اڄ پهرين جون آهي، اهو ڏينهن جڏهن سراواڪ جا مقامي قبيلا پنهنجو عظيم ڏهاڙو ’گاوائي دياڪ‘ (Gawai Dayak) ملهائي رهيا آهن. سفر، حقيقت ۾، رڳو نون علائقن کي ڏسڻ جو نالو ناهي هوندو، بلڪه اسين انهن پراهين جاين جي وسيلي پنهنجي ئي انساني فطرت جا مختلف روپ سڃاڻندا آهيون. جڏهن اسين ملائيشيا جي ٻيٽ بورنيو ۾ واقع سراواڪ جي گهاٽن جهنگلن ۽ وهندڙ ندين ڏانهن نهاريون ٿا، ته پهرين نظر ۾ اهو منظر سنڌ جي وارياسن رڻن ۽ درياهي ميدانن کان بلڪل مختلف ۽ اوپرو محسوس ٿئي ٿو. پر ثقافت ۽ انساني روين جي اونهائيءَ ۾ جهاتي پائڻ سان ئي اها حقيقت کلي ٿي ته اڄوڪو هي ڏهاڙو پنهنجي اندر سنڌي ثقافت سان ڳنڍيل ڪيئي اڻلکا روحاني ۽ سماجي رشتا سانڍي بيٺو آهي. هي ڪا پراهين يا عجيب رسم ناهي، پر ڏکئي وقت کانپوءِ شڪراني، وڏڙن جي احترام، گڏيل رهائش جي تقدس، مهمان نوازي، ۽ پنهنجي سڃاڻپ کي نسلن تائين جيئرو رکڻ جو هڪ شاندار ثبوت آهي.

وجود جو جشن: گاوائي دياڪ ڇا آهي؟

هر سال پهرين ۽ ٻئي جون تي، ايبان، بدايوهه ۽ اورانگ اولو (Iban, Bidayuh, and Orang Ulu) سميت ٻيا مقامي دياڪ قبيلا گاوائي دياڪ جي هن عظيم جشن ۾ شريڪ ٿيندا آهن. اهو رڳو چانورن جي فصل لهڻ جو روايتي جشن ناهي، پر ڌرتيءَ سان ڳنڍيل انسان جي پورهئي، يادگيرين ۽ روحانيت جو هڪ جيئرو جاڳندو مظهر آهي. هو پنهنجي فصل جي روح کي ’سمانگت پادي‘ (Semengat Padi) سڏي ان جو دل سان احترام ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن نظريي ۾ زمين، نديون، جهنگل، ماڻهو ۽ روح، اهي سڀ هڪ ئي اڻٽٽ ڌاڳي ۾ پوتل آهن. اهو ڏهاڙو، جيڪو ڪنهن دور ۾ رڳو گهرن جي چوديواريءَ تائين محدود هوندو هو، سو اڄ سارواڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو اهڃاڻ بڻجي چڪو آهي.

دٻاءُ کان مڃتا تائين جو سفر

تاريخ جي ورقن ۾ هن ثقافت جو سفر ڪڏهن به سولو ناهي رهيو. 1841ع ۾، اڇي راجہ، جيمس بروڪ (James Brooke) جي حڪمرانيءَ ۽ نوآبادياتي دور کان وٺي 1963ع تائين، دياڪ رسمن کي اڪثر شڪ ۽ حقارت جي نگاهه سان ڏٺو ويو. عيسائي مشنريز ۽ ڌارين حڪمرانن جي نظر ۾ اهي مقامي عقيدا شايد غير مهذب هئا، جنهن ڪري مقامي ماڻهن تي اهو نفسياتي دٻاءُ وڌو ويو ته هو پنهنجي اباڻين رسمن تان هٿ کڻي وڃن. ان ڏکئي وقت ۾ ثقافت رڳو خاندانن جي سيني ۾ خاموشيءَ سان پاهه کائيندي رهي. پر 1963ع ۾، جڏهن سراواڪ ملائيشيا جو حصو بڻيو، ته سڃاڻپ جي هڪ نئين سجاڳي جنم ورتو. نيٺ 1965ع ۾ گاوائي کي سرڪاري موڪل جو درجو مليو. هن مڃتا سندن ثقافت کي ماضيءَ جي انڌيرن مان ڇڪي ڪڍيو، کين جديد دنيا ۾ هڪ نئين وقار سان بيهاريو، ۽ 1980ع جي ڏهاڪي کانپوءِ هي ڏهاڙو سندن فخر جو لازوال نشان بڻجي ويو.

