سياست جي بساط تي جڏهن به ڪو نئون مهرو متعارف ڪرايو ويندو آهي، ته ان جو مقصد رڳو راند ۾ واڌارو ڪرڻ ناهي هوندو، پر اڳ کان موجود رانديگرن کي سوڙهو ڪرڻ پڻ هوندو آهي. اڄڪلهه گادي واري شهر جي ٿڌين راهدارين ۾ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير کي پاڪستان جو پنجون صوبو بڻائڻ جي جيڪا خاموش تياري هلي رهي آهي، ان کي رڳو نقشي جي تبديلي سمجهڻ اسان جي سڀ کان وڏي تاريخي ڀل هوندي. هيءَ ڪا سادي انتظامي ڦيرڦار ناهي؛ هي اهو نئون طوفان آهي، جيڪو جيڪڏهن بنا ڪنهن اڳواٽ آئيني بچاءَ جي سنڌ جي سرحدن سان ٽڪرائجي ويو، ته اسان جي سڃاڻپ، وسيلن ۽ سياسي طاقت کي هميشه لاءِ وفاق جو محتاج بڻائي ڇڏيندو.

سينيٽ جو ڄار ۽ 'نه' چوڻ جي طاقت

طاقت جو اصل کيل انگن اکرن ۾ لڪل هوندو آهي. جيڪڏهن آزاد ڪشمير کي باقاعده پنجين صوبي جو درجو ڏنو وڃي ٿو، ته ملڪي سينيٽ جي سيٽن جو ڪل تعداد وڌي 119 ٿي ويندو. آئيني ترميم لاءِ قانوني طور تي ٻه-ڀاڱي-ٽي (two-thirds) اڪثريت گهربل هوندي آهي، جنهن جو سڌو سنئون مطلب اهو آهي ته مرڪز کي پنهنجي مرضيءَ جا فيصلا مڙهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 80 ووٽن جي ضرورت پوندي. هن نئين عددي حقيقت ۾ سنڌ جي سياسي بقا جو آخري مورچو ڪهڙو هوندو؟

هتي اهو سمجهڻ انتهائي ضروري آهي ته اهڙي ڪنهن به قانون سازيءَ کان اڳ يا ان دوران، سنڌ، خيبر پختونخواهه ۽ بلوچستان وٽ گڏجي 69 سيٽن جي نمائندگي موجود آهي. هي 69 سيٽون رڳو انگ ناهن، پر هي اها 'ويٽو پاور' يا رڪاوٽ (blocking coalition) آهي، جنهن ذريعي مرڪز جي ڪنهن به اهڙي آئيني ترميم کي روڪي سگهجي ٿو جيڪا ننڍن صوبن جي مفادن خلاف هجي. سنڌ کي گهرجي ته هو پنهنجي هن گڏيل طاقت کي استعمال ڪندي، پنجين صوبي جي قيام واري ڪنهن به بل کي ان وقت تائين بلاڪ ڪري، جيستائين سنڌ جي وسيلن، مالياتي حصي ۽ سياسي نمائندگيءَ لاءِ اٽل آئيني ضمانتون نه ڏنيون وڃن. طاقتور ڌريون هميشه اها ڪوشش ڪنديون آهن ته ننڍن صوبن کي الڳ الڳ ڪري کين ڪمزور ڪيو وڃي، پر انهن 69 سيٽن جو گڏيل محاذ ئي اهو اڪيلو ڍال آهي، جيڪو نئين سياسي حملي کي روڪي سگهي ٿو.

ٽروجن هارس: ڇا پنجون صوبو سنڌ جي ورهاست جو بهانو آهي؟

سڀ کان وڌيڪ ڳڻتي جوڳو ۽ گهرو سوال اهو آهي ته ڇا مقتدر ڌريون (power authorities) رڳو هڪ نئين صوبي جي قيام تائين محدود رهنديون؟ سياست جي ماهرن جو خيال آهي ته پنجين صوبي جو قيام اصل ۾ هڪ 'ٽروجن هارس' (Trojan Horse) ثابت ٿي سگهي ٿو—هڪ اهڙي چال جنهن جي پيٽ ۾ سنڌ جي جاگرافيائي ۽ انتظامي ورهاست جا خنجر لڪيل آهن.

جڏهن سينيٽ ۾ پنجون صوبو شامل ٿيندو ۽ مرڪز جي طاقت وڌي ويندي، تڏهن وفاقي جوڙجڪ ۾ "برابري" پيدا ڪرڻ جي نالي تي هڪ نئون ۽ خطرناڪ بحث ڇيڙيو ويندو. اهو دليل ڏنو ويندو ته چينڪ ۾ چانهه وڌي وئي آهي، تنهنڪري نوان ڪپ پيدا ڪيا وڃن. پنجاب يا مرڪز جي بالادستيءَ کي وڌيڪ مستحڪم ڪرڻ لاءِ، اختيارين طرفان اهو مطالبو سامهون اچي سگهي ٿو ته طاقت جي توازن کي برقرار رکڻ لاءِ سنڌ (يا ٻين صوبن) کي ٽوڙي وڌيڪ صوبا يا انتظامي يونٽ ٺاهيا وڃن، ته جيئن سينيٽ ۾ نمائندگي "متوازن" ٿي سگهي. جيڪڏهن سنڌ اڄ پنجين صوبي جي قيام تي خاموش رهي ۽ پنهنجي جاگرافيائي سرحدن جي عدم ورهاست (non-division) جو اڳواٽ آئيني تحفظ حاصل نه ڪيو، ته سڀاڻي هي عددي اقليت ان ڳالهه جي راهه هموار ڪندي ته سنڌ جي ڌرتيءَ تي انتظامي ليڪون ڇڪيون وڃن.

مالياتي ۽ انتظامي گهيرو: اين ايف سي ۽ سي سي آءِ

هي معاملو رڳو سينيٽ جي ڪرسين تائين محدود ناهي، پر اهو سڌو سنئون ان مانيءَ جي ڳڀي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌ جي ماڻهن جي ٿالهه ۾ اچي ٿو. قومي مالياتي ڪميشن (NFC) جو ايوارڊ ڪا واڌو پئدا ٿيندڙ دولت ناهي؛ اهو هڪ طئي ٿيل مالياتي پائي (Pie) آهي. جڏهن ان ساڳي پائيءَ کي کائڻ لاءِ چار جي بدران پنج حصيوار دسترخوان تي ويهندا، ته هر صورت ۾ سنڌ جي حصي مان ئي ڪٽوتي ٿيندي. نتيجي ۾، سنڌ جي بجيٽ سڪڙجي ويندي، ترقياتي ڪم رولڙي جو شڪار ٿيندا، ۽ صحت توڙي تعليم جا ادارا وفاقي خيرات جا منتظر بڻجي ويندا.

