذاتي طور تي نريندر مودي جي اڪثر سياسي روين سان سخت اختلاف رکان ٿو، پر جڏهن ڪا قيادت پنهنجي ايندڙ نسلن جي اڃ اجهائڻ لاءِ سمنڊ جي سيني تي ليڪون ڇڪڻ جو فيصلو ڪري، ته ان ذهنيت جو مطالعو ڪرڻ ضروري ٿي پوندو آهي.

گجرات جي ڏکڻ ۾ موجود کڀاٺ جي نار (Gulf of Khambhat) ۾ سمنڊ جو پاڻي ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا 11 ميٽرن تائين مٿي چڙهي ۽ لهي ٿو. ان انتهائي خوفناڪ ۽ خطرناڪ سامونڊي ماحول ۾ ڀارت 60 ڪلوميٽرن جو هڪ ديوار نما بند (Dam) ٺاهڻ وڃي رهيو آهي. اهو منصوبو، جنهن کي ”ڪلپسر“ (Kalpasar) چيو وڃي ٿو، عربي سمنڊ جي هڪ وڏي حصي کي ڪٽي، دنيا جي سڀ کان وڏي مٺي پاڻي جي ذخيري ۾ تبديل ڪندو.

Share

اڌ صديءَ جو خواب ۽ سمنڊ جي تسخير

هي خيال ڪو راتواهه نه ڄائو هو. پهرين ڀيري 1975ع ۾ اهو پيش ڪيو ويو، پر ان جي قيمت ۽ انجنيئرنگ جا خطرا ايڏا وڏا هئا جو 50 سالن تائين اهو رڳو ڪاغذن جو پيٽ ڀريندو رهيو. نيٺ مئي 2026ع ۾، هالينڊ (نيدرلينڊز) جي دوري دوران، ان خواب کي حقيقت جو روپ ڏيڻ لاءِ معاهدو ڪيو ويو آهي.

هالينڊ دنيا جو اهو واحد ملڪ آهي، جنهن پاڻي سان وڙهڻ ۾ پنهنجي بقا ڳولي. هنن 1932ع ۾ 32 ڪلوميٽرن جو ”افسلوئٽڊيڪ“ (Afsluitdijk) نالي بند ٺاهي پنهنجي سمنڊ جي هڪ حصي کي مٺي پاڻي جي ڍنڍ ۾ تبديل ڪيو هو. پر گجرات جو هي منصوبو ان کان ٻيڻو وڏو آهي، جتي سامونڊي طوفانن جو خطرو آهي، ۽ زلزلي جي فالٽ لائن پڻ موجود آهي. 14 ارب ڊالرن (1.33 لک ڪروڙ رپين) جي لاڳت واري هن منصوبي جو بنيادي مقصد اهو آهي ته نرمدا، ماهي، سابرمتي ۽ ڍاڍر ندين مان وهي سمنڊ ۾ ضايع ٿيندڙ کاري پاڻي کي روڪي، 2000 چورس ڪلوميٽرن تي ٻڌل هڪ هٿرادو ڍنڍ ٺاهجي، جنهن ۾ 8 ارب ڪيوبڪ ميٽر مٺو پاڻي جمع ٿي سگهي. ان مان نه رڳو لکين هيڪٽر زمين آباد ٿيندي، پر سوراشٽر جهڙي سدائين ڏڪار سٽيل علائقي جو مقدر به بدلجي ويندو.

Read more

سنڌ جي ڪنهن قديمي وسنديءَ يا ٻهراڙيءَ جي مٽيءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو پيءُ پنهنجي نياڻيءَ کي شهر جي ڪاليج موڪلڻ کان انڪار ڪري ٿو، يا ڪا ماءُ پنهنجي ٻار کي پوليو جا ڦڙا پيارڻ کان لڪائي ٿي، تڏهن اسان جي شهري دانشورن وٽ هڪ تيار ٿيل ٺپو هوندو آهي: ”اهي ماڻهو پسمانده آهن، ترقيءَ جا دشمن آهن ۽ عورتن تي ظلم ڪرڻ چاهين ٿا.“ اسين تمام سهولت سان سڄي معاملي کي هڪ سادي خاني ۾ بند ڪري، ماڻهن جي ڪردار ۽ نيت تي فتويٰ جاري ڪري ڇڏيندا آهيون. پر ڪنهن انسان جي روين کي رڳو هڪڙي خاني ۾ بند ڪري ڏسڻ، چاهي اهو خانو ڪلچر جو هجي، مذهب جو هجي، يا ذاتي اخلاقيات جو، اصل ۾ سڀ کان وڏي علمي غلطي آهي. انساني رويو ڪڏهن به ڪنهن هڪ اڪيلي سبب جو محتاج ناهي هوندو.

