سنڌ جي ڪنهن پرسڪون اوطاق يا گهر ۾ جڏهن ڪو نوجوان اوچتو راتين جي ننڊ وڃائي ويهي ٿو، اڪيلائيءَ ۾ اڻڏٺل هستين سان ڳالهائي ٿو، يا ڪنهن اونهي ۽ پراسرار خاموشيءَ ۾ ٻڏي وڃي ٿو، تڏهن سڄي خاندان تي هڪ اڻڄاتل خوف ۽ وياڪولتا ڇانئجي ويندي آهي. اهڙي حالت ۾، اسان جي سماج ۾ اڪثر پهريون قدم ڪنهن درگاهه جي حاضري، مذهبي رسم، يا ڪنهن لوڪ معالج جي چانئٺ هوندو آهي. دعا ۽ روحاني پناهه انسان کي هڪ اندروني تسلي ۽ آٿت ضرور ڏين ٿيون، پر جڏهن اهي عمل ڪنهن پوشيده بيماريءَ جي طبي تشخيص ۾ رڪاوٽ بڻجن، تڏهن هڪ سولو ۽ علاج جوڳو مرض بھی وڏي بحران ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هيءَ ڪا رڳو سادگي ناهي، پر انساني رويي ۽ نفسيات جو هڪ اهڙو پيچيده ڳاٺ آهي، جنهن کي مٿاڇري نظر سان نٿو سمجهي سگهجي.

Read more

سندس ڳوٺ جي هڪ ننڍڙي گلي ۾ گوليءَ جو آواز گونجيو ۽ لمحن ۾ هڪ نوجوان زندگي تڙپي ٿڌي ٿي وئي. اها اسان جي سماج جي هڪ اهڙي دردناڪ حقيقت آهي، جنهن کي اسين ’ڪارو ڪاري‘ يا غيرت جي نالي تي قتل چئون ٿا. هن خوني واقعي کانپوءِ عام طور تي اسان وٽ هڪ بحث ڇڙي پوندو آهي؛ ڪي چون ٿا ته اها رڳو جهالت آهي، ڪي جاگيرداري نظام کي ان جو ذميوار قرار ڏين ٿا، ته ڪي وري هن کي خالص مذهبي يا ثقافتي رنگ ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. مان پاڻ به ماضيءَ ۾ هن موضوع تي لکي چڪو آهيان، پر تازو مشهور سائنسدان ۽ مفڪر رابرٽ ايم سيپولسڪي جو ڪتاب ”Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst“ پڙهڻ کان پوءِ، منهنجي هن مسئلي کي ڏسڻ جي نظر ئي بدلجي وئي آهي. هيءُ پرک ان نئين سمجهڻي ۽ شعور جو نتيجو آهي، جيڪو اسان کي هن ناسور جو هڪ متبادل ۽ بهتر حل ڳولڻ ۾ مدد ڪري سگهي ٿو.

Share

خانيوار سوچ جي وڏي غلطي

Read more

شڪارپور جي ڪنهن سوڙهي گهٽيءَ ۾ رهندڙ پورهيت کي جڏهن ڌيءَ جي شاديءَ کان صرف هڪ هفتو اڳ اوچتو دل جو دورو پوي ٿو، ته سندس گهر ڀاتي ڪنهن سرڪاري اسپتال جي ايمرجنسي وارڊ يا رياستي هيلٿ ڪارڊ جي ڀروسي تي نٿا ويهن. انهن کي بخوبي خبر آهي ته بيوروڪريسيءَ جا بي حس ڪاغذ انساني جانين جي تڙپ کان وڌيڪ پنهنجي طريقيڪار جا محتاج هوندا آهن. پر ان ئي ڏکئي گهڙيءَ ۾، رات جو ٻين وڳي تائين، گهر جي اڱڻ تي سڄي برادري گڏ ٿي وڃي ٿي. ڪو مائٽ پنهنجي دڪان جي سموري جمع پونجي کڻي اچي ٿو، ڪو پنهنجي فصل جي اڳواٽ رقم وٺي پڄي ٿو، ته ڪو وڏي اسپتال جي ڊاڪٽرن سان ڳالهائڻ جو ذمو کڻي ٿو. اها اسان جي صدين کان هلندڙ اجتماعي نفسيات جي جيئري جاڳندي تصوير آهي، جيڪا انسان کي هن مشين جهڙي دور ۾ به اڪيلائيءَ جي کڏ ۾ ڪرڻ نٿي ڏئي. اسان پنهنجا ڏک، درد ۽ مجبوريون رياست جي بي جان ڪاغذن ۾ نه، پر پنهنجي رت جي رشتن جي مضبوط ڇاتيءَ تي ورهائيندا آهيون.

