جڏهن طاقت جي بک پنهنجي انتها تي پهچي ٿي، ته ان جو پهريون شڪار ڪو خوني دشمن نه، پر پنهنجي ئي صفن ۾ بيٺل، سڀ کان لائق ۽ سوچيندڙ ذهن ٿيندو آهي. رياست جي ڪنهن به سگهاري ڪرسيءَ تي ويٺل ڪمزور ماڻهوءَ جي اکين ۾ ان وقت جي بيچيني پڙهي ڏسو، جڏهن سندس ڪو ماتحت يا ڪو عوامي اڳواڻ پنهنجي ذهانت سان اڀرڻ لڳي ٿو. اها خوشي ناهي هوندي، پر بقا جو اهو ٿڌو پگهر هوندو آهي، جيڪو کيس پنهنجي خالي پڻي جو احساس ڏياريندو آهي. هي اهو مقام آهي، جتان ادارن، وزارتن ۽ سڄي سماج جو زوال خاموشيءَ سان شروع ٿئي ٿو.
ذهانت جي سزا ۽ رتبي جو خوف
هي ڪو خيالي مفروضو ناهي، پر انساني نفسيات جي هڪ چٽي حقيقت آهي. دنيا جا ماهر ٻڌائين ٿا ته دنيا جي چوٽيهه سيڪڙو جي لڳ ڀڳ مئنيجر يا اڳواڻ پنهنجي ئي قابل ماڻهن کي پنهنجي سڃاڻپ لاءِ خطرو سمجهي، کين حاشيي تي ڌڪي ڇڏيندا آهن. هارورڊ يونيورسٽيءَ جي هڪ وسيع تحقيق ۾ جڏهن سوين اعليٰ عملدارن جي روين کي جاچيو ويو، ته انڪشاف ٿيو ته ايڪهتر سيڪڙو کان وڌيڪ اڳواڻ پنهنجي ئي ذهين ڪارڪنن جون ڄاڻي واڻي ٽنگون ڇڪيندا آهن.
انهن جو اصل محرڪ پئسي جي لالچ نه، پر پنهنجو ‘رتبو کسجڻ جو خوف’ هوندو آهي. اهي ان خائف شڪاريءَ وانگر هوندا آهن، جيڪو پنهنجي ئي تيز ترين باز جا پرَ رڳو ان خوف کان ڪتري ڇڏيندو آهي ته متان اهو ايڏي مٿاهين اڏام ڪري، جو مالڪ جي ڪمزور هٿ تي واپس ويهڻ کان انڪار ڪري ڇڏي. کين باز جي شڪار ڪرڻ جي صلاحيت وڃائجي وڃڻ جي پرواهه ناهي هوندي، پر ان جي آزادي کين سمهڻ ناهي ڏيندي.
طاقت جا سرچشما ۽ قابليت جو قتل
هي نفسياتي مرض رڳو ننڍن دفترن تائين محدود ناهي، پر جڏهن اهو رياست جي سڀ کان طاقتور، منظم ۽ حفاظتي ادارن جي سوچ بڻجي وڃي، ته پوءِ ان جو شڪار سڄو ملڪ ٿيندو آهي. تاريخ شاهد آهي ته جڏهن ڪنهن ملڪ ۾ طاقت جا اصل سرچشما عوامي ڀلائيءَ ۽ رياست جي حقيقي ترقيءَ بدران، رڳو پنهنجي اڻکٽ ضابطي (ڪنٽرول) کي مضبوط رکڻ چاهيندا آهن، ته اهي ڪڏهن به ڪنهن ذهين، باصلاحيت ۽ خودمختيار سياسي قيادت کي اڳتي اچڻ نه ڏيندا آهن.
انهن اڻڏٺين طاقتن کي بخوبي اندازو هوندو آهي ته هڪ قابل ۽ مقبول اڳواڻ سڀاڻي پنهنجا سمورا اختيار واپس گهرندو ۽ نظام ۾ سندن هڪ هٽي ختم ڪندو. ان ڪري، اڪثر اهڙن ڪمزور، داغدار ۽ جي-حضور سياسي مهرن کي اڳيان آندو ويندو آهي، جن کي اشارن تي نچائڻ سولو هجي. ملڪ جو عروج سندن ترجيح ناهي هوندو، پر رياست تي سندن اڻٽٽ بالادستي ئي سندن واحد مقصد بڻجي ويندي آهي.