مشهور نفسياتدان ۽ حياتيات جي ماهر رابرٽ ايم سيپولسڪي پنهنجي شاهڪار ڪتاب ”Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst“ ۾ اسان کي هڪ تمام گهري ۽ بنيادي سمجهاڻي ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته انساني رويو ڪنهن موروثي ڪردار يا پيدائشي ايمانداريءَ جو نتيجو ناهي هوندو، پر اهو ان وقت جي حالتن، فائدن ۽ نقصانن جي نظام، سماجي رواجن، تاريخ ۽ ماحول جي گڏيل تاڃي پيٽي مان جنم وٺندو آهي.

جيڪڏهن اسان کي ڪو پراڻو واہہ (canal) نظر اچي، جنهن جو پاڻي صدين کان ڪاريل ڪنارن ۽ مٽيءَ جي دٻاءُ سبب هڪ مخصوص رخ ۾ وهي رهيو هجي، ته اسين پاڻيءَ کي ڏوهاري نه بڻائينداسين ته اهو ان رخ ۾ ڇو پيو وهي. اسان کي ان جي ڪنارن ۽ ان زمين جي بناوت کي ڏسڻو پوندو جنهن ان پاڻيءَ جو رستو جوڙيو آهي. سنڌي سماج جي روين جو معاملو به بلڪل ائين ئي آهي. اسان کي ”ڪير قصوروار آهي؟“ واري روايتي سوال کان مٿانهون ٿي، اهو پڇڻو پوندو ته ”اهي ڪهڙيون حالتون آهن جيڪي هي رويو پيدا ڪن ٿيون؟“

Share

نياڻين جي تعليم ۽ سماجي مزاحمت جي پردي پٺيان

جڏهن اسين سنڌ جي ٻهراڙين، جهڙوڪ ٿرپارڪر، شڪارپور يا جيڪب آباد جي علائقن ۾ نياڻين کي اعليٰ تعليم ڏيارڻ يا شاديءَ ۾ دير ڪرڻ واري معاملي تي سماجي مزاحمت ڏسندا آهيون، تڏهن اسان جو ذهن رڳو ”عورت دشمني“ واري خاني ۾ وڃي بيهندو آهي. پر سيپولسڪي جي نظرئي مطابق، جنهن کي ڪو ٻاهريون ماڻهو ”جهالت يا هٺڌرمي“ سمجهي ٿو، اهو اصل ۾ ان ماحول ۾ رهندڙ ماڻهن جي بچاءُ جي هڪ گهري حياتياتي ۽ سماجي حڪمتِ عملي هوندي آهي.

ان سماجي مزاحمت جي پٺيان ڪيتريون ئي پاڻ ۾ ڳنڍيل حقيقتون آهن. پهرين شيءِ صدين کان قائم اهي سماجي رواج آهن، جن والدين جي ذهن ۾ اهو نقش ڪري ڇڏيو آهي ته عورت جي عزت ۽ تحفظ رڳو وقتائتي شادي ۽ گهر سنڀالڻ ۾ آهي. ان پراڻي رستي تان هٽڻ والدين جي اعصاب کي نفسياتي طور تي غير محفوظ محسوس ڪرائيندو آهي. انهن جي اندر جو اهو خوف بلڪل حقيقي هوندو آهي ته جيڪڏهن نياڻي اعليٰ تعليم لاءِ شهر ويندي ته ان جي حفاظت ڪير ڪندو، ڇا هوءَ پنهنجي ثقافتي اقدار کي وساري ته نه ڇڏيندي، يا وري وڏي عمر جي پڙهيل لکيل ڇوڪريءَ سان شادي ڪير ڪندو؟ جڏهن نوان فائدا اڻڄاتل هجن ۽ پراڻا خطرا وڏا نظر اچن، تڏهن انساني دماغ تبديليءَ کي رد ڪري ڇڏيندو آهي.