Share

درد جو گڏيل کاتو ۽ انساني وقار جو تحفظ

Read more

جڏهن سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ ۾ ٻوڏ اچي ٿي يا ڪو وڏو سماجي بحران پيدا ٿئي ٿو، تڏهن ماڻهو ڪنهن سرڪاري قانون يا ٻاهرين امداد جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻمرادو هڪ ٻئي جي مدد لاءِ بيهي رهندا آهن. پنهنجو کائڻ پيئڻ اڌ ڪري پاڙيسريءَ جي چلهي کي ٻارڻ اسان جي گڏيل زندگيءَ جو اهو خوبصورت سچ آهي، جيڪو اسان کي هڪ ٻئي سان جوڙي رکي ٿو. پر هيءَ گڏيل ذميواري اسان جي سڃاڻپ ڪيئن بڻجي ٿي ۽ اسان جا اخلاقي فيصلا ڪهڙي رخ ۾ هلن ٿا؟ ان ڳالهه کي گهرائيءَ سان سمجهڻ لاءِ مون کي نفسيات جي هڪ جديد نظريي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ڪجهه ڏينهن اڳ جڏهن مان هڪ نفسياتي ڪتاب پڙهي رهيو هوس، ته ان ۾ رچرڊ شيويدر نالي هڪ ماهر جي ٽن اخلاقي اصولن واري نظريي منهنجي اڳيان انساني فطرت جا نوان ورق کولي ڇڏيا. ان ماهر جو چوڻ آهي ته دنيا جا مختلف سماج صحيح ۽ غلط کي پرکڻ لاءِ ٽن الڳ الڳ اخلاقي زبانن ۾ ڳالهائيندا آهن، جن ۾ انفراديت، گڏيل سماج، ۽ روحاني پاڪائي شامل آهن.

Share

اسان جو سنڌي معاشرو ڪو هڪ رخو گهر ناهي، پر هن جي ڀتين ۾ اهي ٽيئي اخلاقي رنگ اڳي ئي موجود آهن. پر اسان جي بقا ۽ ترقي تڏهن ئي ممڪن آهي، جڏهن اسان انهن ٽنهي معيارن کي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ڪري هلڻ سيکارينداسين.

Read more

ھڪ وڏي عمر جو ٻڍڙو، جنهن جي مٿي جا وار سنڌ جي سياست جا اونهالا سيالا ڏسي اڇا ٿيا آهن، اڄ به پنهنجي گهر جي ٻاهران کٽ تي ويهي 1970ع واري ڏهاڪي جي سياسي نعري کي ائين دهرائي ٿو ڄڻ وقت اتي ئي بيهي رهيو هجي. هو پاڻ کي ”ڪامريڊ“ چورائي ٿو ۽ پيپلز پارٽيءَ جي هر صحيح ۽ غلط فيصلي جو دفاع ائين ڪري ٿو، ڄڻ اها سندس خاندان جو حصو هجي. سندس اڳيان جڏهن بدعنواني يا خراب حڪمرانيءَ جا واضح ثبوت رکجن ٿا، ته هو ڪاوڙ ۾ اچي وڃي ٿو ۽ ان سڄي سچائيءَ کي هڪ لمحي ۾ رد ڪري ڇڏي ٿو. هي ڪنهن هڪ فرد جو ضد ناهي، پر سنڌ جي هر ڳوٺ، شهر ۽ اوطاق ۾ موجود ان سياسي تعصب جو نظارو آهي، جنهن اسان جي گڏيل شعور کي پنهنجي گهيري ۾ آڻي ڇڏيو آهي. هيءَ ڪا رڳو سياست ناهي، پر انساني دماغ جي اندر هلندڙ هڪ مڪمل کيمياڻي عمل جو نتيجو آهي.

Share

Read more

اسان جي سماج ۾ شاديءَ جي ڪا اهڙي رسم جنهن جو فائدو ڪنهن کي به معلوم نه ھجي یا اھڙيون ٻيون بي فائدا رسمون—اهي سڀ ڪنهن وڏي نفسياتي تماشي جو حصو آهن. انساني تاريخ جو هڪ عجيب الميو اهو آهي ته ڪنهن ڪم جو بنيادي مقصد وقت جي دز ۾ گم ٿي ويندو آهي، پر ان ڪم کي ڪرڻ جي عادت هڪ مقدس فرض بڻجي ويندي آهي. اسان بغير سوچڻ جي انهن رستن تي هلندا رهندا آهيون، جيڪي ڪنهن زماني ۾ ڪنهن عارضي ضرورت تحت ٺاهيا ويا هئا.

