سنڌ جي ڪنهن وڏي ڪپهه جي پيڍي تي جڏهن هڪ آبادگار پنهنجي رت ڪندڙ پگهر سان پاليل ڪپهه کڻي وڃي ٿو، ته خريدار چاليهه ڪلو جي مڻ کي ٻائيتاليهه ڪلو ڪري توري ٿو—هيءَ رڳو وڻج جي ناانصافي ناهي، پر اسان جي گڏيل ايمانداريءَ جي مٿان هڪ وڏو اخلاقي ڌاڙو آهي. ساڳي ڪار تڏهن به نظر ايندي آهي جڏهن هڪ عام شهري بازار مان هڪ ڪلو چانهه جي پتي خريد ڪري ٿو پر کيس رڳو اٺ سئو گرام ملي ٿي، ۽ باقي ٻه سئو گرام هٿ جي صفائيءَ سان ”ڪاٽ“ جي نالي تي رکي ويندي آهي. هي رويو رڳو پئسي جو نقصان ناهي، پر اسان جي ان تاريخي روح تي هڪ گهرو گهاءُ آهي جنهن کي اسان جا وڏا ”حق“ سڏيندا هئا.

Share

موهن جي دڙي کان منڊين جي مير تائين

Read more

پراڻن البمن مان نڪتل 1950ع واري ڏهاڪي جي ڪراچي جي هڪ تصوير جڏهن اکين جي آڏو اچي ٿي، ته ذهن ۾ انساني شعور جو هڪ نئون سڳو اڻجي ٿو. ان تصوير ۾ هڪ اٺ گاڏي وڏي اطمينان ۽ روانيءَ سان چوڪ پار ڪري رهي آهي، ڇاڪاڻ ته سندس پاسي جو اشارو سائو آهي، جڏهن ته اسان جي سامهون وارو ٽريفڪ سگنل ڳاڙهو آهي ۽ ٻئي پاسي جي ٽريفڪ ان جي احترام ۾ خاموش بيٺل آهي. بنارس سلڪ هائوس ۽ آسفيه فائونٽين پين ڪارنر جي موڙ تان گذرندڙ هيءَ اٺ گاڏي رڳو هڪ سواري ناهي، پر ان دور جي سماجي هم آهنگي، شهري سياڻپ ۽ قانون جي پاسداري جو هڪ خوبصورت عڪس آهي، جتي روايت ۽ جدت هڪ ٻئي سان ٽڪرائجڻ بدران هڪ عظيم آهنگ سان گڏ هلي رهيون هيون. اهو ڪو خواب نه، پر ان شهر جي حقيقت هئي جنهن کي اڄ اسان بي ترتيبيءَ جو گهر سڏيون ٿا. اسان رڳو هڪ شهر کي ٽٽندي ناهي ڏٺو، پر هڪ گڏيل انساني نفسيات کي وکري ويندي ڏٺو آهي. ورهاڱي کان پوءِ به ڪجهه سالن تائين هيءَ عظيم ڪراچي پنهنجي پوري جوش سان چمڪندي رهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾، جڏهن مان ننڍو هوندو هوس، تڏهن به ڪراچي اڄ جي ڀيٽ ۾ ڪيتري ئي بهتر، صاف ۽ پرامن هئي. تارن تي ٽنگيل اسٽريٽ لائيٽون بنا ڪنهن لوڊشيڊنگ جي سڄي رات روشن رهنديون هيون. پوءِ آهستي آهستي، شهر جي مٿان افراتفريءَ جي هڪ اهڙي ڌُنڌ ڇانئجي وئي، جنهن هر چڱي شيءِ کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي ڇڏيو. ڪراچي رڳو هڪ جاگرافيائي علائقو ناهي، پر هڪ گڏيل نفسيات جو نالو آهي، جيڪا هاڻي تبديل ٿي چڪي آهي.