Read more

سنڌ جي ڪنهن پرسڪون اوطاق يا گهر ۾ جڏهن ڪو نوجوان اوچتو راتين جي ننڊ وڃائي ويهي ٿو، اڪيلائيءَ ۾ اڻڏٺل هستين سان ڳالهائي ٿو، يا ڪنهن اونهي ۽ پراسرار خاموشيءَ ۾ ٻڏي وڃي ٿو، تڏهن سڄي خاندان تي هڪ اڻڄاتل خوف ۽ وياڪولتا ڇانئجي ويندي آهي. اهڙي حالت ۾، اسان جي سماج ۾ اڪثر پهريون قدم ڪنهن درگاهه جي حاضري، مذهبي رسم، يا ڪنهن لوڪ معالج جي چانئٺ هوندو آهي. دعا ۽ روحاني پناهه انسان کي هڪ اندروني تسلي ۽ آٿت ضرور ڏين ٿيون، پر جڏهن اهي عمل ڪنهن پوشيده بيماريءَ جي طبي تشخيص ۾ رڪاوٽ بڻجن، تڏهن هڪ سولو ۽ علاج جوڳو مرض بھی وڏي بحران ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هيءَ ڪا رڳو سادگي ناهي، پر انساني رويي ۽ نفسيات جو هڪ اهڙو پيچيده ڳاٺ آهي، جنهن کي مٿاڇري نظر سان نٿو سمجهي سگهجي.

Read more

ڪنري جي مرچ منڊيءَ مان گذرندي، هوا ۾ موجود تيز خوشبوءِ اکين ۾ پاڻي آڻي ڇڏيندي آهي. هي ايشيا جو سڀ کان وڏي مرچن جي بازار آهي، جتي ڳاڙهي رنگ جا ڍير سنڌ جي زرخيزي ۽ انساني پورهيي جو جيئرو جاڳندڙ ثبوت آهن. پر انهن دلڪش ڍيرن جي اندر هڪ اهڙو پوشيده قاتل پلجي رهيو ھوندو آهي، جيڪو نه رڳو مقامي هارين جي محنت کي خاڪ ڪري رهيو آهي، پر اسان جي روزمره جي کاڌن ذريعي ا…

Read more

جڏهن پناهگاهون ئي شڪارگاهن ۾ تبديل ٿي وڃن، ته انسان پنهنجا زخم کڻي ڪيڏانهن وڃي؟ انساني تاريخ ۽ نفسيات ۾ طبيب جو درجو هميشه مسيحا وارو رهيو آهي. بيمار پنهنجو جسم ۽ روح ان يقين سان ڊاڪٽر جي حوالي ڪندو آهي ته هتان کيس نئين زندگي ملندي، سندس پيڙا جو انت ٿيندو. پر اسان جي سماج ۾ ان پويتر يقين جو سودو ڏاڍي سستي اگھه تي ٿيو آهي. شفا جي ڳولا ۾ نڪتل ماڻهن کي اها خبر ئي نه پئجي سگهي ته جن هٿن کي کين بچائڻو هو، سي ئي انجاڻ پڻي ۾ سندن رڳن اندر خاموش موت اوتي رهيا هئا.

Share

سنڌ جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ گذريل ڪجهه وقت کان هڪ انتهائي خوفناڪ حقيقت وائکي ٿي آهي. معصوم ٻارڙا، جن اڃا زندگيءَ جا رنگ ئي نه ڏٺا هئا، توڙي عام وڏا ماڻهو، اوچتو ئي اوچتو ايچ آءِ وي (HIV) جهڙي موتمار وائرس جو شڪار ٿيڻ لڳا. ان جو سبب ڪا قدرتي آفت يا ڪو اڻڏٺو دشمن نه هو، پر انساني لاپرواهي هئي. اسپتالن ۽ ڪلينڪس ۾ ڪم ڪندڙ عملي پاران چند رپيا بچائڻ، يا وري غير ذميواريءَ سبب هڪ ئي سرنج کي بار بار مختلف مريضن لاءِ استعمال ڪيو ويو. اها رڳو هڪ طبي غفلت نه هئي، پر انساني ڀروسي جي پٺيءَ ۾ خنجر هڻڻ جي برابر عمل هو. علاج جي نالي تي ماڻهن جي رت ۾ لاعلاج بيماري داخل ڪئي وئي.

Read more

سندس ڳوٺ جي هڪ ننڍڙي گلي ۾ گوليءَ جو آواز گونجيو ۽ لمحن ۾ هڪ نوجوان زندگي تڙپي ٿڌي ٿي وئي. اها اسان جي سماج جي هڪ اهڙي دردناڪ حقيقت آهي، جنهن کي اسين ’ڪارو ڪاري‘ يا غيرت جي نالي تي قتل چئون ٿا. هن خوني واقعي کانپوءِ عام طور تي اسان وٽ هڪ بحث ڇڙي پوندو آهي؛ ڪي چون ٿا ته اها رڳو جهالت آهي، ڪي جاگيرداري نظام کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، ته ڪي وري هن کي خالص مذهبي يا ثقافتي رنگ ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. مان پاڻ به ماضيءَ ۾ هن موضوع تي لکي چڪو آهيان، پر تازو مشهور سائنسدان ۽ مفڪر رابرٽ ايم سيپولسڪي جو ڪتاب ”Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst“ پڙهڻ کان پوءِ، منهنجي هن مسئلي کي ڏسڻ جي نظر ئي بدلجي وئي آهي. هيءُ پرک ان نئين سمجهڻي ۽ شعور جو نتيجو آهي، جيڪو اسان کي هن ناسور جو هڪ متبادل ۽ بهتر حل ڳولڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.

