خوف ۾ مبتلا انسان جي نفسيات بلڪل ان ڪنجوس سيٺ جهڙي هوندي آهي، جيڪو پنهنجي سموري دولت هڪ ئي وڏي تجوريءَ ۾ بند ڪري سمجهندو آهي ته هو محفوظ ٿي ويو، ان ڳالهه کان بيخبر ته تجوريءَ جي هڪ ئي ڪمزور ڪڙي سندس سموري زندگيءَ جي پورهئي کي غرق ڪري سگهي ٿي. اسان پاڻيءَ سان به اهڙو ئي رويو اختيار ڪيو آهي. نيپال ۽ تبت جي سرحد تي هلندڙ تازي صورتحال اسان جي ان خام خياليءَ تي هلڪي مرڪ سان طنز ڪري رهي آهي. اتي 2000 ميٽرن جي اوچائيءَ تان برف ۽ پٿرن جي هڪ وڏي ڇپ ڪري، جنهن جي نتيجي ۾ هن وقت تائين 460 سياحن جي گم ٿيڻ جا شروعاتي اطلاع آهن. ڪجهه ماڻهو، پنهنجي اڌوري علم سان اهو دعويٰ ڪن ٿا ته اها سموري برف رڳو زمين سان گسڻ سبب پگھري وئي. پر طبعيات جا اصول ٻڌائين ٿا ته ايتري مٿاهين تان ڪرڻ واري برف جي ڪل توانائي ان جي صرف 6 سيڪڙو حصي کي پگھرائي سگهي ٿي. باقي سموري توانائي پٿرن کي ٽوڙڻ، زمين کي گرم ڪرڻ، زلزلي جي لهرن ۽ پاڻيءَ جي ان خوفناڪ وهڪري ۾ تبديل ٿي وئي، جنهن مٽي، پٿر ۽ برف کي ملائي هڪ وهندڙ ڪنڪريٽ جهڙو روپ ڏئي ڇڏيو. هي پاڻي ڪنهن گسڻ جي ڪري نه، پر اڳ ۾ موجود نديءَ، گليشيئر جي ڍنڍن يا زمين ۾ جذب ٿيل نميءَ جي عارضي بند ٽٽڻ سبب پيدا ٿيو.
اسان جي سياري جي گرمي پد جي حوالي سان به ساڳي جذباتيت موجود آهي. سال 2024ع ۾ گرمي پد 1.5 ڊگري سينٽي گريڊ تائين ضرور پهتو، پر ڊگهي مدي واري سراسري اڃا 1.3 کان 1.4 ڊگري آهي. ان جو مطلب اهو ناهي ته خطرو گهٽ آهي، پر اهو ڏيکاري ٿو ته اسان شين کي ڪيئن پنهنجي عارضي خوف يا پسند جي عينڪ مان ڏسون ٿا ۽ فطرت جي وهڪري کي پنهنجي مرضيءَ سان قابو ڪرڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا.
ديو قامت ديوارون ۽ سياست جو بار
ان ئي خوف ۽ ضد جي نفسيات اسان کي سنڌو نديءَ جي وهڪري تي ڳنڍي ڇڏيو آهي. ڀارت جي پاڻيءَ جي انتظام ۽ ڊيمن جي اڏاوت کي ڏسي، اسان ردعمل ۾ اچي پنهنجي ئي سيني تي پاڻيءَ جا ديو قامت جبل بيهارڻ جي ضد ۾ پئجي ويا آهيون. اسان اهو وساري ويٺا آهيون ته پاڻيءَ کي لوهي زنجيرن سان ٻڌڻ جي ڪوشش هميشه تباهيءَ تي ختم ٿيندي آهي.
تربيلا ڊيم، جيڪو مٽي ۽ پٿر سان ٺهيل 148 ميٽر اوچو ڊيم آهي، پنهنجي شروعاتي دور ۾ 14.3 ارب ڪيوبڪ ميٽر (11.6 ملين ايڪڙ فوٽ) پاڻي ذخيرو ڪندو هو. 2022ع جي هڪ جائزي مطابق، لٽ ۽ مٽي ڀرجڻ سبب ان جي گنجائش گهٽجي 8.0 ارب ڪيوبڪ ميٽر (6.493 ملين ايڪڙ فوٽ) رهجي وئي آهي. جيتوڻيڪ ان جائزي ۾ ڊيم جي حالت کي تسلي بخش قرار ڏنو ويو، پر 2026ع جي هڪ تحقيقي مطالعي ۾ چٽو ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن تربيلا جي مٿان پاڻي وهي پيو ته ان جا هيٺاهين وارن علائقن لاءِ نتيجا انتهائي خوفناڪ هوندا، جنهن لاءِ فوري خبرداريءَ ۽ نڪرڻ جي منصوبابنديءَ جي سخت ضرورت آهي.
ان کان 315 ڪلوميٽر مٿي 272 ميٽر اوچو رولر ڪمپيڪٽيڊ ڪنڪريٽ جو ديامير ڀاشا ڊيم اڏجي رهيو آهي، جنهن جي گنجائش 10 ارب ڪيوبڪ ميٽر آهي. ان جي پٺيان ئي داسو ڊيم جو منصوبو آهي، ۽ هيٺ غازي بروٿا بئراج. هي سمورا منصوبا هڪ ئي زنجير جي ڪڙين وانگر ڳنڍيل آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان خطرناڪ زلزلي واري پٽيءَ تي بيٺل آهن.