Share

Read more

جڏهن ڪنهن عظيم سانحي جي ياد ۾ گهٽيون، بازارون ۽ روزمره جا هجوم اوچتو ماٺار جي چادر اوڍي وٺن، ته اهو ماٺاڻ رڳو لڙڪن جي زبان نه ڳالهائيندو آهي، پر اسان جي سڄي هجڻ تي هڪ تکو سوال بڻجي ڪرندو آهي. محرم جي ڏهين تاريخ انساني تاريخ جو اهو ئي موڙ آهي، جيڪو اسان کي پنهنجي روزاني جي لاڳيتي ڊوڙ تان کڻي هڪ گهري سوچ جي ڪناري تي بيهاري ٿو.

حضرت محمد صلي الله عليه وسلم …

Read more

اسان پنهنجي چوڌاري سيمينٽ ۽ لوهه جا وڏا شهر اڏي، پاڻ کي قيد ڪري ڇڏيو آهي. اڄڪلهه گهڻا ماڻهو فليٽن جي چوٿين يا پنجين ماڙ تي رهن ٿا، جتي کين کليل مٽي نصيب ناهي ٿيندي. جڏهن هو پنهنجي *دريءَ* مان ٻاهر نهارين ٿا، ته کين ڪنڪريٽ جي ديوارن کان سواءِ ڪجهه به نظر نٿو اچي. هر انسان جي اها فطري گهرج آهي ته کيس صاف هوا ملي ۽ اکين کي سائي ٿڌاڻ نصيب ٿئي. پر اڄ جي دور ۾ اسان جي تيزي سان وڌندڙ شهرن مان مٽي ۽ زمين ختم ٿيندي پئي وڃي. جتي وڻ لڳائڻ لاءِ مٽي ناهي هوندي، اتي ماڻهو مجبور ٿي سائنسي طريقا ڳوليندا آهن. جڏهن اصلي وڻ لڳائڻ جي جاءِ نه بچي، تڏهن سائنس اسان جي هٿن ۾ هڪ مصنوعي ۽ دلاسا ڏيندڙ اوزار ٿپائي ڇڏيو آهي.

Share

مائع وڻ: هڪ نئين سائنسي ايجاد

ماحول جي هن خراب صورتحال کي روڪڻ لاءِ سائنسدانن هڪ بلڪل نئين شيءِ ايجاد ڪئي آهي. هن کي دنيا **"مائع وڻ" (Liquid Tree)** جي نالي سان سڃاڻي ٿي. هي ڪو ڪاٺ، ٽارين ۽ پنن وارو روايتي ٻوٽو ناهي. هي شيشي جو هڪ وڏو اڪويريم جهڙو ٽينڪ آهي، جنهن جي اندر گهرو سائو پاڻي لهرون هڻندو آهي. ان پاڻيءَ جي اندر هڪ خاص قسم جا خوردبيني جاندار هوندا آهن، جنهن کي مائيڪرو الجي (Microalgae) چيو ويندو آهي. هي جاندار ڏينهن رات هوا جي گندگي ۽ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي پنهنجي اندر جذب ڪندا آهن. ان جي بدلي ۾ هي ماحول کي صاف ۽ تازي آڪسيجن ڏيندا آهن.

سربيا جي هڪ سائنسدان ڊاڪٽر ايوان اسپاسوجيويچ هي پهريون يونٽ پنهنجي شهر بيلگريڊ (بلغراد) ۾ لڳايو هو. ان جو بنيادي مقصد اهو هو ته جتي ڪنڪريٽ جي سختي سبب اصلي وڻ نٿا ٿي سگهن، اتي هن اوزار مان ڪم وٺي هوا صاف ڪجي. تازو ئي اسان جي 'وڏي ڀاءُ ' (صوبي) پنجاب ۾ به سموگ ۽ هوا جي گدلاڻ گهٽائڻ لاءِ هڪ ماحولياتي مهم شروع ڪئي وئي آهي. ان تحت لاهور ۽ فيصل آباد جي عوامي ماڳن، بس اسٽاپن ۽ شاپنگ مالز ۾ اهڙا مائع وڻ رکڻ جو فيصلو ڪيو ويو آهي، ته جيئن شهر جي گندي هوا کي سائنسي طريقي سان صاف ڪري سگهجي.