Share

خانيوار سوچ جي وڏي غلطي

Read more

سنڌ جي ڪنهن وڏي ڪپهه جي پيڍي تي جڏهن هڪ آبادگار پنهنجي رت ڪندڙ پگهر سان پاليل ڪپهه کڻي وڃي ٿو، ته خريدار چاليهه ڪلو جي مڻ کي ٻائيتاليهه ڪلو ڪري توري ٿو—هيءَ رڳو وڻج جي ناانصافي ناهي، پر اسان جي گڏيل ايمانداريءَ جي مٿان هڪ وڏو اخلاقي ڌاڙو آهي. ساڳي ڪار تڏهن به نظر ايندي آهي جڏهن هڪ عام شهري بازار مان هڪ ڪلو چانهه جي پتي خريد ڪري ٿو پر کيس رڳو اٺ سئو گرام ملي ٿي، ۽ باقي ٻه سئو گرام هٿ جي صفائيءَ سان ”ڪاٽ“ جي نالي تي رکي ويندي آهي. هي رويو رڳو پئسي جو نقصان ناهي، پر اسان جي ان تاريخي روح تي هڪ گهرو گهاءُ آهي جنهن کي اسان جا وڏا ”حق“ سڏيندا هئا.

Share

موهن جي دڙي کان منڊين جي مير تائين

Read more

شڪارپور جي ڪنهن سوڙهي گهٽيءَ ۾ رهندڙ پورهيت کي جڏهن ڌيءَ جي شاديءَ کان صرف هڪ هفتو اڳ اوچتو دل جو دورو پوي ٿو، ته سندس گهر ڀاتي ڪنهن سرڪاري اسپتال جي ايمرجنسي وارڊ يا رياستي هيلٿ ڪارڊ جي ڀروسي تي نٿا ويهن. انهن کي بخوبي خبر آهي ته بيوروڪريسيءَ جا بي حس ڪاغذ انساني جانين جي تڙپ کان وڌيڪ پنهنجي طريقيڪار جا محتاج هوندا آهن. پر ان ئي ڏکئي گهڙيءَ ۾، رات جو ٻين وڳي تائين، گهر جي اڱڻ تي سڄي برادري گڏ ٿي وڃي ٿي. ڪو مائٽ پنهنجي دڪان جي سموري جمع پونجي کڻي اچي ٿو، ڪو پنهنجي فصل جي اڳواٽ رقم وٺي پڄي ٿو، ته ڪو وڏي اسپتال جي ڊاڪٽرن سان ڳالهائڻ جو ذمو کڻي ٿو. اها اسان جي صدين کان هلندڙ اجتماعي نفسيات جي جيئري جاڳندي تصوير آهي، جيڪا انسان کي هن مشين جهڙي دور ۾ به اڪيلائيءَ جي کڏ ۾ ڪرڻ نٿي ڏئي. اسان پنهنجا ڏک، درد ۽ مجبوريون رياست جي بي جان ڪاغذن ۾ نه، پر پنهنجي رت جي رشتن جي مضبوط ڇاتيءَ تي ورهائيندا آهيون.

Share

درد جو گڏيل کاتو ۽ انساني وقار جو تحفظ

Read more

جڏهن سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ ۾ ٻوڏ اچي ٿي يا ڪو وڏو سماجي بحران پيدا ٿئي ٿو، تڏهن ماڻهو ڪنهن سرڪاري قانون يا ٻاهرين امداد جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻمرادو هڪ ٻئي جي مدد لاءِ بيهي رهندا آهن. پنهنجو کائڻ پيئڻ اڌ ڪري پاڙيسريءَ جي چلهي کي ٻارڻ اسان جي گڏيل زندگيءَ جو اهو خوبصورت سچ آهي، جيڪو اسان کي هڪ ٻئي سان جوڙي رکي ٿو. پر هيءَ گڏيل ذميواري اسان جي سڃاڻپ ڪيئن بڻجي ٿي ۽ اسان جا اخلاقي فيصلا ڪهڙي رخ ۾ هلن ٿا؟ ان ڳالهه کي گهرائيءَ سان سمجهڻ لاءِ مون کي نفسيات جي هڪ جديد نظريي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ڪجهه ڏينهن اڳ جڏهن مان هڪ نفسياتي ڪتاب پڙهي رهيو هوس، ته ان ۾ رچرڊ شيويدر نالي هڪ ماهر جي ٽن اخلاقي اصولن واري نظريي منهنجي اڳيان انساني فطرت جا نوان ورق کولي ڇڏيا. ان ماهر جو چوڻ آهي ته دنيا جا مختلف سماج صحيح ۽ غلط کي پرکڻ لاءِ ٽن الڳ الڳ اخلاقي زبانن ۾ ڳالهائيندا آهن، جن ۾ انفراديت، گڏيل سماج، ۽ روحاني پاڪائي شامل آهن.

