تونسا شريف جي سرڪاري اسپتال جي انهن ٻوساٽيل ڪمرن ۾ جڏهن بي بي سي جي ڪيمرا هڪ لڪيل سچائيءَ تان پردو کنيو، ته انسانيت جي لرزي وڃڻ لاءِ رڳو هڪ سرنج ئي ڪافي هئي. ان دستاويزي فلم ۾ عڪاسي ڪيل اهو هولناڪ منظر، جتي هڪ ئي سئيءَ کي ڏهن معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ويهاريو پيو وڃي ۽ ساڳي سئيءَ سان هڪ ئي وائل (vial) مان ڏهه خوراڪون ڀريون پيون وڃن، رڳو هڪ طبي غفلت ناهي پر اسان جي سماجي ۽ اخلاقي وجود جو هڪ اونهو *آويئڙو* آهي. جڏهن تونسا جي انهن ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي (HIV) جي وبا پکڙجڻ جون خبرون سامهون آيون، تڏهن سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ حقيقت اها هئي ته انهن ٻارن جا والدين پاڻ ان موذي مرض کان پاڪ هئا، جنهن جو مطلب ته وائرس خاندان مان نه پر ٻاهران آيو هو. رتوديرو کان وٺي ڪراچي ۽ تونسا تائين، جياپي جي اميد کڻي ايندڙن کي جڏهن شفا جي گهر مان موت جو تحفو ملي ٿو، تڏهن ذهن ۾ هڪ ئي فڪري لرزو اڀري ٿو: آخر اهي پڙهيل ڳڙهيل ڊاڪٽر ۽ پيرا ميڊيڪل اسٽاف، جيڪي پنهنجي مقدس پيشي جا قسم کڻي آيا آهن، ايترا بي حس ڪيئن ٿي ويا؟ اها ڪهڙي نفسياتي لاهڻي آهي جيڪا هڪ مسيحا کي خاموش قاتل ۾ تبديل ڪري ڇڏي ٿي؟ هن الميي جي پاڙن تائين پهچڻ لاءِ اسان کي فلپ زمبارڊو جي جڳ مشهور فڪري شاهڪار ”دي لوسيفر ايفيڪٽ“ جي روشنيءَ ۾ ان هولناڪ تبديليءَ کي سمجهڻو پوندو.

زمبارڊو جي اها فڪري پروڙ اسان کي هڪ اهڙي حقيقت سان روشناس ڪرائي ٿي، جيڪا اسان جي روايتي سوچ کي پاڙون پٽي لوڏي ڇڏيندي. اسان هميشه برائيءَ کي هڪ ’ذاتي صفت‘ سمجهندا آهيون؛ اسان جو يقين هوندو آهي ته ڪجهه ماڻهو پيدائشي طور ’خراب ٻج‘ هوندا آهن ۽ ڪجهه ’نيڪ‘. پر زمبارڊو هن ”ڊسپوزيشنل“ يا ذاتي فطرت واري نظريي کي چئلينج ڪندي ٻڌائي ٿو ته انساني ڪردار ڪو پٿر تي لکيل اٽل ليڪو ناهي، پر اها حالتن جي جبري وهڪري ۾ بدلجندڙ هڪ لهر آهي. هن جو مرڪزي استعارو هڪ ”خراب بيرل“ (Bad Barrel) جو آهي. تصور ڪريو ته هڪ باغ ۾ سڀ کان مٺا ۽ تازا صوف هڪ اهڙي بيرل ۾ رکيا وڃن جيڪو اندران سڙيل ۽ گندو هجي؛ ڪجهه وقت کان پوءِ اهي سٺا صوف به ان ماحول جي ڪري سڙڻ لڳندا. زمبارڊو جي هيءَ *لاهڻي* اسان کي ٻڌائي ٿي ته جڏهن هڪ سٺي ۽ نيڪ انسان کي هڪ اهڙي نئين، غير منظم ۽ اڻڄاتل ماحول ۾ رکيو ويندو آهي، جتي قانون جي پڇا ڳاڇا نه هجي ۽ جتي بي حسيءَ کي ’مشيني ڪارڪردگي‘ جو نالو ڏنو وڃي، اتي ان جو اخلاقي قطب نما پنهنجي سمت وڃائي ويهندو آهي. تونسا يا رتوديرو جي اسپتالن ۾ ڪم ڪندڙ اسٽاف شايد پيدائشي طور ظالم نه هو، پر اهي هڪ اهڙي ”سڙيل بيرل“ يا سسٽم جو حصو بڻجي ويا آهن، جتي انساني جان جي اهميت هڪ سرنج جي قيمت کان به گهٽجي وئي آهي.