فوجي تاريخ جو هڪ مشهور سچو قصو هن انساني رويي جي بهترين عڪاسي ڪري ٿو. هڪ دفعي ڪنهن آفيسر هڪ ڪرسيءَ تي نئون رنگ لڳڻ کانپوءِ هڪ سپاهيءَ کي حڪم ڏنو ته هو ان جي ڀرسان پهرو ڏئي، ته جيئن رنگ سڪڻ تائين ڪو ان تي ويهي نه سگهي. اتفاق سان، ان آفيسر جي بدلي ٿي وئي ۽ هو نئين سپاهيءَ کي حڪم جو سبب ٻڌائڻ يا پهرو ختم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ وساري ويٺو. سپاهي پنهنجي حڪم جو پڪو هو، هو اتي ئي بيٺو رهيو. جڏهن نئون آفيسر آيو، تنهن ڏٺو ته هڪ سپاهي ڪرسيءَ جي حفاظت ڪري رهيو آهي. هن سوچيو ته اها ڪا تمام اهم ڊيوٽي هوندي، تنهنڪري هن ان سلسلي کي جاري رکيو. آفيسر بدلجندا رهيا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي ويھن پنجويهن سالن جيترو عرصو گذري ويو. سپاهين جا نسل بدلجي ويا، پر پهرو قائم رهيو. هو هڪ اهڙي ڪرسيءَ جي حفاظت ڪري رهيا هئا جنهن جو رنگ ڏهاڪا اڳ سُڪي چڪو هو ۽ ڪئين دفعا ٻيھر به اچي چڪو ھو. آخرڪار، هڪ بيباڪ آفيسر سسٽم تي سوال اٿاريو ۽ پڇيو ته ’هي سپاهي هتي ڇو بيھندو آهي؟‘ ڪنهن وٽ به ڪو منطقي جواب نه هو.

Read more

پشاور جي هڪ بازار ۾ جڏهن انتظاميا جعلي جوس ٺاهيندڙ هڪ ڪارخاني تي چڙهائي ڪئي، ته هڪ عجيب حقيقت سامهون آئي؛ ڪارخاني جو مالڪ ان وقت مڪي پاڪ ۾ حج جي سعادت حاصل ڪري رهيو هو. هيءَ ڪا عام خبر ناهي، پر اسان جي گڏيل سماجي زندگي جي هڪ اهڙي دنگ ڪندڙ تضاد جو چٽو مثال آهي، جيڪو عقيدي ۽ عمل جي وچ ۾ موجود کڏ کي وائکو ڪري ٿو. اسان مان گهڻا ماڻهو اڪثر حيران ٿيندا آهن ته هڪ انسان ڪيئن پنهنجي هٿن سان معصوم ٻارن جي صحت کي نقصان پهچائي، ان ئي ڪمائيءَ مان الله جي گهر جو طواف ڪري سگهي ٿو؟ ان سوال جو جواب ڪنهن ڏوهاري ذهن جي سادگيءَ ۾ ناهي، پر انساني نفسيات جي انهن گهرن پيچن ۾ آهي، جيڪي پاڻ کي صحيح ثابت ڪرڻ لاءِ ڪنهن به حد تائين وڃي سگهن ٿا.

Share

Read more

باندر جي محبت ۽ مڇي جو موت

ھڪ قديمي مشرقي آکاڻي آهي ته ڪنهن ٻيلي ۾ اچانڪ هڪ وڏي ٻوڏ اچي وئي. چارئي طرف پاڻي بيهي ويو ۽ هر جاندار پنهنجي جان بچائڻ لاءِ ڊوڙڻ لڳو. هڪ باندر ڪنهن طرح پاڻي کان بچي هڪ وڏي وڻ جي مضبوط ٽاري تي وڃي ويٺو. اتان ويهي جڏهن هن هيٺ وھندڙ پاڻيءَ ڏانهن نهاريو، ته کيس هڪ مڇي پاڻيءَ جي تيز وهڪري ۾ تيزيءَ سان ترندي نظر آئي. باندر پنهنجي سادي ذهن سان سمجهيو ته اها ويچاري مڇي پاڻيءَ ۾ ٻڏي رهي آهي ۽ تڪليف ۾ آهي. هن جي دل رحم ۽ نيڪ نيتيءَ سان ڀرجي وئي.

هو پنهنجي جان خطري ۾ وجهي هيٺين ٽاري تائين لٿو، پاڻيءَ ۾ هٿ وجهي مڇيءَ کي ڏاڍي پيار سان ٻاهر ڪڍيائين ۽ وڻ جي سڪل ڪاٺ تي رکي ڇڏيائين. ڪجهه دير تڙپڻ کانپوءِ مڇي مري وئي. باندر روئندي چيو، ”منهنجي دل ته رڳو محبت ۽ خير سان ڀريل هئي، مان ته هن کي بچائڻ ٿي چاهيو.“ پر فطرت جي بي رحم اصول هن جي نيت کي نه ڏٺو، هن جي هٿن مان نڪرندڙ نتيجي هن مڇيءَ جو انت آڻي ڇڏيو.