ڪارڪردگي ۽ مشين جو توازن

تحقيق ٻڌائي ٿي ته ڪاربان جذب ڪرڻ ۾ هي هڪ اوزار، 10 سالن جي هڪ اصلي وڻ کان *10 کان 50 ڀيرا وڌيڪ تيز* ڪم ڪري ٿو. هي خوردبيني جاندار تمام تيزيءَ سان وڌن ٿا ۽ زهر چوسڻ ۾ سڀني کان اڳڀرا هوندا آهن. پر هتي اسان کي پنهنجي سماج ۽ نفسيات جو هڪ اهم سوال سمجهڻو پوندو: ڇا هي مشين ڪڏهن هڪ زنده وڻ جي جاءِ وٺي سگهي ٿي؟

اچو ته هنن ٻنهي جو توازن بلڪل سادي نموني سان سمجهون:

صرف هوا جي صفائي

مائع وڻ رڳو هوا صاف ڪري سگهي ٿو، پر هي ڪنهن جهرڪيءَ يا ڳيري جو گهر نٿو بڻجي سگهي. ان مان اسان کي ڪا ٿڌي ڇانوَ نٿي ملي سگهي، جيڪا اونهاري جي تپندڙ ڏينهن ۾ گرمي پد کي گهٽ ڪري سگهي.

بجلي ۽ سار سنڀال جو بار

هن مشين کي زنده رکڻ ۽ هلائڻ لاءِ مسلسل بجليءَ، پاڻيءَ جي صفائيءَ ۽ تڪنيڪي نظرداريءَ جي ضرورت ٿئي ٿي. ان جي برعڪس، جيڪڏهن اسان مٽيءَ ۾ هڪ ڀيرو اصلي ٻوٽو لڳائي ڇڏيون، ته اهو بنا ڪنهن وڏي خرچ جي سالن جا سال پاڻ ئي وڌندو ۽ ڦلندو رهندو آهي.

زمين جي حفاظت

اصلي وڻ پنهنجي پاڙن سان مٽيءَ کي مضبوط ڪن ٿا، زمين جي ڪور کي بچائين ٿا ۽ ٻوڏ جي خطرن کي روڪين ٿا. پر هن شيشي جي ٽانڪي جو مٽيءَ يا زمين جي صحت سان ڪو به واسطو ناهي هوندو.

سنڌ جو اڱڻ ۽ فطرت جو اصلوڪو رنگ

اسان جي سنڌ جي موسم، هتي جي تپش ۽ هتي جي مٽي بلڪل مختلف آهي. جيڪڏهن ڪو ماڻهو ڪراچيءَ جي ڪنهن اهڙي تنگ ۽ گهٽيل فليٽ ۾ رهي ٿو جتي ٻوٽي جي هڪ ڪونڊي رکڻ جي به جاءِ ناهي، ته اتي هي اوزار ڪنهن حد تائين مدد ڪري سگهي ٿو. پر جيڪڏهن اسان جي گهر ۾ ننڍڙو اڱڻ يا مٽيءَ جي معمولي پٽي موجود آهي، ته پوءِ اتي مائع وڻ لڳائڻ سراسر مالي ۽ ماحولياتي نقصان آهي.

سنڌ جي سخت گرمي ۽ لڪن ۾ اسان کي نم، ٻٻر سهانجڻو (مورنگا)، املتاس، پِپُر يا سُک چين جھڙا وڻ ئي بچائي سگهن ٿا. اهي وڻ جيڪا حقيقي ٿڌاڻ، پکين جي ٻولي ۽ روح جو سڪون ڏين ٿا، سا ڪا به قيمتي مشين نٿي ڏئي سگهي. اسان کي پنهنجي گهرن ۽ حياتي کي مشينن جو قيد خانو ناهي بڻائڻو.