هن نفسياتي تبديليءَ کي وڌيڪ گهرائيءَ سان سمجهڻ لاءِ اسان کي 1971ع جي ان بدنامِ زمانه ”اسٽنفورڊ پريزن ايسڪپريمينٽ“ (SPE) ڏانهن نهاريو پوندو. اتي زمبارڊو عام، صحتمند ۽ ذهين شاگردن کي رڳو ٻن گروهن ۾ ورهايو: قيدي ۽ نگهبان. رڳو چند ڏينهن جي اندر، اهي شاگرد جيڪي ڪجهه ڏينهن اڳ پنهنجي دوستن سان کلندا هئا، اهي ’نگهبان‘ جي وردي پائڻ کان پوءِ حيرت انگيز طور بي رحم بڻجي ويا. اهي پنهنجي ئي ساٿي شاگردن کي ذليل ڪرڻ، کين بکيو رکڻ ۽ مٿن بي جا نفسياتي تڪليفون مڙهڻ لڳا. زمبارڊو چوي ٿو ته اها وردي، اها اختيار جي علامت ۽ اهو مخصوص ماحول هڪ اهڙو ”حالتن جو طوفان“ هو، جنهن انهن جي اندر جي *لوسيفر* کي سجاڳ ڪري ڇڏيو. لوسيفر، انجيل جي روايتن موجب، خدا جو سڀ کان پيارو ملائڪ هو پر پنهنجي انا، تڪبر ۽ حڪم جي نافرمانيءَ سبب هو آسمان تان ڪيرايو ويو ۽ برائيءَ جو ديوتا يعني ’شيطان‘ بڻجي ويو (ابليس). جڏهن اسان پاڪستاني اسپتالن جي اسٽاف کي ڏسون ٿا، جيڪي مشيني انداز ۾ هڪ ئي سئيءَ سان ڏهن ٻارن کي انجيڪشن هڻي رهيا آهن، ته اسان کي اها ئي نفسياتي ڪيفيت نظر اچي ٿي. ان وقت، انهن جي اڳيان اهي ٻار جياپو رکندڙ انسان نه پر رڳو هڪ ”لاهڻي“ يا هڪ ”هجوم جو عدد“ بڻجي وڃن ٿا. اها انسانيت جي نفي يا ”ڊي-هيوئنائيزيشن“ (Dehumanization) هڪ اهڙي دماغ جي ڪيفيت آهي، جنهن کي زمبارڊو ”موتيو“ (cortical cataract) سڏي ٿو، جيڪو انسان جي سوچ تي اهڙو پردو وجهي ٿو، جو کيس ٻئي جو درد محسوس ئي نٿو ٿئي.

تصور ڪريو ته هڪ *بي لچڪ ۽ سخت نظام* ڪيئن مسيحا جي هٿن ۾ جياپي بدران زهر ڀري ٿو. جڏهن اسپتال ۾ وسيلن جي کوٽ هجي، نگرانيءَ جو ڪو موثر نظام نه هجي ۽ انتظاميه رڳو پنهنجي انڪاري ڪيفيت ۾ رڌل هجي، تڏهن اتي موجود فرد پنهنجي انفرادي ذميواريءَ تان هٿ کڻي وٺندو آهي. هو سوچيندو آهي ته ”جيڪڏهن سڀ ائين ڪن ٿا، ته مان ڇو نه ڪريان؟“. اها ”اخلاقي لاتعلقي“ ئي اها نفسياتي ويساهه گهاتي آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي ڪيل ڏوهه تي شرمسار ٿيڻ بدران ان جو جواز پيدا ڪرڻ سيکاريندي آهي. تونسا اسپتال جو اهو اسٽاف جيڪو ان وڊيو ۾ سئي ٻيهر استعمال ڪندي نظر اچي ٿو، اهي شايد پنهنجي ذهن ۾ پاڻ کي ’مجبور‘ يا ’سسٽم جو شڪار‘ سمجهندا هجن. هيءَ اها ئي تباهي آهي جنهن کي زمبارڊو ”انتظامي برائي“ (administrative evil) جو نالو ڏئي ٿو. هتي برائي ڪنهن دهشتگرد جي صورت ۾ ناهي ايندي، پر هڪ خاموش آفيسر يا نرس جي صورت ۾ اچي ٿي، جيڪا رڳو پنهنجي ڊيوٽي ”مشيني انداز“ ۾ پوري ڪري رهي آهي، جتي جياپي جون اميدون لوسيفر جي پاڇي ۾ گم ٿي وڃن ٿيون.