Share

Read more

چوڪ جي بي ترتيبي ۽ اڪيلي هٿ جو دليل

سنڌ جي ڪنهن به مصروف چوڪ تي جڏهن ٽريفڪ جام لڳندو آهي، تڏهن هر ڊرائيور وٽ پنهنجي بچاءُ ۾ هڪ ئي بهانو هوندو آهي. هو پنهنجي آسپاس جي بي ترتيبيءَ کي ڏسي چوندو آهي، ”جيڪڏهن مان اڪيلو قانون تي هلان ها، تڏهن به رستي تي ايتري ئي رش هجي ها. سڄو شهر ئي غلط رستي تان اچي رهيو آهي. منهنجي هڪ موٽرسائيڪل سڌي هلائڻ سان هي مسئلو حل ٿيڻو ناهي.“ هي رڳو هڪ مسافر جو عارضي بهانو ناهي. هي اسان جي سماج جو سڀ کان وڏو نفسياتي دوکو آهي. ان دوکي جي اوٽ ۾ اسان پنهنجي انفرادي اخلاقي ذميواريءَ کي وساري ڇڏيندا آهيون.

Share

Read more

ڪنهن يونيورسٽيءَ جي هڪ ڀريل ليڪچر هال ۾ استاد اچانڪ پڙهائڻ بند ڪري هڪ شاگرد ڏانهن اشارو ڪري ٿو: ”هو جيڪو ٻئي بينچ تي نيري جڪيٽ ۾ ويٺو آهي، تنهنجو نالو ڇا آهي؟“ شاگرد حيران ٿي چوي ٿو، ”سر، منهنجو نالو ايلڪس آهي.“ استاد بغير ڪنهن سبب جي تيز لهجي ۾ چوي ٿو، ”ايلڪس، هليو وڃ منهنجي ڪلاس مان، مان توکي ٻيهر پنهنجي ڪنهن به ليڪچر ۾ ڏسڻ نٿو چاهيان.“ شاگرد پريشان ٿي پڇي ٿو، ”سر، پر مون ڪيو ڇا آهي؟ مان سمجهي نه سگهيس.“ استاد وڌيڪ سختيءَ سان چوي ٿو، ”مان ٻيهر نه چوندس، هينئر ئي ٻاهر نڪري وڃ!“ شاگرد پنهنجو ٿيلهو کڻي شرمندگي ۽ ناانصافيءَ جو هڪ گهرو احساس کڻي ڪلاس مان ٻاهر هليون وڃي ٿو.

ڪلاس ۾ مڪمل خاموشي ڇانئجي وڃي ٿي. استاد پنهنجو رخ باقي شاگردن ڏانهن ڪري پڇي ٿو، ”اسان جي سماج ۾ قانون ڇو هوندا آهن؟ قانون جو مقصد ڇا آهي؟“ ڪو شاگرد چوي ٿو ”سماجي نظم وضبط لاءِ“، ڪو چوي ٿو ”انسان جي بنيادي حقن جي حفاظت لاءِ“، ته ڪو وري جواب ڏئي ٿو ”انصاف لاءِ“. استاد مسڪرائي چوي ٿو، ”توهان سڀني جو مهربانيون. هاڻي مونکي اهو ٻڌايو ته جيڪو ڪجهه هينئر مون توهان جي ڪلاس ميٽ سان ڪيو، ڇا اهو ناانصافي نه هئي؟“ سڄو ڪلاس گڏجي چوي ٿو، ”جي سر, اها سراسر ناانصافي هئي.“ استاد هڪ گهرو ساهه کڻي پڇي ٿو، ”ته پوءِ توهان مان ڪنهن به احتجاج ڇو نه ڪيو؟ ڪنهن مونکي روڪڻ جي ڪوشش ڇو نه ڪئي؟ توهان سڀني ان ناانصافيءَ کي اڳيان وڌڻ کان ڇو نه روڪيو؟“