رسمون: ماضي ۽ حال جو ميلاپ

گاوائي جي شروعات ’موائي انتو روا‘ (Muai Antu Rua) نالي روحاني صفائيءَ جي رسم سان ٿيندي آهي. منفي قوتن کي ڀڄائي، پنهنجي گهر ۽ روح کي پاڪ ڪيو ويندو آهي؛ بلڪل ائين جيئن ڪنهن وڏي مذهبي ڏهاڙي کان اڳ اسين صفائي ۽ پاڪيزگيءَ جو اهتمام ڪندا آهيون. ان کانپوءِ ’ميرنگ‘ (Miring) جي رسم ادا ٿيندي آهي، جنهن ۾ چانورن، مقامي شراب ’تواڪ‘ (Tuak) ۽ ٻين شين جو نذرانو ڏئي فطرت توڙي وڏڙن جا ٿورا مڃيا ويندا آهن. هيءَ رسم بلڪل ان احساس جهڙي آهي، جيئن سنڌي ڪلچر ۾ نياز ڏيڻ، دعا گهرڻ يا پوڄا ڪرڻ جو تصور آهي، جتي ظاهري شيون هڪ اڻڏٺي روحاني رشتي جي پختگيءَ جو اظهار هونديون آهن.

جڏهن ڍول تي ڏونڪو لڳندو آهي، ته سندن روايتي رقص ’نگاجات‘ (Ngajat) شروع ٿيندو آهي. ماضيءَ جي ويڙهاڪ تاريخ کي هاڻي هڪ خوبصورت ثقافتي فن ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. اهو رقص، سنڌ جي ’جهومر‘ وانگر، رڳو جسماني حرڪت ناهي پر صدين جي يادگيرين جو تسلسل آهي، جنهن ۾ بهادري ۽ خوشي پاڻ ۾ ملي هڪ ٿي وڃن ٿا. هي سموريون رسمون ’لانگ هائوس‘ (Longhouse) ۾ ادا ٿينديون آهن، جيڪي 20 کان 100 خاندانن جا گڏيل رهائشي مرڪز هوندا آهن. اهي ڊگها گهر بلڪل سنڌي ’اوطاق‘ جهڙا آهن، جتي فيصلا ٿيندا آهن، مهمان نوازي ٿيندي آهي، ۽ ثقافت هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندي آهي.

مهمان نوازيءَ جو هڪ اعليٰ نمونو ’تواڪ‘ ۽ گڏيل کاڌن جي ورهاست ذريعي پيش ڪيو ويندو آهي. گڏجي کائڻ وارو اهو عمل خاندانن جي وچ ۾ وڇايل ديوارون ڪيرائي ڇڏيندو آهي. اهو منظر اسان کي سنڌ ۾ لنگر، ونڊي کائڻ، ۽ عرس جي روايتن جي ياد ڏياري ٿو، جتي گڏجي کائڻ پاڻ ۾ برابري ۽ پيار جو سڀ کان وڏو ثبوت هوندو آهي. اهڙيءَ طرح، ايبان قبيلي جو هٿ سان اڻيل خاص ڪپڙو ’پوا ڪمبو‘ (Pua Kumbu) رڳو پائڻ جي ڪا عام شيءِ ناهي، پر اهو مڪمل طور تي سنڌي ’اجرڪ‘ وانگر پنهنجي اندر صدين جي ڪهاڻين، عقيدن، روحاني تحفظ ۽ سڃاڻپ جا راز سانڍي بيٺو آهي.

ثقافتي بقا جو سبق

اهي حيران ڪندڙ هڪجهڙايون اهو ثابت ڪن ٿيون ته جاگرافيائي فاصلن جي باوجود، انسانيت پنهنجي بقا ۽ سڃاڻپ کي رسمن، جاين، لباس ۽ گڏيل يادگيرين جي روپ ۾ هڪ ئي طريقي سان محفوظ رکندي آهي. گاوائي دياڪ جو هي سفر، سنڌين لاءِ هڪ خاموش پر اثرائتو پيغام آهي ته جڏهن ڪا ثقافت عوامي سطح تي ملهائي وڃي ٿي، ته اها رڳو هڪ جشن نٿي رهي پر خاموش مزاحمت جو روپ وٺي ڇڏيندي آهي. ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ جديد شهري زندگيءَ جي دٻاءَ هيٺ آيل ٻولي، لباس ۽ رسمون تيستائين زنده رهي نٿيون سگهن، جيستائين نئون نسل انهن کي عملي طور نه اپنائي. اوطاقون ۽ لانگ هائوس رڳو عمارتون ناهن پر اهي زنده يادگيرين جا مضبوط محافظ آهن.