ساڳي طرح، گڏيل مفادن واري ڪائونسل (CCI)—جتي صوبا ۽ وفاق برابريءَ جي بنياد تي ملڪي وسيلن، پاڻي، ۽ توانائيءَ جا اهم فيصلا ڪندا آهن—۾ به سنڌ جو آواز دٻجي ويندو. پنجين صوبي جي شموليت سان مرڪز جا حامي ووٽ وڌي ويندا. سنڌ، جيڪا ماضيءَ ۾ سي سي آءِ جي ميز تي هڪ طاقتور ڀائيوار طور پنهنجا حق مڃرائيندي هئي، سا رڳو هڪ شڪايت ڪندڙ ڌر بڻجي رهجي ويندي. پاڻيءَ جي ورهاست هجي، تيل ۽ گئس جي رائلٽي هجي، يا ڪارخانن تي ٽيڪس جو معاملو؛ سنڌ جا سمورا فيصلا ان اڪثريت جي رحم ۽ ڪرم تي هوندا، جن جو سنڌ جي مٽيءَ سان ڪو به جذباتي يا تاريخي واسطو ناهي.

وسيلن تي حاڪميت ۽ آرٽيڪل 172 جي بقا

ارڙهين ترميم ذريعي شامل ڪيل آرٽيڪل 172 جي شق 3، سنڌ جي قدرتي وسيلن—گئس، تيل ۽ سامونڊي حدن مان نڪرندڙ معدنيات—تي صوبي جي برابريءَ واري مالڪيءَ کي تسليم ڪري ٿي. پر جڏهن وفاق جي سطح تي سنڌ جي نمائندگي ۽ ووٽ جي طاقت ڪمزور ٿي ويندي، ته هن آرٽيڪل تي عملدرآمد پڻ مرڪز جي مرضيءَ جو محتاج بڻجي ويندو. ايندڙ وقتن ۾، غير واضح معاهدن تحت سنڌ جي تيل ۽ گئس جا ذخيرا وفاق جي هٿ هيٺ وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته سنڌي عوام پنهنجي ئي زمين جي وسيلن مان نڪرندڙ باهه تي هٿ سيڪڻ کان محروم رهجي ويندو.

طاقت جي هن نئين شطرنج تي، سنڌي عوام، دانشورن، ۽ قانوني ماهرن جو ڪردار هاڻي رڳو تماشائيءَ وارو نٿو ٿي سگهي. اسان کي سمجهڻو پوندو ته جڏهن وفاقي عمارت جو ڍانچو تبديل ٿيندو آهي، ته سڀ کان وڌيڪ دٻاءُ انهن ٿنڀن تي پوندو آهي جيڪي سڀ کان پراڻا هجن. ڇا اسان جا چونڊيل نمائندا پنهنجي خاموشيءَ سان هن نئين ورهاست جي راهه هموار ڪندا، يا اهي سينيٽ ۽ اسيمبلين اندر مزاحمت جي اها ديوار اڏيندا جيڪا ايندڙ نسلن جي سياسي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ کي محفوظ رکي سگهي؟ ڇاڪاڻ ته جيڪو قومي وجود پنهنجي اختيارن جو سودو بنا شرطن جي ڪري ڇڏيندو آهي، تاريخ ان کي ڪڏهن به ٻيو موقعو ناهي ڏيندي.

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

خوف ۾ مبتلا انسان جي نفسيات بلڪل ان ڪنجوس سيٺ جهڙي هوندي آهي، جيڪو پنهنجي سموري دولت هڪ ئي وڏي تجوريءَ ۾ بند ڪري سمجهندو آهي ته هو محفوظ ٿي ويو، ان ڳالهه کان بيخبر ته تجوريءَ جي هڪ ئي ڪمزور ڪڙي سندس سموري زندگيءَ جي پورهئي کي غرق ڪري سگهي ٿي. اسان پاڻيءَ سان به اهڙو ئي رويو اختيار ڪيو آهي. نيپال ۽ تبت جي سرحد تي هلندڙ تازي صورتحال اسان جي ان خام خياليءَ تي هلڪي مرڪ سان طنز ڪري رهي آهي. اتي 2000 ميٽرن جي اوچائيءَ تان برف ۽ پٿرن جي هڪ وڏي ڇپ ڪري، جنهن جي نتيجي ۾ هن وقت تائين 460 سياحن جي گم ٿيڻ جا شروعاتي اطلاع آهن. ڪجهه ماڻهو، پنهنجي اڌوري علم سان اهو دعويٰ ڪن ٿا ته اها سموري برف رڳو زمين سان گسڻ سبب پگھري وئي. پر طبعيات جا اصول ٻڌائين ٿا ته ايتري مٿاهين تان ڪرڻ واري برف جي ڪل توانائي ان جي صرف 6 سيڪڙو حصي کي پگھرائي سگهي ٿي. باقي سموري توانائي پٿرن کي ٽوڙڻ، زمين کي گرم ڪرڻ، زلزلي جي لهرن ۽ پاڻيءَ جي ان خوفناڪ وهڪري ۾ تبديل ٿي وئي، جنهن مٽي، پٿر ۽ برف کي ملائي هڪ وهندڙ ڪنڪريٽ جهڙو روپ ڏئي ڇڏيو. هي پاڻي ڪنهن گسڻ جي ڪري نه، پر اڳ ۾ موجود نديءَ، گليشيئر جي ڍنڍن يا زمين ۾ جذب ٿيل نميءَ جي عارضي بند ٽٽڻ سبب پيدا ٿيو.

اسان جي سياري جي گرمي پد جي حوالي سان به ساڳي جذباتيت موجود آهي. سال 2024ع ۾ گرمي پد 1.5 ڊگري سينٽي گريڊ تائين ضرور پهتو، پر ڊگهي مدي واري سراسري اڃا 1.3 کان 1.4 ڊگري آهي. ان جو مطلب اهو ناهي ته خطرو گهٽ آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو ته اسان شين کي ڪيئن پنهنجي عارضي خوف يا پسند جي عينڪ مان ڏسون ٿا ۽ فطرت جي وهڪري کي پنهنجي مرضيءَ سان قابو ڪرڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا.

ديو قامت ديوارون ۽ سياست جو بار

ان ئي خوف ۽ ضد جي نفسيات اسان کي سنڌو نديءَ جي وهڪري تي ڳنڍي ڇڏيو آهي. ڀارت جي پاڻيءَ جي انتظام ۽ ڊيمن جي اڏاوت کي ڏسي، اسان ردعمل ۾ اچي پنهنجي ئي سيني تي پاڻيءَ جا ديو قامت جبل بيهارڻ جي ضد ۾ پئجي ويا آهيون. اسان اهو وساري ويٺا آهيون ته پاڻيءَ کي لوهي زنجيرن سان ٻڌڻ جي ڪوشش هميشه تباهيءَ تي ختم ٿيندي آهي.