ماحولياتي ماهر سچ چون ٿا ته اسان کي اصلي وڻن ۽ مصنوعي وڻن مان ڪنهن هڪ کي رد ناهي ڪرڻو. اسان کي ٻنهي کي سندن صحيح جڳهه تي استعمال ڪرڻو آهي. گهٽيل شهرن جي چونڪن، شاپنگ مالز ۽ بس اسٽاپن لاءِ هي مشين ڀلي هڪ ضرورت هجي، پر انسان کي حقيقي سڪون مٽيءَ مان ڦٽندڙ سائي پن مان ئي ملندو. هاڻي فيصلو اسان کي ڪرڻو آهي ته اسان پنهنجي ڌرتيءَ کي اصلوڪو رنگ ڏيڻ چاهيون ٿا يا ان کي شيشي جي پڃرن ۾ بند ڏسڻ پسند ڪنداسين؟

مير عطا محمد ٽالپور

ملاڪا، ملائيشيا

وقت مٽيءَ جي ٿانون ۽ ٽامي جي ٽڪرن ۾ ته قيد ٿي سگهي ٿو، پر انساني جسم جي حرڪت ۽ رقص جا اهڃاڻ ڪڏهن به فنا نٿا ٿين. اهي نسلن جي رت ۾ سفر ڪن ٿا. جڏهن اسان زمين جو سينو چيري ماضيءَ کي ڳوليندا آهيون، ته دراصل اسان پنهنجي ئي گم ٿيل آوازن کي ٻڌڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون. سنڌ جي انتهائي معزز ۽ مشهور فنڪاره، شيما ڪرماڻي، ماضيءَ جي ان ئي سڏ کي سڃاڻندي، ننڍي کنڊ جي مشهور ڪلاسيڪي رقص ’اوڊيسي‘ (Odissi) بابت هڪ انتهائي فڪري ۽ تاريخي دليل پيش ڪيو آهي.

شيما ڪرماڻيءَ جو اهو موقف آهي ته اوڊيسي رقص جو بنياد رڳو قرون وسطيٰ جي اوڙيسا (Odisha) تائين محدود ناهي، پر ان جون پاڙون سڌيون سنئون موهن جي دڙي جي سڀيتا سان وڃي ملن ٿيون. پنهنجي ان ڳالهه جو آغاز ڪرڻ کان اڳ، مان هتي پنهنجي هڪ ذاتي راءِ ضرور شامل ڪندس: جيتوڻيڪ مان پاڻ تاريخ يا رقص جي ان مخصوص موضوع جو ڪو ماهر ناهيان، پر شيما ڪرماڻي سنڌ جي هڪ انتهائي قابلِ احترام ۽ مستند فنڪاره آهي، ان ڪري سندس هن تحقيق ۽ موقف تي يقين ڪري سگھجي ٿو.

اچو ته هن قديم سفر جي نفسياتي ۽ تاريخي پهلوئن کي سمجهون.

Read more

هڪ نئين تحقيق مان پڌرو ٿيو آهي ته موهن جو دڙو ڪنهن جابر بادشاهه يا محلاتن جو شهر نه، پر سماجي برابريءَ جو هڪ مثالي مرڪز هو. هن مضمون ۾ اسين ڏسنداسين ته ڪيئن هن شهر جي شهري رٿابندي، گڏيل سنان گاهه ۽ ترقي يافته ڊرينيج سسٽم پوري سماج جي گڏيل خوشحاليءَ جي گواهي ڏين ٿا. اسين قديم سيلن ۽ واپاري نظام ذريعي ان سچائيءَ تائين پهچنداسين ته پنج هزار سال اڳ به سنڌي ماڻهو انصاف ۽ برابريءَ تي يقين رکندا هئا—هڪ اهڙو سماج جتي ترقي رڳو چند ماڻهن لاءِ نه، پر سڀني لاءِ هئي.

Share

Read more

​”اسين اڪثر جاين کي رڳو نقشن جي حدن ۽ لڪيرن ۾ ڏسندا آهيون، پر حقيقت ۾ زمين جا اهي ٽڪرا انساني فطرت، ان جي رابطن ۽ وسعتن جو جيئرو جاڳندو عڪس هوندا آهن. جڏهن به حالتون انسان تي زميني رستا بند ڪنديون آهن، ته سندس فطرت سمنڊن جي وسعتن ڏانهن نهاري ٿي.“

