عقل ۽ دليل جي کوٽ ۽ بدتميزي جو سھارو
جڏهن عقل جا ديرا پٽجي ويندا آهن ته بدتميزي پناهه گاهه بڻبي آهي عقل ۽
آخري مورچو
سنڌ جي ڪنهن ادبي ميلي جي رنگين شام هجي يا ڪنهن تاريخي موضوع تي ٿيندڙ سنجيده مذاڪرو؛ اسان اڪثر هڪ اهڙو لمحو ڏسندا آهيون جتي وقت ڄڻ بيهي ويندو آهي. هڪ نوجوان اسڪالر، جنهن جي هٿ ۾ سچائيءَ جو ڏيئو آهي، هو نهايت گهري تحقيق ۽ اڻٽر حوالن سان ڪنهن صديون پراڻي فڪري مغالطي کي وائکو ڪري ٿو. هو عقل ۽ منطق جو اهو قلعو تعمير ڪري ٿو، جنهن تي اعتراض جي ڪا به ڪڪري نٿي تري سگهي. پر بلڪل ان نازڪ گهڙيءَ، جڏهن سامهون ويٺل ”نامور دانشور“ يا ”مڃيل اڳواڻ“ وٽ دليل جو ڪو به گولو باقي ناهي بچندو، تڏهن هو بحث جي پٽڙيءَ تان لهي ذاتي حملن جي گپ ۾ پناهه وٺندو آهي. هو نهايت حقارت سان چوندو: ”ميان! اڃا تنهنجي ڏاڙهيءَ جا وار به اڇا ناهن ٿيا، تون اسان کي تاريخ سيکاريندين؟ پهريان پنهنجو قد ته ڏس، پوءِ وڏن سان وڏيون ڳالهيون ڪر.“
هتي سچائيءَ جو دم نڪري ويندو آهي ۽ بدتميزي جنم وٺندي آهي. هي رڳو هڪ اخلاقي گهٽتائي ناهي، پر آرٿر شوپنهاور (ليکڪ ڪتاب The Art of Being Right) جي لفظن ۾ اها ”آخري حڪمت عملي“ آهي، جيڪا تڏهن استعمال ڪئي ويندي آهي جڏهن شڪست بلڪل سامهون نظر ايندي آهي. اڄ اسان ان بابت سکنداسين ته جڏهن هڪ ماڻهو فڪري طور مري ويندو آهي، تڏهن هو ڪيئن ”ذاتي حملن“ کي پنهنجو آخري مورچو بڻائيندو آهي.
ذهني پستي جو عروج: جڏهن ذاتي حملا دليل جو بدل بڻجي ويندا آهن
شوپنهاور پنهنجي ڪتاب جي آخري حصي ۾ هڪ انتهائي تلخ حقيقت تان پردو کڻي ٿو. هو ٻڌائي ٿو ته بحث جي ميدان ۾ جڏهن توهان کي محسوس ٿئي ته مخالف توهان کان مٿڀرو آهي ۽ توهان جي شڪست يقيني آهي، تڏهن اڪثر ماڻهو هڪ اهڙو رستو اختيار ڪندا آهن جنهن کي هو ”الٽيميٽ اسٽريٽجي“ (The Ultimate Strategy) سڏي ٿو. هيءُ طريقو پنهنجي پوري جوهر ۾ انتهائي خطرناڪ ۽ ذهني پستي جو مظهر آهي.
1. ذاتي حملو: عقل کان حيوانيت تائين جو سفر (Stratagem 38)
شوپنهاور چوي ٿو ته جڏهن سڀ رستا بند ٿي وڃن، تڏهن بحث جي موضوع کي مڪمل طور ڇڏي ڏيو ۽ سڌو سنئون مخالف جي شخصيت تي اهڙا حملا ڪريو جيڪي کيس تڪليف پهچائين. هو هن کي ”ذهني فضيلت“ تان هٽي ”جسماني يا حيواني پستي“ ڏانهن هڪ اپيل قرار ڏئي ٿو.
فڪري سڃاڻپ: هي حربو ان ڪري به تمام گهڻو عام آهي، ڇاڪاڻ ته ان لاءِ ڪنهن علم يا عقل جي ضرورت ناهي هوندي؛ ڪو به جاهل ماڻهو اهو ڪري سگهي ٿو. جيڪڏهن توهان جي سامهون ويٺل ماڻهو دليل ڏيڻ بدران توهان جي شڪل، عمر، يا ذاتي حالتن تي طنز ڪري رهيو آهي، ته سمجهي وڃو ته هو فڪري طور هٿيار ڦٽا ڪري چڪو آهي. شوپنهاور جي صلاح آهي ته اهڙي وقت اشتعال ۾ اچڻ بدران نهايت ٿڌي لهجي ۾ صرف ايترو چيو وڃي ته ”توهان جي ان ڳالهه جو بحث جي موضوع سان ڪو واسطو ناهي“ ۽ ٻيهر پنهنجي دليل تي واپس اچجي.
2. هڪ ننڍڙي غلطي سان پوري سچائيءَ جو قتل (Stratagem 37)
هيءَ هڪ تمام چالاڪي واري چال آهي. جيڪڏهن توهان سچا آهيو، پر پنهنجي ڳالهه ثابت ڪرڻ لاءِ ڪو اهڙو ثبوت ڏيو ٿا جيڪو ڪمزور يا غلط آهي، ته مخالف ان هڪ ڪمزور ثبوت کي نشانو بڻائيندو. هو ان هڪ غلطيءَ کي بنياد بڻائي اعلان ڪندو ته توهان جي پوري دعويٰ ئي ڪوڙي آهي.
مثال: اسان جي سماجي بحثن ۾ اڪثر ائين ٿيندو آهي ته ڪنهن عظيم مقصد (مثال طور سنڌ جي پاڻيءَ جي حقن جي ڳالهه) ڪندڙ ماڻهو جيڪڏهن ڪنهن تاريخي سال يا انگ اکر ۾ معمولي غلطي ڪري ويهي، ته مخالف ان کي ”وڏو معرڪو“ بڻائي پيش ڪندا آهن ته جيئن سڄي رڙ کي غلط ثابت ڪري سگهجي.
3. بحث کي وچ ۾ ٽوڙڻ ۽ رخ مٽائڻ (Stratagem 18)
جڏهن توهان ڏسو ته مخالف اهڙي منطقي واٽ تي چڙهي ويو آهي جتي توهان جي شڪست يقيني آهي، ته کيس نتيجي تائين پهچڻ ئي نه ڏيو. بحث کي وچ ۾ ئي ڪنهن ٻئي طرف موڙي ڇڏيو يا اوچتو ڪو اهڙو واقعو پيدا ڪريو جو گفتگو ختم ٿي وڃي.