Share

اسان جو سنڌي معاشرو ڪو هڪ رخو گهر ناهي، پر هن جي ڀتين ۾ اهي ٽيئي اخلاقي رنگ اڳي ئي موجود آهن. پر اسان جي بقا ۽ ترقي تڏهن ئي ممڪن آهي، جڏهن اسان انهن ٽنهي معيارن کي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ڪري هلڻ سيکارينداسين.

Read more

پراڻن البمن مان نڪتل 1950ع واري ڏهاڪي جي ڪراچي جي هڪ تصوير جڏهن اکين جي آڏو اچي ٿي، ته ذهن ۾ انساني شعور جو هڪ نئون سڳو اڻجي ٿو. ان تصوير ۾ هڪ اٺ گاڏي وڏي اطمينان ۽ روانيءَ سان چوڪ پار ڪري رهي آهي، ڇاڪاڻ ته سندس پاسي جو اشارو سائو آهي، جڏهن ته اسان جي سامهون وارو ٽريفڪ سگنل ڳاڙهو آهي ۽ ٻئي پاسي جي ٽريفڪ ان جي احترام ۾ خاموش بيٺل آهي. بنارس سلڪ هائوس ۽ آسفيه فائونٽين پين ڪارنر جي موڙ تان گذرندڙ هيءَ اٺ گاڏي رڳو هڪ سواري ناهي، پر ان دور جي سماجي هم آهنگي، شهري سياڻپ ۽ قانون جي پاسداري جو هڪ خوبصورت عڪس آهي، جتي روايت ۽ جدت هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ بدران هڪ عظيم آهنگ سان گڏ هلي رهيون هيون. اهو ڪو خواب نه، پر ان شهر جي حقيقت هئي جنهن کي اڄ اسان بي ترتيبيءَ جو گهر سڏيون ٿا. اسان رڳو هڪ شهر کي ٽٽندي ناهي ڏٺو، پر هڪ گڏيل انساني نفسيات کي وکري ويندي ڏٺو آهي. ورهاڱي کان پوءِ به ڪجهه سالن تائين هيءَ عظيم ڪراچي پنهنجي پوري جوش سان چمڪندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مان ننڍو هوندو هوس، تڏهن به ڪراچي اڄ جي ڀيٽ ۾ ڪيتري ئي بهتر، صاف ۽ پرامن هئي. تارن تي ٽنگيل اسٽريٽ لائيٽون بنا ڪنهن لوڊشيڊنگ جي سڄي رات روشن رهنديون هيون. پوءِ آهستي آهستي، شهر جي مٿان افراتفريءَ جي هڪ اهڙي ڌُنڌ ڇانئجي وئي، جنهن هر چڱي شيءِ کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. ڪراچي رڳو هڪ جاگرافيائي علائقو ناهي، پر هڪ گڏيل نفسيات جو نالو آهي، جيڪا هاڻي تبديل ٿي چڪي آهي.

Share

Read more

24 جنوري 2018ع جي اها هڪ عام سياري جي شام هئي، جڏهن مان ٿر جي علائقي ڇاڇري جي ڀرسان وارياسي ڀٽن تي پنڌ ڪري رهيو هئس. پري پري تائين رڳو واريءَ جا خاموش سمنڊ هئا، جن تي واءُ پنهنجا نقش ٺاهي ڊاهي رهي هو. اوچتو، منهنجي نظر هڪ عجيب منظر تي پئي. بلڪل سڃي ۽ خالي ڀٽ جي وچ تي، بغير ڪنهن پن، ٽاريءَ يا سائي رنگ جي، هڪ ڦِڪي رنگ جو گوشتيلو ٻوٽو واريءَ جو سينو چيري سڌو مٿي نڪتل هو. مون حيرانيءَ سان پنهنجي چوڌاري ڏٺو؛ 40 کان 50 فوٽن جي فاصلي تائين ڪنهن ٻئي سائي ٻوٽي يا وڻ جو ڪو به نشان نه هو. ان اڪيلي، ماورائي وجود مون کي اتي ئي بيهڻ ۽ ان جي تصوير ڪڍڻ تي مجبور ڪري ڇڏيو.