سنڌ جي اڄوڪي پڙهيل ڳڙهيل طبقي ۽ خاص ڪري طبي پيشي سان جڙيل نوجوانن لاءِ زمبارڊو جو هي درس هڪ فڪري بيداريءَ جو پيغام آهي. رتوديرو جا اهي معصوم ٻار، جيڪي اڄ ايڇ آءِ وي سان جنگ وڙهي رهيا آهن، اهي رڳو هڪ طبي غفلت جو شڪار ناهن، پر اهي اسان جي ان سڙيل نظام جي *عڪاسي* آهن، جتي انساني جان جي وقعت ختم ٿي چڪي آهي. زمبارڊو جي لاهڻي اها آهي ته اسان کي رڳو فردن کي سزائون ڏيڻ سان گڏ، ان ”سڙيل بيرل“ يا نظام کي بدلائڻ لاءِ جاکوڙ نه ڪنداسين. جيڪڏهن اسان رڳو هڪ نرس يا هڪ ڊاڪٽر کي نشانو بڻائينداسين، پر اسپتالن جي ان اونداهي ۽ بي حسي واري ماحول کي تبديل نه ڪنداسين، ته ڪو ٻيو لوسيفر وري اتي جنم وٺندو. اسان جي طبي شاگردن کي اهو سمجهڻو پوندو ته جڏهن حالتون برائيءَ جي دعوت ڏين، جڏهن سسٽم بي حسيءَ کي آسان بڻائي ڇڏي، تڏهن ئي هڪ انسان جي ”هيرو“ بڻجڻ جو وقت شروع ٿيندو آهي. هيرو هجڻ جو مطلب ڪو وڏو معجزو ڪرڻ ناهي، پر رڳو ان تڪليف واري لمحي تي هڪ نئين سئي ڪڍڻ ۽ سسٽم جي غلط روايت جي خلاف بيهڻ آهي. اها هڪ ”عام هيرو“ جي اها جرات آهي، جيڪا زمبارڊو جي مطابق برائيءَ جي وهڪري کي روڪي سگهي ٿي.

رتوديرو ۽ تونسا جي اسپتالن جا اهي داستان اسان کي هڪ اهڙي فڪري موڙ تي وٺي آيا آهن، جتي خاموشي به هڪ ڏوهه آهي. اسان کي هاڻي پنهنجي مسيحائيءَ جي تصور کي نئين سر تڪڻو پوندو. ڇا اسان رڳو ان ڪري اکيون پٽيون ته سامهون واري شخص وٽ وڏي ڊگري آهي؟ ڇا اسان پنهنجي ٻار جي زندگيءَ جو پاند انهن هٿن ۾ ڏيون جيڪي مشيني بي حسيءَ جا غلام بڻجي چڪا آهن؟ هرگز نه. اسان کي پنهنجي سماج ۾ هڪ اهڙي ”اخلاقي بيداري“ پيدا ڪرڻي پوندي، جتي هر فرد پنهنجي حقن لاءِ سجاڳ هجي. اها ماءُ جنهن جو ٻار اسپتال مان موت جي نشاني کڻي موٽيو، سا اڄ رڳو روئي نه رهي آهي، پر اسان سڀني جي ضمير کان هڪ سوال ڪري رهي آهي: "ڇا منهنجي ٻار جو ڏوهه رڳو اهو هو ته هن شفا جي گهر تي اعتبار ڪيو هو؟".

ضمير جي سجاڳي: حالتن جي زنجيرن کي ٽوڙڻ

هن سڄي بحث جي آخري *لاهڻي* اسان کي ان سچ ڏانهن وٺي وڃي ٿي ته انساني ڪردار هڪ اهڙو باغ آهي جنهن کي هر لمحي اخلاقي نگرانيءَ جي پاڻيءَ جي ضرورت هوندي آهي. جيئن ئي اسان حالتن جي بي رحم وهڪري ۾ وهڻ شروع ڪندا آهيون، تيئن اسان جو اندر جو لوسيفر سجاڳ ٿي پوندو آهي. رتوديرو کان ڪراچي تائين ڦهليل هيءُ زهر اسان کي ٻڌائي ٿو ته جيڪڏهن اسان اڄ آواز نه اٿاريو، جيڪڏهن اسان نظام جي انهن تهمتن کي نه مٽايو، ته سڀاڻي اهو زهر اسان مان هر هڪ جي در تي هوندو. زمبارڊو جي هيءَ پروڙ اسان کي بي وس ڪرڻ لاءِ ناهي، پر اسان کي اها طاقت ڏيڻ لاءِ آهي ته اسان پنهنجي حالتن جا پاڻ مالڪ بڻجون. اچو ته پنهنجي شفا جي گهرن کي ٻيهر پاڪ ڪريون، انهن سڙيل بيرلن کي صاف ڪريون، ۽ پنهنجي حصي جي شمع ٻاري اهڙي تهذيب جو پيڙهه رکون، جتي ڪنهن به معصوم ٻار جي رڳن ۾ موت بدران رڳو جياپي جي خوشبو دوڙي. ڇاڪاڻ ته برائي رڳو حالتن جي پيداوار ناهي، پر برائيءَ جي اصل طاقت اسان جي خاموشي ۽ بي عملي آهي. ان زنجير کي ٽوڙڻ ئي اصل انسانيت ۽ سچي مسيحائي آهي.