تباهيءَ جي خاموش شروعات
وڏن ڊيمن جي ٽٽڻ جو تصور ڪنهن فلمي ڌماڪي جهڙو ناهي هوندو. زلزلي ۾ ڊيم فوري طور نٿا ڦاٽن، پر تباهيءَ جو هڪ خاموش عمل شروع ٿيندو آهي. 1925ع جي شيفيلڊ ڊيم ۽ 1971ع جي لوئر سان فرننڊو ڊيم (ڪيليفورنيا) وانگر، مٽي ۽ پٿر جا ڊيم زلزلي جي لوڏن سبب ويهي رهندا آهن يا انهن جي بنياد جي مٽي پنهنجي طاقت وڃائي ويهندي آهي. 1999ع ۾ تائيوان جي چي-چي زلزلي شي ڪانگ ڊيم جا سمورا دروازا ۽ اسپيل وي تباهه ڪري ڇڏيا، ڇو ته ڊيم سڌو سنئون ڦاٽندڙ فالٽ لائين تي هيو. 1967ع ۾ انڊيا جي ڪوينا ڊيم واري زلزلي (6.3 ميگنيٽيوڊ) ثابت ڪيو ته پاڻيءَ جو ايڏو وڏو وزن زمين جي هيٺين ساخت تي دٻاءُ وجهي، نوان زلزلا پيدا ڪرڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿو، جنهن کي طبعيات ۾ رزروائر ٽريگرڊ سيزميسٽي چئجي ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن ڊيم جو ٽٽڻ به ضروري ناهي هوندو. اٽلي جي وجونٽ ڊيم (1963ع) ۾ پهاڙ جي هڪ وڏي ڇپ رزروائر ۾ ڪِري، جنهن سبب پاڻيءَ جي هڪ عظيم لهر ڊيم جي مٿان چڙهي وئي ۽ لانگارون شهر سميت هزارين ماڻهن جي حياتي ڳڙڪائي وئي. ڊيم پنهنجي جاءِ تي بيٺو رهيو، پر موت پنهنجو ڪم ڪري ويو. آمريڪا جو ٽيٽون ڊيم 1976ع ۾ پنهنجي شروعاتي ڀرائيءَ دوران ئي اندران کُرڻ سبب تباهه ٿي ويو، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مٽيءَ جي بند ۾ هڪ ننڍڙو سوراخ ڪيتري تيزيءَ سان وڏي تباهيءَ جو روپ ڌاري سگهي ٿو.
زنجير جو ٽٽڻ ۽ متبادل جي ڳولا
جيڪڏهن ديامير ڀاشا جي مٿان ڪو پهاڙ ڪري پوي يا ان جي ڀت ۾ ڪا درز پئجي وڃي، ته ان مان نڪرندڙ پاڻيءَ جو طوفان سڌو تربيلا جي مٽيءَ جي بند سان ٽڪرائيندو. جيڪڏهن تربيلا اڳ ۾ ئي ڀريل هجي، دروازن ۾ پٿر ڦاسي پون يا بجلي بند ٿي وڃي، ته اهو طوفان غازي بروٿا کان ٿيندو سنڌ جي ڊيلٽا تائين سڀ ڪجهه لڙهائي ويندو. چين جي بينڪيو ڊيم جي 1975ع واري تباهي اسان آڏو آهي، جتي تيز برساتن سبب هڪ ڊيم ٽٽڻ سان ٻين ڊيمن جي ٽٽڻ جو سلسلو شروع ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ 26 هزار کان وڌيڪ ماڻهو سڌو سنئون اجل جو شڪار ٿيا ۽ 9 ميٽرن کان وڌيڪ اوچي پاڻيءَ جي لهر هر شئي لڙهي وئي.
اسان جي نفسيات جو گهرو الميو اهو آهي ته اسان پاڻيءَ کي پنهنجي ذاتي ملڪيت سمجهي ان کي قيد ڪرڻ چاهيون ٿا. ڇا انڊيا سان پاڻيءَ جي سياست ۾ کٽڻ لاءِ ضروري آهي ته اسان پنهنجي ئي نديءَ جي سيني تي آپگهاتي بم ٻڌي ڇڏيون؟ فطرت سان ضد ڪرڻ بدران، اسان کي سمجهڻو پوندو ته پاڻيءَ جي حفاظت ان کي هڪ ئي وڏي تجوريءَ ۾ بند ڪرڻ ۾ ناهي. جيئن هڪ سمجهو هاري پنهنجو سمورو فصل هڪ ئي خاني ۾ ناهي رکندو، تيئن اسان کي به اربين ڊالرن جي انهن خطرناڪ منصوبن بدران، ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ ورهايل ننڍن ذخيرن ۽ مينهن جي پاڻيءَ کي محفوظ ڪرڻ جي مقامي نظامن تي ڌيان ڏيڻ گهرجي.
بنيادي سوال اهو ناهي ته ڇا ڪو زلزلو انهن ديوارن کي ڊاهي سگهي ٿو يا نه. سوال اهو آهي ته ڇا اسان انهن سمورين حالتن—زلزلو، پهاڙن جو ڪرڻ، ڊيمن جي دروازن جو ڦاسڻ، ۽ پاڻيءَ جو هڪ ئي وقت مٿاهين سطح تي هجڻ—جو گڏيل حساب لڳايو آهي؟ جڏهن زمين ڏڪندي، نديون پنهنجو رستو واپس گهرنديون ۽ اهي ديوارون پنهنجي وزن ئي هيٺان دٻجي وينديون، ته پوءِ اهي ڪنڪريٽ جا جبل انجنيئرنگ جو شاهڪار سڏبا يا انساني تاريخ جا سڀ کان ڳرا ۽ وڏا قبرستان؟