​جاگرافي ۽ انساني بقا: هرموز جي بندش کان سنڌ جي ساحلن تائين

​2026ع جي موجوده دور ۾، جڏهن آمريڪا، اسرائيل ۽ اير…

Read more

تونسا شريف جي سرڪاري اسپتال جي انهن ٻوساٽيل ڪمرن ۾ جڏهن بي بي سي جي ڪيمرا هڪ لڪيل سچائيءَ تان پردو کنيو، ته انسانيت جي لرزي وڃڻ لاءِ رڳو هڪ سرنج ئي ڪافي هئي. ان دستاويزي فلم ۾ عڪاسي ڪيل اهو هولناڪ منظر، جتي هڪ ئي سئيءَ کي ڏهن معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ويهاريو پيو وڃي ۽ ساڳي سئيءَ سان هڪ ئي وائل (vial) مان ڏهه خوراڪون ڀريون پيون وڃن، رڳو هڪ طبي غفلت ناهي پر اس…

Read more

رتوديرو جي هڪ ٻوساٽيل ٻپهر آهي، جتي هوا ۾ نه رڳو مٽي، پر هڪ اڻڄاتل خوف جي بوءِ به شامل آهي. هڪ ماءُ، جنهن جي هنج ۾ سندس جگر جو ٽڪرو پنهنجي معصوم اکين سان تپ جي شدت ۾ زندگيءَ جي ميلاپ لاءِ واجهائي رهيو آهي، سرڪاري اسپتال جي انهن اڇين ديوارن ڏانهن اميد ڀرين نگاهن سان ڏسي ٿي، جن کي هوءَ ’شفا جو گهر‘ سمجهي ٿي. ان عورت لاءِ اهي اڇا ڪوٽ پائيندڙ مسيحا آهن، جيڪ…

Read more

موهن جو دڙو هاڻي دنيا جي قديم ترين شهرن مصر ۽ ميسوپوٽيميا جو همعصر ثابت؛ 3300 ق.م جي شهري پاڙن جي تصديق

هن خبر رپورٽ جي مطابق، جيڪا "New Radiocarbon Dates Push Mohenjo-daro Back to 3300 BC – Rivaling the Earliest Cities of Egypt and Mesopotamia" جي عنوان سان شايع ٿي، موهن جو دڙو، جيڪو هڪ عرصي کان قديم دنيا جي عظيم شهري مرڪزن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو، هاڻ…

Read more

دنيا جي نقشي تي پاڪستان هڪ اهڙو ملڪ آهي جنهن جو عالمي ڪاربان اخراج (Carbon Emissions) ۾ حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي، پر قدرت جي ستم ظريفي ڏسو ته موسمياتي تباهيءَ جي قيمت چڪائڻ وارن ملڪن جي فهرست ۾ هي ملڪ سڀ کان اڳيان بيٺو آهي.

​هي رڳو انگ اکر ناهن، پر هڪ اهڙي عالمي ناانصافي آهي جنهن جو سڀ کان وڏو نشانو سنڌ جي مٽي ۽ ان جو آبادگار بڻيو آهي. اها هڪ اهڙي تهذ…

Read more

الف۔ تماشہ گاہِ مضحکات: فکری افلاس اور اشرافیہ کا ناٹک

کراچی کی علیحدگی یا اسے سندھ کی وحدت سے کاٹنے کے حوالے سے حال ہی میں جو "کانفرنسیں" اور سیاسی میٹنگز منعقد کی گئی ہیں، وہ کسی دانشورانہ بصیرت کا مظہر نہیں بلکہ محض ایک "تماشہ گاہِ مضحکات" (Theatre of the Absurd) ہیں۔ ان ایوانوں میں بیٹھے ہوئے وہ کردار، جن کا نہ تو تاریخ سے…

Read more

الف. تماشو: عقل جي کوٽ ۽ اشرافيه جو ناٽڪ

تازو ڪراچيءَ جي علحدگيءَ يا انتظامي ورڇ بابت جيڪي ”ڪانفرنسون“ ۽ سياسي ميڙاڪا ٿيا آهن، اهي ڪنهن دانشورانه سچائيءَ جو مظهر نه، پر رڳو هڪ ”بيوقوفيءَ جو تماشو“ آهن. انهن ايوانن ۾ ويٺل ڪردار، جن وٽ نه تاريخ جي پرک آهي ۽ نه وري جاگرافيائي شعور، اهي ان شهر جي قسمت …

Read more