رتوديرو جي هڪ ٻوساٽيل ٻپهر آهي، جتي هوا ۾ نه رڳو مٽي، پر هڪ اڻڄاتل خوف جي بوءِ به شامل آهي. هڪ ماءُ، جنهن جي هنج ۾ سندس جگر جو ٽڪرو پنهنجي معصوم اکين سان تپ جي شدت ۾ زندگيءَ جي ميلاپ لاءِ واجهائي رهيو آهي، سرڪاري اسپتال جي انهن اڇين ديوارن ڏانهن اميد ڀرين نگاهن سان ڏسي ٿي، جن کي هوءَ ’شفا جو گهر‘ سمجهي ٿي. ان عورت لاءِ اهي اڇا ڪوٽ پائيندڙ مسيحا آهن، جيڪي سندس ٻار جي رڳن ۾ جاري تڪليف کي لاهڻ جي سگهه رکن ٿا. پر کيس خبر ناهي ته جنهن هٿ ۾ هوءَ پنهنجي حياتيءَ جو پاند ڏئي رهي آهي، اهو هٿ شفا جو گهر نه، پر هڪ اهڙي ’زهر ڀريل سوئي‘ کڻي بيٺو آهي، جيڪا سندس ٻار جي رڳن ۾ جياپي بدران موتمار خاموشي اوتڻ واري آهي. اها هڪ اهڙي انساني الميي جي شروعات آهي، جنهن جي عڪاسي جڏهن هڪ تحقيقاتي رپورٽ ۾ سامهون آئي، ته پوري سنڌ جي شعور ۾ هڪ لرزو طاري ٿي ويو. هي رڳو طبي غفلت جو داستان ناهي، پر اسان جي سماجي ۽ اخلاقي زوال جو اهو آئينو آهي، جنهن ۾ اسان پنهنجي ئي وجود کي مرندو ڏسي رهيا آهيون.

هن دردناڪ صورتحال جي پروڙ ڪندي جڏهن اسان ان جي گهرائيءَ ۾ وڃون ٿا، ته معلوم ٿئي ٿو ته لاڙڪاڻي جي رتوديرو کان وٺي ڏکڻ پنجاب جي تونسه شريف تائين، اسپتالون شفا جي مرڪزن مان تبديل ٿي ’موت جي ورهاست‘ جا مرڪز بڻجي چڪيون آهن. اها زهر ڀريل سوئي، جيڪا اصل ۾ هڪ مريض لاءِ هئي، سا ساڳي سوئي ڏهن ٻين معصوم ٻارن جي حياتين کي داءُ تي لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي پئي وڃي. هڪ ئي سرنج ذريعي ڪيترن ئي مريضن کي انجيڪشن لڳائڻ جو اهو عمل ڪو رڳو اتفاق يا تڪڙ جو نتيجو ناهي، پر ان جي پٺيان هڪ گهرو نفسياتي محرڪ ڪم ڪري رهيو آهي، جنهن کي اسين ’اخلاقي لاپرواهي‘ چئون ٿا. جڏهن انسان جي اندر ۾ ٻئي جي ڏک کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي، ته پوءِ ’جيءَ جو حڪيم‘ پنهنجي مقدس قسم کي وساري هڪ اهڙو بي حس پرزو بڻجي ويندو آهي، جنهن لاءِ هڪ انساني جان جي اهميت رڳو هڪ سرنج جي قيمت کان به گهٽجي ويندي آهي. اها سوئي، جيڪا زهر کڻي مريض جي بدن ۾ داخل ٿئي ٿي، اها اصل ۾ اسان جي نظام جي ان سڙيل سوچ جي نمائندگي ڪري ٿي، جتي غريب جو ٻار رڳو هڪ انگ بڻجي رهجي ويو آهي.

Share

نفسياتي طور تي ڏٺو وڃي ته هي معاملو رڳو وسيلن جي کوٽ جو ناهي، پر هڪ اهڙي ذهني ڪيفيت جو اظهار آهي، جتي پيرا ميڊيڪل اسٽاف پنهنجي فرض کي رڳو هڪ مشيني لاهڻيءَ جيان ڏسڻ لڳي ٿو. ان تحقيقاتي دستاويزي فلم ۾ جيڪو سچ دنيا جي سامهون آيو، اهو لڱ ڪانڊاريندڙ هو؛ نرسون هڪ ئي سرنج سان بار بار مختلف مريضن کي زهر جو ڍڪ پياري رهيون هيون. هتي سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا انهن کي اها خبر نه هئي ته هي عمل ايڇ آءِ وي (HIV) جهڙي موذي مرض کي جنم ڏئي سگهي ٿو؟ يقيناً کين علم هو، پر علم ۽ احساس جي وچ ۾ جيڪو وڏو خال آهي، تنهن ۾ اسان جي اخلاقيات غرق ٿي چڪي آهي. جڏهن هڪ طبيب ٻئي جي بدن ۾ داخل ٿيندڙ زهر کي پنهنجي اولاد جي رڳن ۾ محسوس ڪرڻ ڇڏي ڏئي، ته پوءِ هو مسيحا نه پر هڪ خاموش قاتل بڻجي ويندو آهي. اسان جون سرڪاري اسپتالون، جيڪي سنڌ جي ماڻهن لاءِ آخري پناهگاهه آهن، اهي هاڻي ان آويئڙي جي ور چڙهيل آهن، جتي انتظاميه انڪاري ڪيفيت ۾ آهي. اهي ان حقيقت کي مڃڻ لاءِ تيار ناهن ته انهن جي اکين جي سامهون معصوم زندگين جو سودو ٿي رهيو آهي.