تربيلا ڊيم، جيڪو مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل 148 ميٽر اوچو ڊيم آهي، پنهنجي شروعاتي دور ۾ 14.3 ارب ڪيوبڪ ميٽر (11.6 ملين ايڪڙ فوٽ) پاڻي ذخيرو ڪندو هو. 2022ع جي هڪ جائزي مطابق، لٽ ۽ مٽي ڀرجڻ سبب ان جي گنجائش گهٽجي 8.0 ارب ڪيوبڪ ميٽر (6.493 ملين ايڪڙ فوٽ) رهجي وئي آهي. جيتوڻيڪ ان جائزي ۾ ڊيم جي حالت کي تسلي بخش قرار ڏنو ويو، پر 2026ع جي هڪ تحقيقي مطالعي ۾ چٽو ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن تربيلا جي مٿان پاڻي وهي پيو ته ان جا هيٺاهين وارن علائقن لاءِ نتيجا انتهائي خوفناڪ هوندا، جنهن لاءِ فوري خبرداريءَ ۽ نڪرڻ جي منصوبابنديءَ جي سخت ضرورت آهي.

ان کان 315 ڪلوميٽر مٿي 272 ميٽر اوچو رولر ڪمپيڪٽيڊ ڪنڪريٽ جو ديامير ڀاشا ڊيم اڏجي رهيو آهي، جنهن جي گنجائش 10 ارب ڪيوبڪ ميٽر آهي. ان جي پٺيان ئي داسو ڊيم جو منصوبو آهي، ۽ هيٺ غازي بروٿا بئراج. هي سمورا منصوبا هڪ ئي زنجير جي ڪڙين وانگر ڳنڍيل آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان خطرناڪ زلزلي واري پٽيءَ تي بيٺل آهن.

تباهيءَ جي خاموش شروعات

وڏن ڊيمن جي ٽٽڻ جو تصور ڪنهن فلمي ڌماڪي جهڙو ناهي هوندو. زلزلي ۾ ڊيم فوري طور نٿا ڦاٽن، پر تباهيءَ جو هڪ خاموش عمل شروع ٿيندو آهي. 1925ع جي شيفيلڊ ڊيم ۽ 1971ع جي لوئر سان فرننڊو ڊيم (ڪيليفورنيا) وانگر، مٽي ۽ پٿر جا ڊيم زلزلي جي لوڏن سبب ويهي رهندا آهن يا انهن جي بنياد جي مٽي پنهنجي طاقت وڃائي ويهندي آهي. 1999ع ۾ تائيوان جي چي-چي زلزلي شي ڪانگ ڊيم جا سمورا دروازا ۽ اسپيل وي تباهه ڪري ڇڏيا، ڇو ته ڊيم سڌو سنئون ڦاٽندڙ فالٽ لائين تي هيو. 1967ع ۾ انڊيا جي ڪوينا ڊيم واري زلزلي (6.3 ميگنيٽيوڊ) ثابت ڪيو ته پاڻيءَ جو ايڏو وڏو وزن زمين جي هيٺين ساخت تي دٻاءُ وجهي، نوان زلزلا پيدا ڪرڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جنهن کي طبعيات ۾ رزروائر ٽريگرڊ سيزميسٽي چئجي ٿو.

ڪڏهن ڪڏهن ڊيم جو ٽٽڻ به ضروري ناهي هوندو. اٽلي جي وجونٽ ڊيم (1963ع) ۾ پهاڙ جي هڪ وڏي ڇپ رزروائر ۾ ڪِري، جنهن سبب پاڻيءَ جي هڪ عظيم لهر ڊيم جي مٿان چڙهي وئي ۽ لانگارون شهر سميت هزارين ماڻهن جي حياتي ڳڙڪائي وئي. ڊيم پنهنجي جاءِ تي بيٺو رهيو، پر موت پنهنجو ڪم ڪري ويو. آمريڪا جو ٽيٽون ڊيم 1976ع ۾ پنهنجي شروعاتي ڀرائيءَ دوران ئي اندران کُرڻ سبب تباهه ٿي ويو، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مٽيءَ جي بند ۾ هڪ ننڍڙو سوراخ ڪيتري تيزيءَ سان وڏي تباهيءَ جو روپ ڌاري سگهي ٿو.

زنجير جو ٽٽڻ ۽ متبادل جي ڳولا

جيڪڏهن ديامير ڀاشا جي مٿان ڪو پهاڙ ڪري پوي يا ان جي ڀت ۾ ڪا درز پئجي وڃي، ته ان مان نڪرندڙ پاڻيءَ جو طوفان سڌو تربيلا جي مٽيءَ جي بند سان ٽڪرائيندو. جيڪڏهن تربيلا اڳ ۾ ئي ڀريل هجي، دروازن ۾ پٿر ڦاسي پون يا بجلي بند ٿي وڃي، ته اهو طوفان غازي بروٿا کان ٿيندو سنڌ جي ڊيلٽا تائين سڀ ڪجهه لڙهائي ويندو. چين جي بينڪيو ڊيم جي 1975ع واري تباهي اسان آڏو آهي، جتي تيز برساتن سبب هڪ ڊيم ٽٽڻ سان ٻين ڊيمن جي ٽٽڻ جو سلسلو شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 26 هزار کان وڌيڪ ماڻهو سڌو سنئون اجل جو شڪار ٿيا ۽ 9 ميٽرن کان وڌيڪ اوچي پاڻيءَ جي لهر هر شئي لڙهي وئي.

اسان جي نفسيات جو گهرو الميو اهو آهي ته اسان پاڻيءَ کي پنهنجي ذاتي ملڪيت سمجهي ان کي قيد ڪرڻ چاهيون ٿا. ڇا انڊيا سان پاڻيءَ جي سياست ۾ کٽڻ لاءِ ضروري آهي ته اسان پنهنجي ئي نديءَ جي سيني تي آپگهاتي بم ٻڌي ڇڏيون؟ فطرت سان ضد ڪرڻ بدران، اسان کي سمجهڻو پوندو ته پاڻيءَ جي حفاظت ان کي هڪ ئي وڏي تجوريءَ ۾ بند ڪرڻ ۾ ناهي. جيئن هڪ سمجهو هاري پنهنجو سمورو فصل هڪ ئي خاني ۾ ناهي رکندو، تيئن اسان کي به اربين ڊالرن جي انهن خطرناڪ منصوبن بدران، ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ورهايل ننڍن ذخيرن ۽ مينهن جي پاڻيءَ کي محفوظ ڪرڻ جي مقامي نظامن تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.