Share

سڄي هال تي هڪ سڪتو طاري ٿي وڃي ٿو. استاد چوي ٿو، ”جيڪا ڳالهه اڄ توهان سکي آهي، اها مان توهان کي هڪ هزار ڪلاڪن جي ليڪچرن ۾ به سمجهائي نه سگهان ها جيستائين توهان ان کي پنهنجي اکين سان نه ڏسو ها. توهان سڀ ان ڪري خاموش رهيا ڇاڪاڻ ته ان ناانصافيءَ جو سڌوسنئون اثر توهان تي نه پيو پئي. توهان سمجهيو ته هي معاملو توهان جو ناهي، تنهنڪري ماٺ ئي ڀلي آهي. پر ياد رکجو، جيڪڏهن توهان سماج ۾ انصاف قائم ڪرڻ ۾ مدد نٿا ڪريو، ته هڪ ڏينهن توهان سان به اهڙي ئي ناانصافي ٿيندي، ۽ تڏهن توهان جي حق ۾ بيهڻ وارو به ڪو نه هوندو.“

Read more

اسان جي سنڌ ۾ چونڊن جو ماحول ڪنهن اڻ اعلانيل منڊي جهڙو هوندو آهي، جتي هر ووٽر پنهنجي هٿ ۾ هڪ اڌوري فهرست کڻي بيٺو هوندو آهي. ڪنهن کي پٽ لاءِ نوڪري کپي، ڪنهن کي ٿاڻي تي لڙيل تڪرار جو نبيرو گهرجي، ته ڪنهن کي وري پنهنجي ڳوٺ تائين بجليءَ جا ٿنڀا پهچائڻ جو اونو آهي. اسان پنهنجي ووٽ جي پرچيءَ کي قومي تقدير جو فيصلو سمجهڻ بدران، ان کي هڪ اهڙي سڪي طور استعمال ڪندا آهيون جنهن سان رڳو پنهنجي گهر يا گليءَ جي ضرورت خريد ڪري سگهجي. پر ڇا اسان ڪڏهن ان توريءَ تڪ تي غور ڪيو آهي ته اسان جي اها ”ضرورت“ اسان کان ڪهڙي قيمت وصول ڪري رهي آهي؟

Share

Read more

جڏهن بارود جي گجگوڙ خاموش ٿي ويندي آهي ۽ رڳو ساهن جي گهٽيل آز وڃي بچندي آهي، تڏهن تاريخ جي خندقن مان ڪي اهڙا معجزا جنم وٺندا آهن جيڪي سياست ۽ جنگ جي سڀني هٿ ٺوڪين قانونن کي رد ڪري ڇڏيندا آهن. 1914ع جي ان خوني سياري جي هڪ سرد رات، عالمي جنگ جي ميدان ۾ هڪ اهڙي ئي انسانيت جي پڪار گونجي هئي. ٻن دشمن ملڪن جا سپاهي، جيڪي مهينن کان هڪٻئي جي رت جا اڃايل هئا، اهي اوچتو موت جي واديءَ مان ٻاهر نڪري آيا. هڪ پاسي کان ڪرسمس جو گيت ڳايو ويو، ته ٻئي پاسي کان ان جو جواب مليو. ڪجهه ئي دير ۾، اهي هٿ جيڪي هڪٻئي جو ساهه مٺ ۾ گهٽڻ لاءِ آتا هئا، اهي محبت سان ملي رهيا هئا. ان لمحي ۾ ”دشمن“ مري ويو ۽ رڳو ”انسان“ بچيو. اهو پهريون ڀيرو هو ته سپاهين پنهنجن آفيسرن جي حڪمن کي مڃڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هاڻي کين سامهون واري خندق ۾ ڪو ”هدف“ نه، پر پنهنجي ئي جهڙو هڪ گوشت پوست جو انسان نظر اچي رهيو هو، جنهن جي اکين ۾ به ساڳيو خوف ۽ دل ۾ ساڳي محبت هئي.

Share

Read more

تصور ڪريو ته اوهان هڪ آرامده، ٿلهي ۽ آواز روڪ (Soundproof) شيشي سان ٺهيل ڪمري جي اندر ويٺا آهيو. ان شيشي جي خاصيت اها آهي ته اهو اندران ٻاهر ڏسڻ لاءِ انتهائي ڌنڌلو ۽ رنگين آهي. شيشي جي ٻئي پار هڪ انسان سخت تڪليف ۾ تڙپي رهيو آهي، سندس جسم مان رت وهي رهيو آهي ۽ هو مدد لاءِ دانهون ڪري رهيو آهي. پر ڇاڪاڻ ته اوهان تائين ان جي رڙين جو ڪو به آواز نٿو پهچي، ۽ ان ڌنڌلي شيشي جي ڪري سندس چهرو اوهان کي بگڙيل ۽ خوفناڪ نظر اچي ٿو، ان ڪري اوهان جي دل ۾ ڪو به رحم پيدا نٿو ٿئي. اوهان پنهنجي پاڻ کي وڏي اطمينان سان چئو ٿا: ”هيءُ ڪو ڏک ۾ ڪونهي، هي رڳو ڊرامو پيو ڪري. ۽ ٿورو غور سان ڏسجي ته هي انسان گهٽ ۽ ڪو وحشي جانور وڌيڪ ٿو لڳي.“ اها ڳالهه سوچي اوهان آرام سان پنهنجي گرم چانهه پيئڻ لڳو ٿا ۽ ان تڙپندڙ وجود ڏانهن پٺي ڪري ڇڏيو ٿا.