سنڌ جي ٻهراڙين ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندڙ پڙهيل ڳڙهيل توڙي عام ماڻهن لاءِ هي هڪ وڏو فڪري چيلنج آهي. اسان اڪثر سمجهندا آهيون ته وڏيون تبديليون رڳو سياسي نظام بدلائڻ سان اينديون، پر حقيقت اها آهي ته تبديليءَ جو اصل محور اسان جي پنهنجي ’اخلاقي بيداري‘ ۾ لڪيل آهي. رتوديرو، تونسا ۽ ڪراچي جا اهي واقعا، جتي والدين پاڻ ته صحتمند هئا پر سندن اولاد کي اسپتالن مان ايڇ آءِ وي تحفي ۾ مليو، اهو اسان کي ٻڌائي ٿو ته اسان کي هاڻي پنهنجي جياپي لاءِ پاڻ وڙهڻو پوندو. اسان کي پنهنجي ’مسيحائيءَ جي تصور‘ کي نئين سر تڪڻو پوندو. ڇا اسان رڳو ان ڪري خاموش رهون ته سامهون واري شخص وٽ وڏي ڊگري آهي يا هن اڇو ڪوٽ پاتل آهي؟ هرگز نه. اسان جي سماجي بقا جو دارومدار هاڻي ان ’ذاتي چوڪسي‘ تي آهي، جيڪا اسان کي هڪ هڪ لمحي تي پنهنجي حقن جي حفاظت ڪرڻ سيکاري ٿي. جڏهن توهان اسپتال وڃو ته اها توهان جي اخلاقي ذميواري آهي ته توهان پڪ ڪريو ته توهان جي ٻار کي لڳندڙ سوئي نئين آهي. اها رڳو هڪ معمولي احتياط ناهي، پر اها ان زهر ڀريل سوچ جي خلاف هڪ بغاوت آهي، جيڪا اسان جي سماج کي اندر ئي اندر کائي رهي آهي.

هن الميي جو هڪ ٻيو پهلو اهو آهي ته اسان جي حڪمرانن ۽ انتظامي ماڻهن جي ترجيحات ۾ انساني جان جي ڪا وقعت ناهي رهي. جڏهن معتبر ادارا ثبوتن سان حقيقت پيش ڪن ٿا، تڏهن به اختيارين پاران ان کي ’پراڻي وڊيو‘ يا ’سازش‘ قرار ڏيڻ اصل ۾ ان سڙيل نظام جي گواهي آهي، جيڪو پنهنجي غلطين کي سڌارڻ بدران انهن تي پردو وجهڻ کي ترجيح ڏئي ٿو. اسان جو سماج اڄ هڪ اهڙي موڙ تي بيٺو آهي، جتي زندگي بچائڻ جا وسيلا ئي موت جو سبب بڻجي رهيا آهن. سنڌ جي مٽيءَ سان جڙيل هر فرد کي اها ڳالهه سمجهڻي پوندي ته جيڪڏهن اسان اڄ آواز نه اٿاريو، ته سڀاڻي اهو زهر اسان مان هر هڪ جي در تي هوندو. هي مسئلو رڳو تونسا، رتوديرو يا ڪراچي جو ناهي، پر هي هر ان انساني وستيءَ جو آهي، جتي اخلاقيات جي خوشبو ختم ٿي چڪي هجي ۽ مفاد پرستي جي ڌپ پکڙجي وئي هجي.