بنيادي سوال اهو ناهي ته ڇا ڪو زلزلو انهن ديوارن کي ڊاهي سگهي ٿو يا نه. سوال اهو آهي ته ڇا اسان انهن سمورين حالتن—زلزلو، پهاڙن جو ڪرڻ، ڊيمن جي دروازن جو ڦاسڻ، ۽ پاڻيءَ جو هڪ ئي وقت مٿاهين سطح تي هجڻ—جو گڏيل حساب لڳايو آهي؟ جڏهن زمين ڏڪندي، نديون پنهنجو رستو واپس گهرنديون ۽ اهي ديوارون پنهنجي وزن ئي هيٺان دٻجي وينديون، ته پوءِ اهي ڪنڪريٽ جا جبل انجنيئرنگ جو شاهڪار سڏبا يا انساني تاريخ جا سڀ کان ڳرا ۽ وڏا قبرستان؟

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

Subscribe now

جڏهن طاقت جي بک پنهنجي انتها تي پهچي ٿي، ته ان جو پهريون شڪار ڪو خوني دشمن نه، پر پنهنجي ئي صفن ۾ بيٺل، سڀ کان لائق ۽ سوچيندڙ ذهن ٿيندو آهي. رياست جي ڪنهن به سگهاري ڪرسيءَ تي ويٺل ڪمزور ماڻهوءَ جي اکين ۾ ان وقت جي بيچيني پڙهي ڏسو، جڏهن سندس ڪو ماتحت يا ڪو عوامي اڳواڻ پنهنجي ذهانت سان اڀرڻ لڳي ٿو. اها خوشي ناهي هوندي، پر بقا جو اهو ٿڌو پگهر هوندو آهي، جيڪو کيس پنهنجي خالي پڻي جو احساس ڏياريندو آهي. هي اهو مقام آهي، جتان ادارن، وزارتن ۽ سڄي سماج جو زوال خاموشيءَ سان شروع ٿئي ٿو.

ذهانت جي سزا ۽ رتبي جو خوف

هي ڪو خيالي مفروضو ناهي، پر انساني نفسيات جي هڪ چٽي حقيقت آهي. دنيا جا ماهر ٻڌائين ٿا ته دنيا جي چوٽيهه سيڪڙو جي لڳ ڀڳ مئنيجر يا اڳواڻ پنهنجي ئي قابل ماڻهن کي پنهنجي سڃاڻپ لاءِ خطرو سمجهي، کين حاشيي تي ڌڪي ڇڏيندا آهن. هارورڊ يونيورسٽيءَ جي هڪ وسيع تحقيق ۾ جڏهن سوين اعليٰ عملدارن جي روين کي جاچيو ويو، ته انڪشاف ٿيو ته ايڪهتر سيڪڙو کان وڌيڪ اڳواڻ پنهنجي ئي ذهين ڪارڪنن جون ڄاڻي واڻي ٽنگون ڇڪيندا آهن.

Subscribe now

انهن جو اصل محرڪ پئسي جي لالچ نه، پر پنهنجو ‘رتبو کسجڻ جو خوف’ هوندو آهي. اهي ان خائف شڪاريءَ وانگر هوندا آهن، جيڪو پنهنجي ئي تيز ترين باز جا پرَ رڳو ان خوف کان ڪتري ڇڏيندو آهي ته متان اهو ايڏي مٿاهين اڏام ڪري، جو مالڪ جي ڪمزور هٿ تي واپس ويهڻ کان انڪار ڪري ڇڏي. کين باز جي شڪار ڪرڻ جي صلاحيت وڃائجي وڃڻ جي پرواهه ناهي هوندي، پر ان جي آزادي کين سمهڻ ناهي ڏيندي.

طاقت جا سرچشما ۽ قابليت جو قتل

هي نفسياتي مرض رڳو ننڍن دفترن تائين محدود ناهي، پر جڏهن اهو رياست جي سڀ کان طاقتور، منظم ۽ حفاظتي ادارن جي سوچ بڻجي وڃي، ته پوءِ ان جو شڪار سڄو ملڪ ٿيندو آهي. تاريخ شاهد آهي ته جڏهن ڪنهن ملڪ ۾ طاقت جا اصل سرچشما عوامي ڀلائيءَ ۽ رياست جي حقيقي ترقيءَ بدران، رڳو پنهنجي اڻکٽ ضابطي (ڪنٽرول) کي مضبوط رکڻ چاهيندا آهن، ته اهي ڪڏهن به ڪنهن ذهين، باصلاحيت ۽ خودمختيار سياسي قيادت کي اڳتي اچڻ نه ڏيندا آهن.

انهن اڻڏٺين طاقتن کي بخوبي اندازو هوندو آهي ته هڪ قابل ۽ مقبول اڳواڻ سڀاڻي پنهنجا سمورا اختيار واپس گهرندو ۽ نظام ۾ سندن هڪ هٽي ختم ڪندو. ان ڪري، اڪثر اهڙن ڪمزور، داغدار ۽ جي-حضور سياسي مهرن کي اڳيان آندو ويندو آهي، جن کي اشارن تي نچائڻ سولو هجي. ملڪ جو عروج سندن ترجيح ناهي هوندو، پر رياست تي سندن اڻٽٽ بالادستي ئي سندن واحد مقصد بڻجي ويندي آهي.

ادارتي سڙڻ جو خاموش عمل

اها بيماري رڳو ٻاهرئين نظام کي نٿي ڳڙڪائي، پر انهن انتهائي طاقتور کاتن کي اندران به کائي کوکلو ڪري ٿي. جڏهن به انهن سگهاري ترين صفن جو ڪو مرڪزي سربراهه پنهنجي بقا جي خوف ۾ مبتلا ٿئي ٿو، ته هو قيادت جي مٿانهين پد تي، پنهنجي ئي هيٺان اهڙا ڪمانڊر يا عملدار مقرر ڪندو آهي جيڪي پيشه ورانه مهارت ۽ ذهانت ۾ نه، پر ذاتي تابعداريءَ ۾ سڀ کان اڳرا هجن. اتي ترقيءَ جو معيار بهادري يا حق گوئي نه، پر انڌي وفاداري بڻجي ويندو آهي. جڏهن ضابطي جي نالي تي هلندڙ اعليٰ ترين کاتن ۾ ميرٽ جو اهو قتل ٿئي ٿو، ته پوءِ سموري رياست جو بچاءُ رڳو ڪاغذن تائين محدود ٿي ويندو آهي.

عوامي نمائندن جي ساڳي ئي ڀل

پر هن سموري کيل جو سڀ کان حيران ڪندڙ ۽ تلخ رخ اهو آهي ته جڏهن انهن ئي ڪمزور چونڊيل عوامي نمائندن کي رياست جي انهن سڀ کان وڏن ۽ منظم کاتن جي نئين سربراهه کي چونڊڻ جو موقعو ملندو آهي، ته اهي به ساڳي ئي نفسياتي بيماريءَ جو شڪار ٿي ويندا آهن. ماضيءَ جي ورقن ۾ اهڙا ڪيترائي مثال دفن آهن، جڏهن حڪومتي سرواڻن، ميرٽ ۽ سينيارٽي تي فيصلو ڪرڻ بدران انهن ماڻهن کي اعليٰ ترين قيادت لاءِ چونڊيو، جن لاءِ کين يقين ڏياريو ويو هو ته اهي سڀ کان وڌيڪ ‘وفادار’ ۽ ‘فرمانبردار’ ثابت ٿيندا.