ادارتي سڙڻ جو خاموش عمل
اها بيماري رڳو ٻاهرئين نظام کي نٿي ڳڙڪائي، پر انهن انتهائي طاقتور کاتن کي اندران به کائي کوکلو ڪري ٿي. جڏهن به انهن سگهاري ترين صفن جو ڪو مرڪزي سربراهه پنهنجي بقا جي خوف ۾ مبتلا ٿئي ٿو، ته هو قيادت جي مٿانهين پد تي، پنهنجي ئي هيٺان اهڙا ڪمانڊر يا عملدار مقرر ڪندو آهي جيڪي پيشه ورانه مهارت ۽ ذهانت ۾ نه، پر ذاتي تابعداريءَ ۾ سڀ کان اڳرا هجن. اتي ترقيءَ جو معيار بهادري يا حق گوئي نه، پر انڌي وفاداري بڻجي ويندو آهي. جڏهن ضابطي جي نالي تي هلندڙ اعليٰ ترين کاتن ۾ ميرٽ جو اهو قتل ٿئي ٿو، ته پوءِ سموري رياست جو بچاءُ رڳو ڪاغذن تائين محدود ٿي ويندو آهي.
عوامي نمائندن جي ساڳي ئي ڀل
پر هن سموري کيل جو سڀ کان حيران ڪندڙ ۽ تلخ رخ اهو آهي ته جڏهن انهن ئي ڪمزور چونڊيل عوامي نمائندن کي رياست جي انهن سڀ کان وڏن ۽ منظم کاتن جي نئين سربراهه کي چونڊڻ جو موقعو ملندو آهي، ته اهي به ساڳي ئي نفسياتي بيماريءَ جو شڪار ٿي ويندا آهن. ماضيءَ جي ورقن ۾ اهڙا ڪيترائي مثال دفن آهن، جڏهن حڪومتي سرواڻن، ميرٽ ۽ سينيارٽي تي فيصلو ڪرڻ بدران انهن ماڻهن کي اعليٰ ترين قيادت لاءِ چونڊيو، جن لاءِ کين يقين ڏياريو ويو هو ته اهي سڀ کان وڌيڪ ‘وفادار’ ۽ ‘فرمانبردار’ ثابت ٿيندا.
تاريخ جو اهو ڪڙو سچ آهي ته جڏهن ڪنهن هٿ ۾ سموري طاقت اچي وڃي ٿي، ته اها نام نهاد وفاداري سڀ کان پهرين پنهنجي ئي محسنن کي ڳڙڪائي ويندي آهي. جڏهن قابليت بدران ذاتي پسند تي ادارن جا سرواڻ مقرر ٿين ٿا، ته پوءِ اهي پنهنجي ئي رياست لاءِ هڪ نه کٽندڙ آزار بڻجي ويندا آهن.
اسان جي اجتماعي ذميواري
سياسي سائنس ۾ ان ڳالهه کي وڏي عرصي کان مڃيو ويو آهي ته جڏهن به قيادت پاڻ کي خطري ۾ محسوس ڪندي آهي، ته اها سمورا اختيار پنهنجي مُٺ ۾ بند ڪري، معلومات ۽ قابليت جي آزاد وهڪري تي پهرا ويهاري ڇڏيندي آهي. اسان جو اجتماعي الميو اهو آهي ته اسان اڪثر ان مرندڙ نظام جي خاموشيءَ کي استحڪام سمجهي تاڙيون وڄائيندا آهيون.
اسان کي ان نفسياتي چڪر کي سڃاڻي، ان خلاف سياسي توڙي سماجي شعور جوڙڻو پوندو. جڏهن توهان ڏسو ته ڪنهن سياسي قيادت يا ڪنهن سگهاري کاتي جي چوڌاري رڳو جي-حضورين جا ميڙاڪا آهن، ته سمجهي وڃو ته اتي اداري يا ملڪ جو نه، پر هڪ کوکلي نظام جي پنهنجي انڌي بقا جو کيل هلي رهيو آهي. ڇا اسان پنهنجي ايندڙ نسلن جي مستقبل کي انهن هٿن ۾ گروي رکندا رهنداسين جيڪي پنهنجي ئي پاڇي کان ڊڄن ٿا؟ يا هاڻي وقت اچي ويو آهي ته اسان سماج جي سڀ کان اهم جاين تي، سياسي توڙي غير سياسي ادارن ۾، ميرٽ ۽ حقيقي قابليت جو مانُ بحال ڪرڻ لاءِ هڪ بيخوف آواز بڻجون؟