ان سڄي بحث جي لاهڻي اها نڪري ٿي ته اسان کي پنهنجي سماج جي رڳن ۾ ٻيهر ’احساس‘ جو رت دوڙائڻو پوندو. تعليم رڳو نوڪري حاصل ڪرڻ جو ذريعو ناهي، پر اها انسان کي ’انسان‘ بڻائڻ جو عمل آهي. اسان جي طبي تعليم جي نصاب ۾ جڏهن اخلاقيات جي گهٽتائي ٿيندي، ته نتيجي ۾ اهڙا ئي بي حس مسيحا پيدا ٿيندا، جيڪي حياتي ۽ موت جي وچ ۾ فرق وساري ويهندا. اسان کي پنهنجي ايندڙ نسل کي اهو سيکارڻو پوندو ته پنهنجي پيشي سان وفاداري اصل ۾ الله ۽ ان جي خلق سان وفاداري آهي. اها وفاداري ئي اها رڪاوٽ آهي، جيڪا زهر ڀريل سوئي کي معصوم رڳن تائين پهچڻ کان روڪي سگهي ٿي.

ضمير جو آواز: شفا جي گهر ۾ جاڳڻ جي ضرورت

اڄ جي هن فڪري ويچار جو نتيجو اسان کي ان خاموش پر گهري سچائيءَ ڏانهن وٺي وڃي ٿو ته اسپتال جون ديوارون شفا تڏهن ئي ڏئي سگهنديون، جڏهن انهن جي اندر ڪم ڪندڙ ماڻهن جا ضمير جيئرا هوندا. جيڪڏهن ضمير مري ويو آهي، ته پوءِ دنيا جي مهانگي ۾ مهانگي دوا به رڳو هڪ رنگين پاڻي آهي. اسان کي پنهنجي روزاني جي جياپي ۾ اخلاقي نگراني کي هڪ عادت بڻائڻو پوندو. اها ماءُ جيڪا رتوديرو جي اسپتال مان پنهنجي ٻار کي وٺي آئي هئي، اها اڄ رڳو روئي نه رهي آهي، پر اسان سڀني کان هڪ سوال ڪري رهي آهي: “ڇا منهنجي ٻار جو ڏوهه رڳو اهو هو ته هن شفا جي گهر تي اعتبار ڪيو هو؟”

هن سوال جو جواب اسان کي پنهنجي ڪردار، پنهنجي ديانتداري ۽ پنهنجي بيدار مغزيءَ سان ڏيڻو پوندو. ياد رکو، جڏهن طبيب (ڊاڪٽر) جو هٿ پنهنجي تقدس تان هٿ کڻي وٺندو آهي، ته پوءِ رڳو جسم نه پر پوري تهذيب بيمار ٿي پوندي آهي. اسان کي ان تهذيب کي بچائڻو آهي، ان کان اڳ جو دير ٿي وڃي. پنهنجي حصي جي شمع ٻاريو، پنهنجي اکين کي کليل رکو، ۽ زهر جي ورهاست جي خلاف پنهنجي شعور جي ديوار مضبوط ڪريو. ڇاڪاڻ ته زندگي رڳو گذارڻ لاءِ ناهي، پر وقار ۽ تحفظ سان جيئڻ جو نالو آهي.

موهن جو دڙو هاڻي دنيا جي قديم ترين شهرن مصر ۽ ميسوپوٽيميا جو همعصر ثابت؛ 3300 ق.م جي شهري پاڙن جي تصديق

هن خبر رپورٽ جي مطابق، جيڪا "New Radiocarbon Dates Push Mohenjo-daro Back to 3300 BC – Rivaling the Earliest Cities of Egypt and Mesopotamia" جي عنوان سان شايع ٿي، موهن جو دڙو، جيڪو هڪ عرصي کان قديم دنيا جي عظيم شهري مرڪزن مان هڪ طور سڃاتو وڃي ٿو، هاڻي اڳ کان به وڌيڪ قديم ۽ تاريخي طور پيچيده ثابت ٿي رهيو آهي. سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي ۾ سنڌو درياءَ جي ڪناري تي واقع هيءُ تاريخي ماڳ 620 ايڪڙن کان وڌيڪ ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، جنهن جي آبادي پنهنجي عروج وقت 40,000 ماڻهن تي مشتمل هئي، جيڪا ان کي برونز دور جي عظيم شهرن جي صف ۾ بيهاري ٿي.

نيون ريڊيو ڪاربن تاريخون

موهن جي دڙي ۾ 2025–2026 دوران ڪيل تازي کوٽائيءَ جي نتيجي ۾ حاصل ٿيل ريڊيو ڪاربن تاريخن (Radiocarbon Dating - قديم نامياتي شين جي عمر معلوم ڪرڻ جو سائنسي طريقو) ان ڳالهه جي حتمي تصديق ڪئي آهي ته هيءُ شهر 3300 ق.م کان وٺي آباد هو. هي تاريخون سنڌو تهذيب جي شروعاتي هڙاپا دور، جنهن کي ڪوٽ ڏيجي فيز پڻ چيو ويندو آهي، سان مطابقت رکن ٿيون.