تاريخ جو اهو ڪڙو سچ آهي ته جڏهن ڪنهن هٿ ۾ سموري طاقت اچي وڃي ٿي، ته اها نام نهاد وفاداري سڀ کان پهرين پنهنجي ئي محسنن کي ڳڙڪائي ويندي آهي. جڏهن قابليت بدران ذاتي پسند تي ادارن جا سرواڻ مقرر ٿين ٿا، ته پوءِ اهي پنهنجي ئي رياست لاءِ هڪ نه کٽندڙ آزار بڻجي ويندا آهن.

اسان جي اجتماعي ذميواري

سياسي سائنس ۾ ان ڳالهه کي وڏي عرصي کان مڃيو ويو آهي ته جڏهن به قيادت پاڻ کي خطري ۾ محسوس ڪندي آهي، ته اها سمورا اختيار پنهنجي مُٺ ۾ بند ڪري، معلومات ۽ قابليت جي آزاد وهڪري تي پهرا ويهاري ڇڏيندي آهي. اسان جو اجتماعي الميو اهو آهي ته اسان اڪثر ان مرندڙ نظام جي خاموشيءَ کي استحڪام سمجهي تاڙيون وڄائيندا آهيون.

اسان کي ان نفسياتي چڪر کي سڃاڻي، ان خلاف سياسي توڙي سماجي شعور جوڙڻو پوندو. جڏهن توهان ڏسو ته ڪنهن سياسي قيادت يا ڪنهن سگهاري کاتي جي چوڌاري رڳو جي-حضورين جا ميڙاڪا آهن، ته سمجهي وڃو ته اتي اداري يا ملڪ جو نه، پر هڪ کوکلي نظام جي پنهنجي انڌي بقا جو کيل هلي رهيو آهي. ڇا اسان پنهنجي ايندڙ نسلن جي مستقبل کي انهن هٿن ۾ گروي رکندا رهنداسين جيڪي پنهنجي ئي پاڇي کان ڊڄن ٿا؟ يا هاڻي وقت اچي ويو آهي ته اسان سماج جي سڀ کان اهم جاين تي، سياسي توڙي غير سياسي ادارن ۾، ميرٽ ۽ حقيقي قابليت جو مانُ بحال ڪرڻ لاءِ هڪ بيخوف آواز بڻجون؟

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

ٿر جي وارياسي رڻ پٽ ۾ جڏهن ڪو سياڻو ’کوجي‘ ڪنهن اڻڄاتل پير جو نشان ڏسندو آهي، ته هو رڳو ان پير جي شڪل ناهي ڏسندو؛ پر هو هوا جي رخ، کڙيءَ جي اونهائي ۽ چوڌاري ڇانيل خاموشيءَ کي پڙهندو آهي. کيس خبر هوندي آهي ته اهو نشان ڪا منزل ناهي، پر اهو لنگهي ويندڙ جي ارادي جو هڪ خاموش پيغام آهي. پاڪستان جي انيڪ سياسي رڻ پٽن ۾ ”سنڌ کي نون صوبن ۾ ورهائڻ“ جو اوچتو اٿيل غلغلو بلڪل اهڙو ئي هڪ هٿرادو ٺاهيل پير جو نشان آهي. هي نشان ان ڪري ناهي ڇڏيو ويو ته هو سنڌوءَ جي ڇاتيءَ تي ڪا حتمي ديوار اڏي چڪا آهن، پر هو پري ڪنهن مٿانهين ٽِبي تي ويهي، پنهنجي دوربينن ذريعي اهو ڏسي رهيا آهن ته هن قديم ڌرتيءَ جا وارث پنهنجي پيرن هيٺان کسڪندڙ واريءَ تي ڪهڙو ردعمل ڏين ٿا.

انتظامي بهتريءَ جو فريب ۽ اصل شڪار

حڪومتون ۽ طاقت جا ايوان پنهنجا سمورا پتا پهرين ئي نه کوليندا آهن. اهي سماج جي سمنڊ ۾ هڪ آزمائشي ڄار (Trial Balloon) اڇلائيندا آهن. اسان کي اهو پڙهايو پيو وڃي ته وڏي صوبي جو انتظام هلائڻ ڏکيو آهي، ان ڪري انتظامي بنيادن تي صوبن جو ٽٽڻ ضروري آهي. پر جي دنيا جي نقشي تي نظر ڊوڙائجي ته ڪيتريون ئي اهڙيون رياستون ۽ صوبا موجود آهن، جيڪي پکيڙ ۽ آباديءَ جي لحاظ کان پوري پاڪستان کان به ڪيترائي ڀيرا وڏا آهن، ۽ اتي جو عوامي توڙي انتظامي وهنوار شاندار طريقي سان هلي رهيو آهي.

اصل ڪهاڻي ضلعي آفيسن جي سهولت جي ناهي، پر ڳالهه ان کان گهڻي اونهي ۽ خطرناڪ آهي.

جيڪڏهن سنڌ جي جاگرافيءَ ۾ ڦيرڦار ٿئي ٿي، ته سڀ کان وڏو سوال اهو پيدا ٿيندو ته سنڌ جي سمنڊ، ڪراچيءَ جي بندرگاهن، ٿر جي ڪوئلي، بدين جي تيل، ۽ گئس جي ذخيرن جي مالڪي ڪنهن ڏانهن ويندي؟ وفاقي فنڊن (NFC ايوارڊ) جي ورهاست، ٽيڪس جي وصولي، پاڻيءَ تي اختيار، ۽ آباديءَ جي توازن جو ڇا ٿيندو؟ هي معاملو ڪنهن حدبنديءَ جو ناهي، پر هي هڪ تاريخي وطن جي وحدت کي ٽوڙي، ان جي سمورن قدرتي ۽ معاشي وسيلن کي سڌي ريت پنهنجي قبضي ۾ ڪرڻ جي خواهش جو حصو آهي.

جڏهن ڪاوڙ کي ’ڊيٽا‘ بڻايو وڃي

هتي هڪ نفسياتي راند کيڏي پئي وڃي. جيڪڏهن هن تجويز جو مقصد رڳو عوامي نبض جاچڻ آهي، ته پوءِ اسان جو انتهائي جذباتي، تڪڙو ۽ غير منظم ردعمل اصل ۾ ان منصوبي جي سرجنن کي اها سموري معلومات مفت ۾ ڏئي رهيو آهي، جيڪا هو چاهين ٿا. هو اهو ماپڻ گهرن ٿا ته سنڌي ماڻهو ڪيتري تيزيءَ سان متحرڪ ٿين ٿا؟ ڪهڙا سياسي اڳواڻ ماڻهن کي رستن تي آڻي سگهن ٿا؟ شهرن ۽ ٻهراڙين جو ردعمل ڪيئن مختلف آهي؟ ڇا سياسي پارٽين اندر ڏار پئجي سگهن ٿا؟

اسان جون دانهون، احتجاج ۽ ڪاوڙ سندن ڪمرن ۾ هڪ ’ڊيٽا‘ طور محفوظ ٿي رهي آهي ته جيئن مستقبل ۾ وڌيڪ سگهاري حڪمت عملي جوڙي سگهن. ان جو مطلب اهو هرگز ناهي ته سنڌين کي خاموش رهڻ گهرجي. بلڪه ان جو مطلب اهو آهي ته اسان جو جواب رڳو جذباتي نه، پر انتهائي شعوري ۽ حڪمت عمليءَ سان ڀرپور هجڻ گهرجي.