اهو ٿلهو ۽ ڌنڌلو شيشو ٻيو ڪجهه به ناهي، پر اسان جي پنهنجي ئي ذهن جي ٺاهيل اها نفسياتي ديوار آهي، جيڪا اسان کي ٻين تي ظلم ڪرڻ کانپوءِ به بي حس ۽ پرسڪون رکي ٿي.

Share

Read more

سنڌ جي ڪنهن ڇوليون ھڻدڙ، زندگي بخشيندڙ درياءَ جو تصور ڪريو، جنهن جي وهڪري تي هڪ وڏو ڊيم يا بئراج اڏيو پيو وڃي. ان عظيم الشان منصوبي ۾ هزارين ماڻهو پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. هڪ پورهيت تيز اس ۾ پگهر ڳاڙيندي سيمنٽ جو گهاريو اوتي رهيو آهي، هڪ انجنيئر ايئرڪنڊيشنڊ ڪمري ۾ ويهي نقشي تي ليڪون ڇڪي رهيو آهي، ۽ ڪنهن پرانهين شهر ۾ ويٺل ڪو وزير ان منصوبي جي فائيل تي صحيح ڪري رهيو آهي. ڪجهه سالن کانپوءِ اهو ڊيم مڪمل ٿي وڃي ٿو. ان جو نتيجو ڇا ٿو نڪري؟ ان درياءَ جي هيٺئين وهڪري تي آباد مهاڻن جو هڪ قديم ڳوٺ پاڻيءَ ڦڙي لاءِ سڪي وڃي ٿو. ٻيڙيون سڪل زمين تي ڦاٽي پون ٿيون، مڇيون مري وڃن ٿيون، فصل سڙي خاڪ ٿي وڃن ٿا ۽ بک وگهي معصوم ٻارڙا سڏڪي سڏڪي ساهه ڏين ٿا. هڪ پورو ڳوٺ موت جي ننڊ سمهي پوي ٿو.

پر هتي هڪ انتهائي اهم سوال پيدا ٿئي ٿو: ان ڳوٺ جو قاتل ڪير آهي؟

جيڪڏهن اوهان پورهيت کان پڇندؤ ته هو چوندو، ”مان ته رڳو پنهنجي روزاني جي مزدوري ڪمائڻ لاءِ سيمنٽ اوتي رهيو هئس، منهنجو ان ڳوٺ جي تباهيءَ سان ڪهڙو واسطو؟“ انجنيئر چوندو، ”مان ته صرف ڏنل ڊيزائين موجب پنهنجي ٽيڪنيڪل ڊيوٽي پوري ڪئي.“ ۽ وزير چوندو، ”اهو ڪو منهنجو ذاتي فيصلو ٿورو ئي هو، اها ته ڪابينا جي گڏيل پاليسي هئي، جنهن جو مقصد ترقي آڻڻ هو.“ هڪ پورو ڳوٺ تباهه ٿي ويو، زندگيون کسيون ويون، پر حيرت انگيز طور تي ڪو به قاتل موجود ناهي! ڏوهه جو احساس هوا ۾ ائين اڏامي ويو آهي، جيئن سڪل زمين تان مٽي. هر ڪنهن جا هٿ پنهنجي نظر ۾ بلڪل پاڪ ۽ صاف آهن.

Share

Read more

ڪارو ڪاريءَ جهڙين وحشي رسمن کان وٺي روزمرهه جي ٺڳيءَ تائين، انساني ذهن جي ان ڳجهي چالاڪيءَ جو پتو لڳايو جنهن اسان جي سماج کي کائي ڇڏيو آهي.