هيءَ نئين تحقيق ان ڪري اهميت رکي ٿي، جو هن کان اڳ قديم آثارن جا ماهر اهو سمجهندا هئا ته سنڌو تهذيب جو شهري نظام 2600 ق.م جي لڳ ڀڳ اوچتو اڀريو هو. پر نئين ڊيٽا ظاهر ڪري ٿي ته هتي شهري زندگيءَ جا آثار 3300 ق.م کان موجود هئا، جنهن جو مطلب آهي ته موهن جي دڙي جي تاريخ هاڻي قديم مصر ۽ ميسوپوٽيميا جي اوائلي شهرن جي مٽ ٿي وئي آهي. هيءَ دريافت ثابت ڪري ٿي ته سنڌو ماٿريءَ ۾ شهري ارتقا جو عمل اوچتو نه پر انتهائي قديم ۽ گهرو هو.

Share

ڀت جي نئين تشريح

هيءَ کوٽائي پاڪستاني ۽ بين الاقوامي ماهرن جي هڪ گڏيل ٽيم پاران ڪئي وئي، جنهن جي اڳواڻي ڊاڪٽر اسماءِ ابراهيم، علي لاشاري، ۽ ڊاڪٽر جوناٿن مارڪ ڪينوئر ڪري رهيا هئا. هن ٽيم پنهنجي تحقيق جو مرڪز اسٽوپا مائونڊ (ٻڌ اسٽوپا واري دڙي) جي اولهه واري حصي کي بڻايو، جتي 1950ع ۾ برطانوي ماهر سر مارٽيمر ويلر پڪين سرن جو هڪ وڏو ڍانچو دريافت ڪيو هو.

ان وقت ويلر هن اڏاوت کي ٻوڏ کان بچاءُ لاءِ هڪ بند (Flood-control embankment) قرار ڏنو هو، پر هاڻوڪي تحقيق هن ڍانچي جي هڪ بلڪل نئين ۽ حيران ڪندڙ تشريح پيش ڪئي آهي.

سائنٽيفڪ تجزئي مان معلوم ٿيو آهي ته:

• * هيءَ اڏاوت رڳو ٻوڏ کان بچاءُ جو بند نه، پر شهر جي هڪ گهڻ-مرحلي ڀت (Multi-phase city wall) هئي، جيڪا صدين تائين تعمير ۽ مرمت جي عمل مان گذري.

• * حاصل ڪيل پنجن نمونن مان معلوم ٿيو ته هن ڀت جو هڪ مرحلو 2700–2600 ق.م جي دور جو آهي، جيڪو هڙاپا جي عروج واري دور کان تقريبن هڪ صدي اڳ جو آهي.

• * سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته هن ڀت جي بنيادن کان هيٺ ڪيل سوراخن (Deep coring) مان ڪوٽ ڏيجي طرز جي مٽيءَ جا ٿانءَ مليا آهن، جيڪي ڀت جي اڏاوت کان به اڳ واري هڪ وسيع انساني وسنديءَ جي نشاندهي ڪن ٿا.

شهري ارتقا

موهن جي دڙي جي اڏاوت مان اها ڳالهه واضح ٿئي ٿي ته هتي شهري ترقي ڪنهن اوچتي واقعي جو نتيجو نه هئي، پر اها هڪ تدريجي ۽ منظم ارتقا هئي. شهر جي هن قديم ڀت جي مٿين حصن مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي وڌيڪ تعميرات 2600 ق.م کان پوءِ (Mature Harappan period) ڪيون ويون، جڏهن هي شهر پنهنجي انتظامي ۽ سماجي عروج تي پهتل هو.

هيءَ ڀت ساکت نه هئي، پر ان کي گهٽ ۾ گهٽ 2200 ق.م تائين وڌايو ۽ مضبوط ڪيو ويندو رهيو. اهڙي وڏي پيماني تي وسيلن جو استعمال ان دور جي ماڻهن جي شهري رٿابنديءَ ۽ انتظامي صلاحيتن جو پختو ثبوت آهي. ماهرن مطابق، موهن جو دڙو ڪنهن ٻئي هنڌ تان لڏي آيل ماڻهن پاران نئين سر تيار ڪيل شهر نه هو، پر اهو پنهنجي ئي پراڻي وسنديءَ مان ترقي ڪري هڪ عظيم شهر جي صورت ۾ اڀريو.

ڪوشان دور جا سڪا

موهن جي دڙي جي تاريخ رڳو برونز دور تائين محدود ناهي، پر هي ماڳ سنڌو تهذيب جي زوال کان پوءِ به صدين تائين انساني سرگرمين جو مرڪز رهيو آهي. 2023ع ۾ اسٽوپا واري علائقي جي ويجهو ڪيل کوٽائيءَ مان ڪوشان دور جا سوين سڪا مليا آهن، جن جو مجموعي وزن تقريبن 5.5 ڪلوگرام آهي.