ذهنن کي هيرائڻ جو عمل: اوورٽن ونڊو

ڪنهن به غيرفطري ڳالهه کي بار بار دهرائڻ جو هڪ خاص نفسياتي مقصد هوندو آهي. جڏهن توهان ڪنهن قوم کي مسلسل اهو ياد ڏياريندا آهيو ته ”توهان جو صوبو ورهائجي سگهي ٿو“، ته ان جو اصل پيغام اهو هوندو آهي ته ”توهان جي جاگرافي، تاريخ ۽ سڃاڻپ اسان جي هٿ وس آهي، ۽ توهان ان جا حتمي مالڪ ناهيو.“

ڀلي هو اڄ صوبو نه به ٺاهين، پر اهي اهڙي بحث کي اسان جي ذهنن تي ايترو ته مسلط ڪرڻ چاهين ٿا جو سڀاڻي اهو خيال اسان کي عجيب نه لڳي. سياسي ٻوليءَ ۾ ان کي ’اوورٽن ونڊو‘ (Overton Window) چئبو آهي؛ جنهن ذريعي اڄ جي هڪ ’ناممڪن ۽ کل جوڳي‘ ڳالهه سڀاڻي جو ’سنجيده بحث‘ ۽ پرينءَ ڏينهن جو ’قابل عمل حل‘ بڻجي ويندي آهي. سنڌ جي جاگرافيائي سالميت کي وفاقي سياست جو هڪ عام سوديبازي وارو اوزار (Bargaining Chip) بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي، ته جيئن سنڌين تي سياسي ۽ نفسياتي دٻاءُ وجهي، انهن کان وسيلن ۽ سياسي حقن بابت ٻيون رعايتون حاصل ڪري سگهجن.

بچاءَ جي پوزيشن مان نڪري سوالن جو محاذ

ڪنهن وفاق اندر صوبائي حدن جي ڦيرڦار ڪو معمولي انتظامي حڪم ناهي هوندو، پر هي وفاق ۽ وفاقي ايڪاين جي وچ ۾ ٿيل تاريخي آئيني معاهدي، عوامي رضامندي، ۽ سياسي نمائندگيءَ جي بنيادن سان سڌي هٿ چراند آهي. اسان کي سياسي طور ايترو خوفزده نه ٿيڻ گهرجي جو اسان ڊپ ۾ اچي پنهنجي ئي خلاف ڳالهين جي ميز تي ويهي رهون.

سنڌ اندر انتظامي سڌارن، مقامي حڪومتن جي بااختياريءَ، ۽ هر ضلعي تائين وسيلن جي منصفاڻي ورهاست تي ڳالهائڻ لاءِ هر باشعور سنڌي تيار آهي. اهي پنهنجا اندروني معاملا آهن، پر سنڌ کي ٽڪرا ڪرڻ ٻي ڳالهه آهي. ان ڪري، بحث جو رخ تبديل ڪرڻ جي ضرورت آهي. ان جي بدران ته اسان رڳو اهو ثابت ڪندا رهون ته سنڌ ڇو نه ورهائجڻ گهرجي، اسان کي انهن کان سوال پڇڻ گهرجن ته: آخر هي ڳالهه هن مخصوص وقت تي ڇو پئي ڪئي وڃي؟ ان جي پويان ڪير آهي؟ ڪهڙين معاشي يا حڪومتي ناڪامين تان عوام جو ڌيان هٽائڻ لاءِ هي شوشو ڇڏيو ويو آهي؟

اسان کي رڳو اهو سوچي خوف ۾ مبتلا نه رهڻ گهرجي ته ڇا هو واقعي اهو قدم کڻندا جيڪو هو چئي رهيا آهن. پنهنجي سياسي شعور ۽ اجتماعي سياڻپ کي جاڳائيندي، اسان کي هاڻي پنهنجي وجود ۽ ان جي بچاءَ بابت انتهائي سگهاري آواز ۾ اهو سوال پڇڻ گهرجي ته:

آخر هو اسان کي اهو ڇو ٿا يقين ڏيارڻ چاهين ته سندن هٿن ۾ اسان جي وجود جي لڪيرن کي ڊاهڻ جي طاقت موجود آهي؟

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

Share

Subscribe now

انساني تاريخ گواهه آهي ته جڏهن اقتدار جون بنيادون لرزڻ لڳنديون آهن، تڏهن حڪمران اصل مسئلا حل ڪرڻ بدران نوان تنازعا خلقڻ جي هنر ۾ پناهه وٺندا آهن. ڪاغذ جي هٿرادو ٽڪري تي پينسل سان ليڪ چڪڻ تمام سولو آهي، پر ان ليڪ پويان صديون پراڻي هڏ-ڪاٺ، ثقافتي ترڪي ۽ عوامي ضمير کي ٽوڙڻ ناممڪن هوندو آهي. اڄ جڏهن به سياسي سيٽ هيٺان واريءَ جو بنياد کسکڻ لڳي ٿو، تڏهن نون ص…

Read more

انساني تهذيبن جي تاريخ گواهه آهي ته جڏهن ڪنهن نديءَ جو مزاج بدلجندو آهي، ته رڳو جاگرافيائي نقشا ناهن بدلجندا، پر انهن جي ڪنارن تي وسندڙ سماجن جي تفڪر، نفسيات ۽ اقتداري جوڙجڪ جا بنياد به لڏي ويندا آهن. هزارن سالن کان سنڌو نديءَ جي مٺي پاڻيءَ تي حياتيءَ جون جوڙون جوڙيندڙ سنڌ، اڄ هڪ اهڙي تاريخي موڙ تي بيٺي آهي، جتي فطرت جي سنڌي بيرحمي ۽ انسان جي سياسي بي ح…

Read more

سنڌ جي ڪنهن وڏي ڪپهه جي پيڍي تي جڏهن هڪ آبادگار پنهنجي رت ڪندڙ پگهر سان پاليل ڪپهه کڻي وڃي ٿو، ته خريدار چاليهه ڪلو جي مڻ کي ٻائيتاليهه ڪلو ڪري توري ٿو—هيءَ رڳو وڻج جي ناانصافي ناهي، پر اسان جي گڏيل ايمانداريءَ جي مٿان هڪ وڏو اخلاقي ڌاڙو آهي. ساڳي ڪار تڏهن به نظر ايندي آهي جڏهن هڪ عام شهري بازار مان هڪ ڪلو چانهه جي پتي خريد ڪري ٿو پر کيس رڳو اٺ سئو گرام ملي ٿي، ۽ باقي ٻه سئو گرام هٿ جي صفائيءَ سان ”ڪاٽ“ جي نالي تي رکي ويندي آهي. هي رويو رڳو پئسي جو نقصان ناهي، پر اسان جي ان تاريخي روح تي هڪ گهرو گهاءُ آهي جنهن کي اسان جا وڏا ”حق“ سڏيندا هئا.