ڏسڻ ۾ ايندڙ اڪيلائي ۽ ان جو ڀرم

Share

Read more

جڏهن ڪنهن عظيم سانحي جي ياد ۾ گهٽيون، بازارون ۽ روزمره جا هجوم اوچتو ماٺار جي چادر اوڍي وٺن، ته اهو ماٺاڻ رڳو لڙڪن جي زبان نه ڳالهائيندو آهي، پر اسان جي سڄي هجڻ تي هڪ تکو سوال بڻجي ڪرندو آهي. محرم جي ڏهين تاريخ انساني تاريخ جو اهو ئي موڙ آهي، جيڪو اسان کي پنهنجي روزاني جي لاڳيتي ڊوڙ تان کڻي هڪ گهري سوچ جي ڪناري تي بيهاري ٿو.

حضرت محمد صلي الله عليه وسلم …

Read more

ھڪ وڏي عمر جو ٻڍڙو، جنهن جي مٿي جا وار سنڌ جي سياست جا اونهالا سيالا ڏسي اڇا ٿيا آهن، اڄ به پنهنجي گهر جي ٻاهران کٽ تي ويهي 1970ع واري ڏهاڪي جي سياسي نعري کي ائين دهرائي ٿو ڄڻ وقت اتي ئي بيهي رهيو هجي. هو پاڻ کي ”ڪامريڊ“ چورائي ٿو ۽ پيپلز پارٽيءَ جي هر صحيح ۽ غلط فيصلي جو دفاع ائين ڪري ٿو، ڄڻ اها سندس خاندان جو حصو هجي. سندس اڳيان جڏهن بدعنواني يا خراب حڪمرانيءَ جا واضح ثبوت رکجن ٿا، ته هو ڪاوڙ ۾ اچي وڃي ٿو ۽ ان سڄي سچائيءَ کي هڪ لمحي ۾ رد ڪري ڇڏي ٿو. هي ڪنهن هڪ فرد جو ضد ناهي، پر سنڌ جي هر ڳوٺ، شهر ۽ اوطاق ۾ موجود ان سياسي تعصب جو نظارو آهي، جنهن اسان جي گڏيل شعور کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ڇڏيو آهي. هيءَ ڪا رڳو سياست ناهي، پر انساني دماغ جي اندر هلندڙ هڪ مڪمل کيمياڻي عمل جو نتيجو آهي.

Share

Read more

بازار مان سڀ کان وڌيڪ ڳاڙهو ٽماٽو ۽ چمڪندڙ ڀينڊي خريد ڪندي، هڪ ماءُ جي دل ۾ رڳو پنهنجي ٻارن جي صحت ۽ خوشي هوندي آهي. چلهي تي پچندڙ ان ٻوڙ جي خوشبوءِ گهر جي ڀتين کي مهڪائي ڇڏيندي آهي، پر ان ديڳڙي جي تري ۾ هڪ اهڙو اڻڏٺل مهمان به رڌجي رهيو هوندو آهي، جنهن کي اسان پنهنجن هٿن سان پنهنجي رت ۾ شامل ڪري رهيا آهيون. زراعت جيڪا ڪڏهن زندگي ڏيڻ جو وسيلو هئي، اها ها…

Read more

اسان جي سماج ۾ شاديءَ جي ڪا اهڙي رسم جنهن جو فائدو ڪنهن کي به معلوم نه ھجي یا اھڙيون ٻيون بي فائدا رسمون—اهي سڀ ڪنهن وڏي نفسياتي تماشي جو حصو آهن. انساني تاريخ جو هڪ عجيب الميو اهو آهي ته ڪنهن ڪم جو بنيادي مقصد وقت جي دز ۾ گم ٿي ويندو آهي، پر ان ڪم کي ڪرڻ جي عادت هڪ مقدس فرض بڻجي ويندي آهي. اسان بغير سوچڻ جي انهن رستن تي هلندا رهندا آهيون، جيڪي ڪنهن زماني ۾ ڪنهن عارضي ضرورت تحت ٺاهيا ويا هئا.