ڪنهن پراڻي تاريخي بازار جي گهٽيءَ ۾ ويٺل ان کٽيءَ يا رنگريز جو تصور ڪريو، جنهن جي آڏو مختلف رنگن جا وڏا ڪونارا ۽ ديڳڙا رکيل آهن. هو هڪ اهڙي ڪپڙي کي هٿ ۾ کڻي ٿو جنهن تي گپ، مٽي ۽ لڳل رت جا پراڻا داغ آهن. هو ان ڪپڙي کي…

Read more

سنڌ جي ڪنهن مصروف شاهراهه، جهڙوڪ سپر هاءِ وي يا انڊس هاءِ وي تي ٺهيل پوليس يا ايڪسائيز جي چيڪ پوسٽ تي بيٺل اهلڪار جو منظر پنهنجي ذهن جي پردي تي آڻيو. فرض ڪريو ته اهو اهلڪار پنهنجي ڊيوٽيءَ جو پڪو، سخت مزاج ۽ فرض شناس آهي، جيڪو هر ايندڙ ويندڙ گاڏيءَ جي چڱي ريت تلاشي وٺي ٿو ۽ ڪنهن به غيرقانوني شيءِ کي اڳتي وڃڻ نٿو ڏئي. سندس موجودگي مسافرن لاءِ تحفظ ۽ قانون…

Read more

تصور ڪريو ته ڪنهن پراڻي ڳوٺ جي وچ تي هڪ مٺي پاڻيءَ جو کوهه آهي، جتان سڄو علائقو اڃ اجهاپيندو آهي. هڪ ڏينهن کوهه جي ڀرسان ويٺل هڪ شخص ڏسي ٿو ته پاڻيءَ جي ان اونهي تلاءَ ۾ هڪ زهريلو نانگ ڪِري پيو آهي. اهو شخص رڙ ڪرڻ يا پاڻيءَ کي ڀِٽ ٿيڻ کان بچائڻ بدران رڳو اهو سوچي ماٺ ڪري ويهي رهي ٿو ته، ”اهو نانگ مون ته ناهي وڌو، منهنجي گهر ۾ اڄ لاءِ پاڻي ڀريل آهي، مون …

Read more

انساني وجود جي گهري گهٽائن ۽ سماجي رشتن جي آويئڙي (پيچيده) نظام ۾ اڪثر هڪ اهڙو نفسياتي لمحو جنم وٺندو آهي، جتي ”علم“ جي روشني موجود هئڻ جي باوجود ”احساس“ جو ڏيئو خاموشيءَ سان وسامي ويندو آهي. فڪر ۽ فلسفي جي دنيا ۾، برائي ڪا اوچتي طوفان جيان ناهي ايندي، پر اها تڏهن گهر ڪندي آهي جڏهن جياپي جا محافظ ئي پنهنجي مقدس عهد تان هٿ کڻي وٺن. نفسياتي ماهر فلپ زمبارڊو ان ڪيفيت جي پروڙ ڏيندي، ان کي ”اخلاقيات جو نيوٽرل گيئر“ (The Ethical Gearshift) سڏيو آهي. هي هڪ اهڙو استعارو آهي، جيڪو اسان جي پيچيده نفسياتي لاڙن جي بهترين عڪاسي ڪري ٿو.

تصور ڪريو ته اسان جو اخلاقي وجود هڪ گاڏي آهي، جيڪا ضمير جي روشن رستي تي هلي رهي آهي. جيستائين هيءَ گاڏي صحيح گيئر ۾ آهي، تيستائين اسان کي خير ۽ شر، پاپ ۽ پڃ جي فرق جي سڃاڻپ رهي ٿي. پر جڏهن سسٽم جو دٻاءُ، پيشيوراڻي بي حسي يا انتظامي مجبوريون اسان کي ان نڪتي تي وٺي اچن ٿيون، جتي اسين پنهنجي عملن لاءِ من گهڙت جواز تراشڻ شروع ڪريون ٿا، ته اسان جي اخلاقيات ”نيوٽرل“ ٿي وڃي ٿي. هڪ گاڏي جڏهن نيوٽرل گيئر ۾ هجي ۽ ڪنهن لاهيءَ تي بيٺل هجي، ته اها بغير ڪنهن ارادي يا شعوري فيصلي جي، تيزيءَ سان هيٺاهينءَ ڏانهن گسڪڻ لڳندي آهي. اهو ئي اهو مقام آهي جتي البرٽ بانڊورا جي ”اخلاقي لاتعلقي“ (Moral Disengagement) جي لاهڻي پنهنجو ڪم ڏيکاريندي آهي.