Share

موهن جي دڙي کان منڊين جي مير تائين

Read more

پراڻن البمن مان نڪتل 1950ع واري ڏهاڪي جي ڪراچي جي هڪ تصوير جڏهن اکين جي آڏو اچي ٿي، ته ذهن ۾ انساني شعور جو هڪ نئون سڳو اڻجي ٿو. ان تصوير ۾ هڪ اٺ گاڏي وڏي اطمينان ۽ روانيءَ سان چوڪ پار ڪري رهي آهي، ڇاڪاڻ ته سندس پاسي جو اشارو سائو آهي، جڏهن ته اسان جي سامهون وارو ٽريفڪ سگنل ڳاڙهو آهي ۽ ٻئي پاسي جي ٽريفڪ ان جي احترام ۾ خاموش بيٺل آهي. بنارس سلڪ هائوس ۽ آسفيه فائونٽين پين ڪارنر جي موڙ تان گذرندڙ هيءَ اٺ گاڏي رڳو هڪ سواري ناهي، پر ان دور جي سماجي هم آهنگي، شهري سياڻپ ۽ قانون جي پاسداري جو هڪ خوبصورت عڪس آهي، جتي روايت ۽ جدت هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ بدران هڪ عظيم آهنگ سان گڏ هلي رهيون هيون. اهو ڪو خواب نه، پر ان شهر جي حقيقت هئي جنهن کي اڄ اسان بي ترتيبيءَ جو گهر سڏيون ٿا. اسان رڳو هڪ شهر کي ٽٽندي ناهي ڏٺو، پر هڪ گڏيل انساني نفسيات کي وکري ويندي ڏٺو آهي. ورهاڱي کان پوءِ به ڪجهه سالن تائين هيءَ عظيم ڪراچي پنهنجي پوري جوش سان چمڪندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مان ننڍو هوندو هوس، تڏهن به ڪراچي اڄ جي ڀيٽ ۾ ڪيتري ئي بهتر، صاف ۽ پرامن هئي. تارن تي ٽنگيل اسٽريٽ لائيٽون بنا ڪنهن لوڊشيڊنگ جي سڄي رات روشن رهنديون هيون. پوءِ آهستي آهستي، شهر جي مٿان افراتفريءَ جي هڪ اهڙي ڌُنڌ ڇانئجي وئي، جنهن هر چڱي شيءِ کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. ڪراچي رڳو هڪ جاگرافيائي علائقو ناهي، پر هڪ گڏيل نفسيات جو نالو آهي، جيڪا هاڻي تبديل ٿي چڪي آهي.

Share

Read more

جڏهن ڪنهن عظيم سانحي جي ياد ۾ گهٽيون، بازارون ۽ روزمره جا هجوم اوچتو ماٺار جي چادر اوڍي وٺن، ته اهو ماٺاڻ رڳو لڙڪن جي زبان نه ڳالهائيندو آهي، پر اسان جي سڄي هجڻ تي هڪ تکو سوال بڻجي ڪرندو آهي. محرم جي ڏهين تاريخ انساني تاريخ جو اهو ئي موڙ آهي، جيڪو اسان کي پنهنجي روزاني جي لاڳيتي ڊوڙ تان کڻي هڪ گهري سوچ جي ڪناري تي بيهاري ٿو.

حضرت محمد صلي الله عليه وسلم …

Read more

اسان پنهنجي چوڌاري سيمينٽ ۽ لوهه جا وڏا شهر اڏي، پاڻ کي قيد ڪري ڇڏيو آهي. اڄڪلهه گهڻا ماڻهو فليٽن جي چوٿين يا پنجين ماڙ تي رهن ٿا، جتي کين کليل مٽي نصيب ناهي ٿيندي. جڏهن هو پنهنجي *دريءَ* مان ٻاهر نهارين ٿا، ته کين ڪنڪريٽ جي ديوارن کان سواءِ ڪجهه به نظر نٿو اچي. هر انسان جي اها فطري گهرج آهي ته کيس صاف هوا ملي ۽ اکين کي سائي ٿڌاڻ نصيب ٿئي. پر اڄ جي دور ۾ اسان جي تيزي سان وڌندڙ شهرن مان مٽي ۽ زمين ختم ٿيندي پئي وڃي. جتي وڻ لڳائڻ لاءِ مٽي ناهي هوندي، اتي ماڻهو مجبور ٿي سائنسي طريقا ڳوليندا آهن. جڏهن اصلي وڻ لڳائڻ جي جاءِ نه بچي، تڏهن سائنس اسان جي هٿن ۾ هڪ مصنوعي ۽ دلاسا ڏيندڙ اوزار ٿپائي ڇڏيو آهي.

Share

مائع وڻ: هڪ نئين سائنسي ايجاد

ماحول جي هن خراب صورتحال کي روڪڻ لاءِ سائنسدانن هڪ بلڪل نئين شيءِ ايجاد ڪئي آهي. هن کي دنيا **"مائع وڻ" (Liquid Tree)** جي نالي سان سڃاڻي ٿي. هي ڪو ڪاٺ، ٽارين ۽ پنن وارو روايتي ٻوٽو ناهي. هي شيشي جو هڪ وڏو اڪويريم جهڙو ٽينڪ آهي، جنهن جي اندر گهرو سائو پاڻي لهرون هڻندو آهي. ان پاڻيءَ جي اندر هڪ خاص قسم جا خوردبيني جاندار هوندا آهن، جنهن کي مائيڪرو الجي (Microalgae) چيو ويندو آهي. هي جاندار ڏينهن رات هوا جي گندگي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي پنهنجي اندر جذب ڪندا آهن. ان جي بدلي ۾ هي ماحول کي صاف ۽ تازي آڪسيجن ڏيندا آهن.

Read more

وقت مٽيءَ جي ٿانون ۽ ٽامي جي ٽڪرن ۾ ته قيد ٿي سگهي ٿو، پر انساني جسم جي حرڪت ۽ رقص جا اهڃاڻ ڪڏهن به فنا نٿا ٿين. اهي نسلن جي رت ۾ سفر ڪن ٿا. جڏهن اسان زمين جو سينو چيري ماضيءَ کي ڳوليندا آهيون، ته دراصل اسان پنهنجي ئي گم ٿيل آوازن کي ٻڌڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون. سنڌ جي انتهائي معزز ۽ مشهور فنڪاره، شيما ڪرماڻي، ماضيءَ جي ان ئي سڏ کي سڃاڻندي، ننڍي کنڊ جي مشهور ڪلاسيڪي رقص ’اوڊيسي‘ (Odissi) بابت هڪ انتهائي فڪري ۽ تاريخي دليل پيش ڪيو آهي.