فوجي تاريخ جو هڪ مشهور سچو قصو هن انساني رويي جي بهترين عڪاسي ڪري ٿو. هڪ دفعي ڪنهن آفيسر هڪ ڪرسيءَ تي نئون رنگ لڳڻ کانپوءِ هڪ سپاهيءَ کي حڪم ڏنو ته هو ان جي ڀرسان پهرو ڏئي، ته جيئن رنگ سڪڻ تائين ڪو ان تي ويهي نه سگهي. اتفاق سان، ان آفيسر جي بدلي ٿي وئي ۽ هو نئين سپاهيءَ کي حڪم جو سبب ٻڌائڻ يا پهرو ختم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ وساري ويٺو. سپاهي پنهنجي حڪم جو پڪو هو، هو اتي ئي بيٺو رهيو. جڏهن نئون آفيسر آيو، تنهن ڏٺو ته هڪ سپاهي ڪرسيءَ جي حفاظت ڪري رهيو آهي. هن سوچيو ته اها ڪا تمام اهم ڊيوٽي هوندي، تنهنڪري هن ان سلسلي کي جاري رکيو. آفيسر بدلجندا رهيا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ويھن پنجويهن سالن جيترو عرصو گذري ويو. سپاهين جا نسل بدلجي ويا، پر پهرو قائم رهيو. هو هڪ اهڙي ڪرسيءَ جي حفاظت ڪري رهيا هئا جنهن جو رنگ ڏهاڪا اڳ سُڪي چڪو هو ۽ ڪئين دفعا ٻيھر به اچي چڪو ھو. آخرڪار، هڪ بيباڪ آفيسر سسٽم تي سوال اٿاريو ۽ پڇيو ته ’هي سپاهي هتي ڇو بيھندو آهي؟‘ ڪنهن وٽ به ڪو منطقي جواب نه هو.

Read more

پشاور جي هڪ بازار ۾ جڏهن انتظاميا جعلي جوس ٺاهيندڙ هڪ ڪارخاني تي چڙهائي ڪئي، ته هڪ عجيب حقيقت سامهون آئي؛ ڪارخاني جو مالڪ ان وقت مڪي پاڪ ۾ حج جي سعادت حاصل ڪري رهيو هو. هيءَ ڪا عام خبر ناهي، پر اسان جي گڏيل سماجي زندگي جي هڪ اهڙي دنگ ڪندڙ تضاد جو چٽو مثال آهي، جيڪو عقيدي ۽ عمل جي وچ ۾ موجود کڏ کي وائکو ڪري ٿو. اسان مان گهڻا ماڻهو اڪثر حيران ٿيندا آهن ته هڪ انسان ڪيئن پنهنجي هٿن سان معصوم ٻارن جي صحت کي نقصان پهچائي، ان ئي ڪمائيءَ مان الله جي گهر جو طواف ڪري سگهي ٿو؟ ان سوال جو جواب ڪنهن ڏوهاري ذهن جي سادگيءَ ۾ ناهي، پر انساني نفسيات جي انهن گهرن پيچن ۾ آهي، جيڪي پاڻ کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ڪنهن به حد تائين وڃي سگهن ٿا.

Share

Read more

باندر جي محبت ۽ مڇي جو موت

ھڪ قديمي مشرقي آکاڻي آهي ته ڪنهن ٻيلي ۾ اچانڪ هڪ وڏي ٻوڏ اچي وئي. چارئي طرف پاڻي بيهي ويو ۽ هر جاندار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ ڊوڙڻ لڳو. هڪ باندر ڪنهن طرح پاڻي کان بچي هڪ وڏي وڻ جي مضبوط ٽاري تي وڃي ويٺو. اتان ويهي جڏهن هن هيٺ وھندڙ پاڻيءَ ڏانهن نهاريو، ته کيس هڪ مڇي پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۾ تيزيءَ سان ترندي نظر آئي. باندر پنهنجي سادي ذهن سان سمجهيو ته اها ويچاري مڇي پاڻيءَ ۾ ٻڏي رهي آهي ۽ تڪليف ۾ آهي. هن جي دل رحم ۽ نيڪ نيتيءَ سان ڀرجي وئي.

هو پنهنجي جان خطري ۾ وجهي هيٺين ٽاري تائين لٿو، پاڻيءَ ۾ هٿ وجهي مڇيءَ کي ڏاڍي پيار سان ٻاهر ڪڍيائين ۽ وڻ جي سڪل ڪاٺ تي رکي ڇڏيائين. ڪجهه دير تڙپڻ کانپوءِ مڇي مري وئي. باندر روئندي چيو، ”منهنجي دل ته رڳو محبت ۽ خير سان ڀريل هئي، مان ته هن کي بچائڻ ٿي چاهيو.“ پر فطرت جي بي رحم اصول هن جي نيت کي نه ڏٺو، هن جي هٿن مان نڪرندڙ نتيجي هن مڇيءَ جو انت آڻي ڇڏيو.