ڏينهن جي آخر ۾، گاوائي دياڪ جو ڏهاڙو، جيڪو مقامي قبيلن جي جداگانه هجڻ جي باوجود سندن اتحاد جو سبب آهي، اهو دانهن ڪري اعلان ٿو ڪري ته: هو اڄ به زنده آهن ۽ پنهنجي ماضيءَ جا شڪرگذار آهن. اها ئي بقا جي ڪهاڻي سنڌي روح جي به آهي. دنيا جي تيزيءَ سان بدلجندڙ وهڪري ۾ پنهنجي پاڙن سان جڙيل رهڻ، سخاوت کي قائم رکڻ ۽ پنهنجي سڃاڻپ تي بنا ڪنهن هٻڪ جي فخر ڪرڻ ئي اها گڏيل انساني جدوجهد آهي، جيڪا سراواڪ جي جهنگلن کان وٺي سنڌ جي ميدانن تائين ساڳي ئي شدت سان محسوس ڪري سگهجي ٿي. حقيقت ۾، اهو ئي دياڪ ۽ سنڌي دنيا جي وچ ۾ سڀ کان اونهو ۽ اڻٽٽ روحاني پل آهي.

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

Share

انساني روح ۽ ڌرتيءَ جي جاگرافيءَ جي وچ ۾ هڪ اهڙو لڪيل رشتو هوندو آهي، جيڪو ٻولين ۽ سرحدن جي قيد کان آزاد هوندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اسان پنهنجي وطن کان هزارين ميل پري ڪنهن اڻڄاتل رڻپٽ جي بي انت وسعتن ۾ بيٺل جبل کي ڏسي ائين محسوس ڪندا آهيون، ڄڻ پنهنجي ئي وجود جي ڪنهن وسريل حصي سان ملاقات ٿي وئي هجي. اها اڻڏٺي مائٽي تڏهن وڌيڪ گهري ٿي ويندي آهي، جڏهن اسان جي اکي…

Read more

تصوير رڳو ڪاغذ جي هڪ مئل ٽڪري يا ڊجيٽل اسڪرين تي چمڪندڙ پڪسلز جو مجموعو ناهي هوندي، پر اها وقت جي بي رحم وهڪري ۾ لڳل هڪ اهڙو ٽوٻو آهي، جيڪو اسان کي يادگيرين جي ان تهه تائين وٺي وڃي ٿو جتي اسان جو ماضي اڃا تائين ساهه کڻي رهيو هوندو آهي. اڄ جڏهن منهنجي هٿ ۾ ڪراچيءَ جي ’پيراڊائيز پوائنٽ‘ جو هڪ پراڻو فوٽو آيو، ته ائين لڳو ڄڻ وقت جي ديوار ۾ هڪ دري کلي وئي هج…

Read more

سفر، منظر ۽ انساني شعور

اسان جڏهن سفر ڪندا آهيون ته رڳو نوان شهر، سمنڊ يا جبل ناهيون ڏسندا، پر اصل ۾ انهن جاين جي وسيلي پنهنجي ئي انساني فطرت، پنهنجن خوفن ۽ اميدن جا مختلف روپ سڃاڻندا آهيون. دنيا جو هر منظر پنهنجي اندر صدين جون ڪهاڻيون ۽ انساني شعور جا عڪس سانڍي بيٺو آهي. ويٽنام جو مشهور سامونڊي علائقو ’ها لانگ بي‘ (Ha Long Bay) پڻ هڪ اهڙو ئي جيئرو جاڳندڙ منظر آهي، جنهن جي پاڻيءَ مان نڪتل چُن جي پٿر (Limestone) جا اوچا ۽ حيرت انگيز جبل ڪنهن ماورائي دنيا جو ڏيک ڏين ٿا.