شيما ڪرماڻيءَ جو اهو موقف آهي ته اوڊيسي رقص جو بنياد رڳو قرون وسطيٰ جي اوڙيسا (Odisha) تائين محدود ناهي، پر ان جون پاڙون سڌيون سنئون موهن جي دڙي جي سڀيتا سان وڃي ملن ٿيون. پنهنجي ان ڳالهه جو آغاز ڪرڻ کان اڳ، مان هتي پنهنجي هڪ ذاتي راءِ ضرور شامل ڪندس: جيتوڻيڪ مان پاڻ تاريخ يا رقص جي ان مخصوص موضوع جو ڪو ماهر ناهيان، پر شيما ڪرماڻي سنڌ جي هڪ انتهائي قابلِ احترام ۽ مستند فنڪاره آهي، ان ڪري سندس هن تحقيق ۽ موقف تي يقين ڪري سگھجي ٿو.

اچو ته هن قديم سفر جي نفسياتي ۽ تاريخي پهلوئن کي سمجهون.

Read more

هڪ نئين تحقيق مان پڌرو ٿيو آهي ته موهن جو دڙو ڪنهن جابر بادشاهه يا محلاتن جو شهر نه، پر سماجي برابريءَ جو هڪ مثالي مرڪز هو. هن مضمون ۾ اسين ڏسنداسين ته ڪيئن هن شهر جي شهري رٿابندي، گڏيل سنان گاهه ۽ ترقي يافته ڊرينيج سسٽم پوري سماج جي گڏيل خوشحاليءَ جي گواهي ڏين ٿا. اسين قديم سيلن ۽ واپاري نظام ذريعي ان سچائيءَ تائين پهچنداسين ته پنج هزار سال اڳ به سنڌي ماڻهو انصاف ۽ برابريءَ تي يقين رکندا هئا—هڪ اهڙو سماج جتي ترقي رڳو چند ماڻهن لاءِ نه، پر سڀني لاءِ هئي.

Share

Read more

​”اسين اڪثر جاين کي رڳو نقشن جي حدن ۽ لڪيرن ۾ ڏسندا آهيون، پر حقيقت ۾ زمين جا اهي ٽڪرا انساني فطرت، ان جي رابطن ۽ وسعتن جو جيئرو جاڳندو عڪس هوندا آهن. جڏهن به حالتون انسان تي زميني رستا بند ڪنديون آهن، ته سندس فطرت سمنڊن جي وسعتن ڏانهن نهاري ٿي.“

​جاگرافي ۽ انساني بقا: هرموز جي بندش کان سنڌ جي ساحلن تائين

​2026ع جي موجوده دور ۾، جڏهن آمريڪا، اسرائيل ۽ اير…

Read more

تونسا شريف جي سرڪاري اسپتال جي انهن ٻوساٽيل ڪمرن ۾ جڏهن بي بي سي جي ڪيمرا هڪ لڪيل سچائيءَ تان پردو کنيو، ته انسانيت جي لرزي وڃڻ لاءِ رڳو هڪ سرنج ئي ڪافي هئي. ان دستاويزي فلم ۾ عڪاسي ڪيل اهو هولناڪ منظر، جتي هڪ ئي سئيءَ کي ڏهن معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ويهاريو پيو وڃي ۽ ساڳي سئيءَ سان هڪ ئي وائل (vial) مان ڏهه خوراڪون ڀريون پيون وڃن، رڳو هڪ طبي غفلت ناهي پر اس…

Read more

رتوديرو جي هڪ ٻوساٽيل ٻپهر آهي، جتي هوا ۾ نه رڳو مٽي، پر هڪ اڻڄاتل خوف جي بوءِ به شامل آهي. هڪ ماءُ، جنهن جي هنج ۾ سندس جگر جو ٽڪرو پنهنجي معصوم اکين سان تپ جي شدت ۾ زندگيءَ جي ميلاپ لاءِ واجهائي رهيو آهي، سرڪاري اسپتال جي انهن اڇين ديوارن ڏانهن اميد ڀرين نگاهن سان ڏسي ٿي، جن کي هوءَ ’شفا جو گهر‘ سمجهي ٿي. ان عورت لاءِ اهي اڇا ڪوٽ پائيندڙ مسيحا آهن، جيڪ…

Read more

موهن جو دڙو هاڻي دنيا جي قديم ترين شهرن مصر ۽ ميسوپوٽيميا جو همعصر ثابت؛ 3300 ق.م جي شهري پاڙن جي تصديق

هن خبر رپورٽ جي مطابق، جيڪا "New Radiocarbon Dates Push Mohenjo-daro Back to 3300 BC – Rivaling the Earliest Cities of Egypt and Mesopotamia" جي عنوان سان شايع ٿي، موهن جو دڙو، جيڪو هڪ عرصي کان قديم دنيا جي عظيم شهري مرڪزن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو، هاڻ…

Read more

دنيا جي نقشي تي پاڪستان هڪ اهڙو ملڪ آهي جنهن جو عالمي ڪاربان اخراج (Carbon Emissions) ۾ حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي، پر قدرت جي ستم ظريفي ڏسو ته موسمياتي تباهيءَ جي قيمت چڪائڻ وارن ملڪن جي فهرست ۾ هي ملڪ سڀ کان اڳيان بيٺو آهي.

​هي رڳو انگ اکر ناهن، پر هڪ اهڙي عالمي ناانصافي آهي جنهن جو سڀ کان وڏو نشانو سنڌ جي مٽي ۽ ان جو آبادگار بڻيو آهي. اها هڪ اهڙي تهذ…

Read more

الف۔ تماشہ گاہِ مضحکات: فکری افلاس اور اشرافیہ کا ناٹک

کراچی کی علیحدگی یا اسے سندھ کی وحدت سے کاٹنے کے حوالے سے حال ہی میں جو "کانفرنسیں" اور سیاسی میٹنگز منعقد کی گئی ہیں، وہ کسی دانشورانہ بصیرت کا مظہر نہیں بلکہ محض ایک "تماشہ گاہِ مضحکات" (Theatre of the Absurd) ہیں۔ ان ایوانوں میں بیٹھے ہوئے وہ کردار، جن کا نہ تو تاریخ سے…

Read more

الف. تماشو: عقل جي کوٽ ۽ اشرافيه جو ناٽڪ

تازو ڪراچيءَ جي علحدگيءَ يا انتظامي ورڇ بابت جيڪي ”ڪانفرنسون“ ۽ سياسي ميڙاڪا ٿيا آهن، اهي ڪنهن دانشورانه سچائيءَ جو مظهر نه، پر رڳو هڪ ”بيوقوفيءَ جو تماشو“ آهن. انهن ايوانن ۾ ويٺل ڪردار، جن وٽ نه تاريخ جي پرک آهي ۽ نه وري جاگرافيائي شعور، اهي ان شهر جي قسمت …

Read more