اسان سنڌ جي اسپتالن ۾ هڪ ئي سرنج ذريعي معصوم ٻارن جي رڳن ۾ موتمار وائرس (HIV) جي ڦهلاءَ جو مثال بار بار ان ڪري ڏيندا آهيون، ڇاڪاڻ ته هي لوسيفر ايفيڪٽ (The Lucifer Effect) جو سڀ کان جيئرو جاڳندڙ محرڪ آهي. هتي هڪ پڙهيل ڳڙهيل طبيب يا نرس موروثي طور تي ڪو ظالم ناهي هوندو، پر نظام جي بي حسي کيس ان مقام تي وٺي آئي آهي، جتي هڪ معصوم جو جياپو سندس لاءِ رڳو هڪ ”ٽيڪنيڪل ٽاسڪ“ بڻجي چڪو آهي. هو ”خود-جوازيت“ (Self-justification) جي هڪ اهڙي نفسياتي قلعي ۾ پناهه وٺندو آهي، جتي کيس ٻارن جي رڳن ۾ ويندڙ زهر رڳو هڪ انتظامي مجبوري لڳندو آهي. ساڳي ئي خاموش بي حسي اسان کي سنڌ جي کنڊر بڻيل اسڪولن جي آفيسن ۾، ٿر جي ڏڪار ۾ سسڪندڙ حياتين تي ڪاغذ ڪارا ڪندڙ ڪامورن جي روين ۾، ۽ پاڻيءَ جي غير منصفاڻي ورهاست ۾ نظر اچي ٿي. هر هنڌ فرد پنهنجي ذميواريءَ کي ”مٿئين حڪم“ يا ”سسٽم جي خرابيءَ“ جي اوٽ ۾ لڪائي ٿو.

هن سموري پيچيده بحث جي پڄاڻي اسان کي ان اٽل سچ ڏانهن وٺي وڃي ٿي ته برائي ڪو موروثي عيب نه، پر اسان جي اخلاقي انتخابن جو نتيجو آهي. جڏهن اسين ضمير جو گيئر تبديل ڪري سسٽم جي بي حسيءَ جو حصو بڻجون ٿا، ته دراصل لوسيفر جي رستي جا مسافر بڻجي وڃون ٿا. سچي ديانتداري ۽ حقيقي مسيحائي رڳو پنهنجي فرضي ڊيوٽي پوري ڪرڻ ناهي، پر نظام جي ان خطرناڪ لاهيءَ تي بيٺل هئڻ جي باوجود، پنهنجي اخلاقي بريڪ کي مضبوطيءَ سان جهلڻ آهي. ڇاڪاڻ ته جڏهن شعور جو گيئر نيوٽرل ٿي وڃي، ته پوءِ اتي ٿيندڙ هر انتظامي فيصلو ۽ لڳندڙ هر انجيڪشن، انسانيت جو مقتل بڻجي ويندو آهي. اسان کي پنهنجي بقا خاطر، پنهنجي احساس جي گيئر کي هر حال ۾ سجاڳ رکڻو پوندو.

پیڊ سبسڪرائبرز لاء تفصيلي مضمون ھيٺ ڏجي ٿو.

Share

Read more

لوسيفر جو پاڇو ۽ سڙيل بيرل: سنڌ جي اسپتالن ۾ اخلاقيات جو زوال

تونسا شريف جي سرڪاري اسپتال جي لنگهن ۾ جڏهن بي بي سي جي ڪيمرا هڪ لڪيل دهشت تان پردو کنيو، ته سڄي ملڪ جو شعور سڏڪي پيو. اها رڳو هڪ وڊيو نه هئي، پر اسان جي انسانيت جي زوال جي هڪ ڀيانڪ *عڪاسي* هئي. هڪ ئي سرنج، جنهن کي ڏهن معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ويهاريو ويو ۽ ساڳي سئيءَ سان هڪ ئي وائل مان ڏهه خوراڪون…

Read more

پنھنجي غلطي کي مڃڻ کان ايترو گھٻرائيندا ڇو اھيون؟

ا توهان ڪڏهن غور ڪيو آهي ته اسين پنهنجي غلطيءَ کي مڃڻ کان ايترو ڇو گهٻرائيندا آهيون؟ ڇا سچ کي تسليم ڪرڻ واقعي اسان جي عزتِ نفس کي گهٽائي ٿو، يا اها اسان جي انا جي هڪ خطرناڪ ٽڙڪي آهي؟ هن مضمون ۾ اسين نفسياتي کوجنا جي روشنيءَ ۾ اهو پروڙينداسين ته ڪيئن اسين پنهنجي غلطين کي پنهنجي ”سڃاڻپ“ سان ڳنڍي هڪ لافاني دفاعي ديوار کڙي ڪندا آهيون. سنڌ جي روايتي ڪنڀر جي استعاري کان وٺي جنرل آئزن هاور جي تاريخي جرئت تائين، هيءَ تحرير توهان کي سيکاريندي ته غلطي مڃڻ شڪست ناهي، پر فڪري آزاديءَ ۽ ذاتي واڌ ويجهه جو پهريون ڏاڪو آهي. جيڪڏهن توهان پنهنجي لاڳاپن ۽ ڪردار ۾ حقيقي ايمانداري آڻڻ چاهيو ٿا، ته هيءُ تفصيلي مطالعو توهان جي رهنمائي ڪندو.

Share

Subscribe now

Read more