Share

Read more

چوڪ جي بي ترتيبي ۽ اڪيلي هٿ جو دليل

سنڌ جي ڪنهن به مصروف چوڪ تي جڏهن ٽريفڪ جام لڳندو آهي، تڏهن هر ڊرائيور وٽ پنهنجي بچاءُ ۾ هڪ ئي بهانو هوندو آهي. هو پنهنجي آسپاس جي بي ترتيبيءَ کي ڏسي چوندو آهي، ”جيڪڏهن مان اڪيلو قانون تي هلان ها، تڏهن به رستي تي ايتري ئي رش هجي ها. سڄو شهر ئي غلط رستي تان اچي رهيو آهي. منهنجي هڪ موٽرسائيڪل سڌي هلائڻ سان هي مسئلو حل ٿيڻو ناهي.“ هي رڳو هڪ مسافر جو عارضي بهانو ناهي. هي اسان جي سماج جو سڀ کان وڏو نفسياتي دوکو آهي. ان دوکي جي اوٽ ۾ اسان پنهنجي انفرادي اخلاقي ذميواريءَ کي وساري ڇڏيندا آهيون.

Share

Read more

اسان پنهنجي چوڌاري سيمينٽ ۽ لوهه جا وڏا شهر اڏي، پاڻ کي قيد ڪري ڇڏيو آهي. اڄڪلهه گهڻا ماڻهو فليٽن جي چوٿين يا پنجين ماڙ تي رهن ٿا، جتي کين کليل مٽي نصيب ناهي ٿيندي. جڏهن هو پنهنجي *دريءَ* مان ٻاهر نهارين ٿا، ته کين ڪنڪريٽ جي ديوارن کان سواءِ ڪجهه به نظر نٿو اچي. هر انسان جي اها فطري گهرج آهي ته کيس صاف هوا ملي ۽ اکين کي سائي ٿڌاڻ نصيب ٿئي. پر اڄ جي دور ۾ اسان جي تيزي سان وڌندڙ شهرن مان مٽي ۽ زمين ختم ٿيندي پئي وڃي. جتي وڻ لڳائڻ لاءِ مٽي ناهي هوندي، اتي ماڻهو مجبور ٿي سائنسي طريقا ڳوليندا آهن. جڏهن اصلي وڻ لڳائڻ جي جاءِ نه بچي، تڏهن سائنس اسان جي هٿن ۾ هڪ مصنوعي ۽ دلاسا ڏيندڙ اوزار ٿپائي ڇڏيو آهي.

Share

مائع وڻ: هڪ نئين سائنسي ايجاد

ماحول جي هن خراب صورتحال کي روڪڻ لاءِ سائنسدانن هڪ بلڪل نئين شيءِ ايجاد ڪئي آهي. هن کي دنيا **"مائع وڻ" (Liquid Tree)** جي نالي سان سڃاڻي ٿي. هي ڪو ڪاٺ، ٽارين ۽ پنن وارو روايتي ٻوٽو ناهي. هي شيشي جو هڪ وڏو اڪويريم جهڙو ٽينڪ آهي، جنهن جي اندر گهرو سائو پاڻي لهرون هڻندو آهي. ان پاڻيءَ جي اندر هڪ خاص قسم جا خوردبيني جاندار هوندا آهن، جنهن کي مائيڪرو الجي (Microalgae) چيو ويندو آهي. هي جاندار ڏينهن رات هوا جي گندگي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي پنهنجي اندر جذب ڪندا آهن. ان جي بدلي ۾ هي ماحول کي صاف ۽ تازي آڪسيجن ڏيندا آهن.

Read more

سکر بيراج جي هڪ قديم شاخ جي تري ۾، جتي ڪڏهن پاڻي تيزيءَ سان وهندو هو، اڄ اڇيون سِيپيون تپندڙ مٽيءَ ۾ اڌ دٻيل چمڪي رهيون آهن. درياءَ جي انهن ننڍڙن جيوڙن جا خالي کوپا هاڻي خشڪيءَ جو ماتم ڪري رهيا آهن. پاڻي ايترو تيزيءَ سان ھليو ويو جو کين هجرت ڪرڻ يا پاڻ کي مٽيءَ ۾ لڪائڻ جو موقعو به نه مليو. هي سِيپيون اڄ رڳو ڪو سُڪل نشان ناهن، پر سنڌ جي ان سُڪندڙ حق جو د…

Read more