Share

اهي سڪا ٻي کان پنجين صدي عيسوي (2nd–5th century AD) جي دور جا آهن. صدين تائين زمين جي گرمي ۽ دٻاءُ سبب اهي سڪا هڪ ٻئي سان چنبڙي (fuse) ويا آهن، جنهن ڪري انهن کي الڳ ڪري ڳڻڻ هڪ مشڪل ڪم آهي. انهن سڪن جي موجودگي ان ڳالهه جي علامت آهي ته سنڌو تهذيب جي ختم ٿيڻ کان پوءِ به هيءُ ماڳ هڪ تاريخي يادگار طور پنهنجي اهميت رکندو هو.

اڻ پڙهيل انڊس رسم الخط

موهن جي دڙي جي شهرت ان جي اعليٰ شهري نظام جهڙوڪ: پڪين سرن جي اڏاوت، باقاعده گهٽين، ترقي يافته گندي پاڻي جي نڪال ۽ وڏي غسل خاني (Great Bath) جي ڪري آهي. پر ان سڀ جي باوجود، هن تهذيب جو سڀ کان وڏو راز ان جو لکت وارو نظام يا انڊس اسڪرپٽ آهي، جيڪو مهرن ۽ تختين تي ملي ٿو.

بدقسمتيءَ سان، هيءَ قديم لکت اڃا تائين پڙهي نه سگهجي آهي. لکيل تاريخ جي غير موجودگي ۾، آثارِ قديمه جا ماهر صرف اڏاوتن، سائنٽيفڪ ڊيٽنگ ۽ مليل شين جي بنياد تي هن شهر جي تاريخ جي ٻيهر تعمير ڪري رهيا آهن. نيون ريڊيو ڪاربن تاريخون ان پزل (Puzzle) جو هڪ اهم حصو آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته موهن جو دڙو ڪنهن تجرباتي شهري نظام جي هڪ طويلي عمل جو نتيجو هو.

اوائلي شھري زندگيءَ جي ليبارٽري

موهن جو دڙو اڄ جي دور ۾ به اوائلي شهري زندگيءَ جي هڪ "جيئري جاڳندي ليبارٽري" طور سڃاتو وڃي ٿو. هي اهو ماڳ آهي، جتي انسان ذات شهري رٿابندي، انفراسٽرڪچر ۽ سماجي تنظيم جا اهي اصول آزمايا جيڪي اڄ جي جديد دنيا ۾ به ڪارگر آهن.

جيئن جيئن هتي جديد سائنٽيفڪ طريقن سان تحقيق جو سلسلو جاري آهي، تيئن تيئن هيءُ قديم شهر رڳو پنهنجي عمر ۾ ئي اضافو نه پيو ڪري، پر موهن جو دڙو پنهنجي تاريخ پاڻ لکڻ (rewriting its own story) جي عمل کي پڻ جاري رکيو اچي.

دنيا جي نقشي تي پاڪستان هڪ اهڙو ملڪ آهي جنهن جو عالمي ڪاربان اخراج (Carbon Emissions) ۾ حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي، پر قدرت جي ستم ظريفي ڏسو ته موسمياتي تباهيءَ جي قيمت چڪائڻ وارن ملڪن جي فهرست ۾ هي ملڪ سڀ کان اڳيان بيٺو آهي.

​هي رڳو انگ اکر ناهن، پر هڪ اهڙي عالمي ناانصافي آهي جنهن جو سڀ کان وڏو نشانو سنڌ جي مٽي ۽ ان جو آبادگار بڻيو آهي. اها هڪ اهڙي تهذ…

Read more

الف۔ تماشہ گاہِ مضحکات: فکری افلاس اور اشرافیہ کا ناٹک

کراچی کی علیحدگی یا اسے سندھ کی وحدت سے کاٹنے کے حوالے سے حال ہی میں جو "کانفرنسیں" اور سیاسی میٹنگز منعقد کی گئی ہیں، وہ کسی دانشورانہ بصیرت کا مظہر نہیں بلکہ محض ایک "تماشہ گاہِ مضحکات" (Theatre of the Absurd) ہیں۔ ان ایوانوں میں بیٹھے ہوئے وہ کردار، جن کا نہ تو تاریخ سے…

Read more

الف. تماشو: عقل جي کوٽ ۽ اشرافيه جو ناٽڪ

تازو ڪراچيءَ جي علحدگيءَ يا انتظامي ورڇ بابت جيڪي ”ڪانفرنسون“ ۽ سياسي ميڙاڪا ٿيا آهن، اهي ڪنهن دانشورانه سچائيءَ جو مظهر نه، پر رڳو هڪ ”بيوقوفيءَ جو تماشو“ آهن. انهن ايوانن ۾ ويٺل ڪردار، جن وٽ نه تاريخ جي پرک آهي ۽ نه وري جاگرافيائي شعور، اهي ان شهر جي قسمت …

Read more