Share

تاريخ جا اهڃاڻ ۽ محافظ ڊريگن جي ڏندڪٿا

تاريخ ٻڌائي ٿي ته هي ماڳ ماضيءَ ۾ ڪيترن ئي ٻاهرين سامونڊي حملن جو مرڪز رهيو آهي. هتان جي جبلن جي وچ ۾ ٺهيل ڍنڍون جيڪي سمنڊ سان ڳنڍيل آهن، سي رڳو پاڻيءَ جا ذخيرا ناهن پر انهن حملن جي وقت ۾ مقامي ماڻهن لاءِ پناهه ۽ حڪمت عمليءَ جو اهم ذريعو رهيون آهن. جڏهن انسان پاڻ کي ڪنهن وڏي خطري جي سامهون ڏسندو آهي، ته سندس ذهن فطرت مان ئي اميد جا ترانا تخليق ڪندو آهي. چيني ڏندڪٿائن ۾، جتي ڊريگن کي انسانن جو ابوڏاڏو مڃيو وڃي ٿو جيڪو طاقت ۽ خوشحاليءَ جي علامت آهي، اتي ويٽنامي روايتن ۾ ڊريگن جو ڪردار هڪ محافظ وارو آهي. سندن ڏندڪٿا موجب، جڏهن ڌارين جا جهاز مٿن ڪاهه ڪري آيا، ته آسمان مان ڊريگن لهي آيا. انهن پنهنجي سرزمين کي بچائڻ لاءِ ديوقامت پٿرن کي سامونڊي ديوار طور بيهاري ڇڏيو، ته جيئن دشمن جا جهاز اڳتي وڌي نه سگهن.

Subscribe now

سنڌ جو فطرت سان ناتو: ڌرتيءَ جي حفاظت جو جذبو

جيتوڻيڪ اسان جي سنڌي ٻوليءَ ۾ ڊريگن جو لفظي ترجمو ”اژدها“ ڪيو ويندو آهي، پر اسان وٽ ان سان لاڳاپيل اهڙيون ڏندڪٿائون يا لوڪ ڪهاڻيون ناهن جهڙيون اڀرندي ايشيا ۾ ملن ٿيون. تنهن هوندي به، جڏهن ڪو سنڌي ماڻهو انهن پٿرن جي ڪهاڻي پڙهي ٿو، ته هو ان جي روح کي سولائيءَ سان سمجهي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ ته پنهنجي ڌرتيءَ جي حفاظت ۽ فطرت کي محافظ سمجهڻ وارو جذبو اسان جي رت ۾ به اوترو ئي شامل آهي. فطرت جي شين کي زنده وجود سمجهي انهن سان روحاني ناتو ڳنڍڻ ۽ پنهنجي بچاءَ لاءِ فطرت ڏانهن نهارڻ، انسانيت جي هڪ گڏيل ٻولي آهي.

ها لانگ بي جي سحرانگيزي ۽ شاهه جو ’سر سارنگ‘

Read more

منهنجو سفر ملائيشيا جي رياست سراواڪ (Sarawak) جي مختلف علائقن جهڙوڪ ميري (Miri) ۽ ڪوچنگ (Kuching) سميت ڪيترن ئي ٻين ماڳن تائين رهيو آهي. سراواڪ پنهنجي اندر ڪيتريون ئي انوکيون ۽ حيران ڪندڙ ڳالهيون لڪائي ويٺو آهي، جن ۾ اتان جي قديم ثقافت ۽ مقامي روايتون سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائيندڙ آهن. اڄ، اچو ته اتان جي هڪ اهڙي ئي انوکي رسم تي ويچار ڪريون، جنهن ۾ عورتون پنهنجي ڳچيءَ ۾ ڌاتو جا ڳرا چوڙا پائينديون آهن.

هڪ پرديسي رسم ۾ پنهنجي عڪس جي ڳولا

Read more

جتي سنڌ جي گرم ميدانن کان پري، قديم ڏندڪٿائون، بغاوت جا استعارا ۽ انساني سڃاڻپ تاريخ جو حصو بڻجي وڃن ٿا.

​ڏندڪٿائن جي سرزمين ۽ اسان جو اجتماعي شعور

​انسان جي اها فطرت رهي آهي ته هو پنهنجي عظيم ترين تصورن ۽ ڪهاڻين کي هميشه اوناهين جبلن ۽ اڻپوري حدن سان جوڙيندو آهي. اسين جڏهن به ڪنهن اڻڄاتل، پراسرار ۽ اٿاهه ماڳ ڏانهن ڏسندا آهيون، ته ان جي خالي پڻي کي پرين، …

Read more