ميزائلن جي نمائش کان موبائيل اسڪرين تائين: اَنا جو عالمي ناٽڪ
اڄ جي دور ۾ جنگيون رڳو بارود ۽ محاذن تائين محدود ناهن رهيون، پر اهي اسان جي هٿن ۾ موجود سمارٽ فون جي اسڪرينن تي به پوري شدت سان وڙهيون پيون وڃن. جڏهن اسين ايران جي ميزائلن جا هاءِ-ڊيفينيشن وڊيو ڏسندا آهيون يا امريڪي بحري ٻيڙن جي طاقت جو ڊجيٽل مظاهرو، ته اسان کي لڳندو آهي ته هي طاقت جو حقيقي روپ آهي.
پر جين ايم ٽوئينگي ۽ ڪيٿ ڪيمپبل پنهنجي شاهڪار ڪتاب “The Narcissism Epidemic” (نرگسيت جي وبا) ۾ اسان کي هڪ مختلف سچائيءَ کان آگاهه ڪن ٿا. سندن تحقيق موجب، سوشل ميڊيا نرگسيت لاءِ هڪ “آئيني” جو ڪم ڪري ٿي، جتي رياستون ۽ فرد پنهنجي طاقت جو حقيقي استعمال ڪرڻ بدران ان جي “نمائش” (Performative Aggression) ۾ وڌيڪ دلچسپي رکن ٿا.
اجتماعي نرگسيت: ڇا قومون به خودپسند ٿي سگهن ٿيون؟
هتي هڪ اهم سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا هڪ سڄي قوم يا گروهه نرگسي ٿي سگهي ٿو؟ نفسياتي ماهر ان کي “اجتماعي نرگسيت” (Collective Narcissism) جو نالو ڏين ٿا. هي اها ڪيفيت آهي جتي هڪ رياست پنهنجي قومي سڃاڻپ کي ايترو ته مٿانهون ۽ مقدس بڻائي پيش ڪندي آهي، جو هوءَ ٻين جي وجود کي حقير سمجهڻ لڳندي آهي.
ايران، امريڪا ۽ اسرائيل جي موجوده ڇڪتاڻ ۾ سوشل ميڊيا کي هڪ نفسياتي هٿيار طور استعمال ڪيو پيو وڃي. جڏهن هڪ ملڪ ميزائل فائر ڪرڻ کان اڳ ان جو ڊجيٽل “ٽريلر” رليز ڪري ٿو، ته ان جو مقصد دشمن کي تباهه ڪرڻ کان وڌيڪ پنهنجي عوام کي پنهنجي “عظمت” جو يقين ڏيارڻ هوندو آهي. ٽوئينگي جي مطابق، هي “طاقت جو وهم” آهي؛ ڇاڪاڻ ته حقيقي طاقت کي هر وقت واهه واهه جي ضرورت ناهي پوندي، پر نرگسي سوچ کي مسلسل مڃتا جي بک هوندي آهي.
سنڌ جا سياسي اڳواڻ: پروٽوڪول جو خول ۽ “خالي پڻو”
عالمي طاقتن جي هن نمائش کي جيڪڏهن اسان پنهنجي سنڌي سماج جي روين ۾ ڳوليون، ته اسان کي ان جو سڀ کان گهرو عڪس اسان جي سياسي اڳواڻن ۾ نظر ايندو. اسان جي سياسي ڪلچر ۾ “طاقت” جي تعريف ئي بدلجي وئي آهي. اڄ طاقت جو مطلب عوامي خدمت ناهي، پر طاقت جو مطلب پروٽوڪول، وڏا جلسا، هٿياربند محافظن جا قافلا ۽ سوشل ميڊيا تي لکيل مصنوعي نعري بازي آهي.
هتي هڪ تلخ حقيقت اها آهي ته اسان جي اڪثر سياسي اڳواڻن جي پوري سڃاڻپ رڳو انهن ٻاهرين سهارن تائين محدود آهي. جين ايم ٽوئينگي پنهنجي ڪتاب ۾ “Empty Self” (خالي پڻو) جو تصور پيش ڪيو آهي. جيڪڏهن انهن سياسي اڳواڻن تان اڄ اهو پروٽوڪول کسي ورتو وڃي، سندن گاڏين جي قافلن کي روڪيو وڃي ۽ کين اقتدار جي ان مصنوعي گهيري مان ٻاهر ڪڍيو وڃي، ته سندن اندر رڳو هڪ خال نظر ايندو.
اهي پنهنجي ذات ۾ ايترا ته خالي آهن، جو کين اڪيلائيءَ ۾ پنهنجو وجود ثابت ڪرڻ لاءِ ڪنهن هجوم يا مفاهمتي رڙين جي ضرورت پوندي آهي. سندن اَنا ايتري ته ناپائيدار آهي جو هو هڪ عام شهري وانگر گهٽيءَ ۾ گهمڻ جي همت نٿا رکن؛ ڇاڪاڻ ته کين ڊپ آهي ته پروٽوڪول جي غير موجودگيءَ ۾ سندن سڄي سڃاڻپ مٽجي ويندي.
حقيقت بمقابله ڏيکاءُ
سنڌي فڪر هميشه نمائش ۽ ڏيکاءُ جي سخت نفي ڪئي آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ سُر يمن ڪلياڻ ۾ “پاڻ” (Ego) کي سڃاڻڻ ۽ ان جي ڪوڙن عڪسن کي سمجهڻ لاءِ هڪ نهايت مستند ۽ گهرو بيت چيو آهي:
تون پسي آئينو، پنهنجو پاڻُ پسين،
تون تنهن ۾ وسين، تو ۾ سوئي وسيو.
هن بيت جو فلسفو اڄوڪي سوشل ميڊيا ۽ پروٽوڪول واري دور جي بهترين عڪاسي ڪري ٿو. لطيف سائين چوي ٿو ته تون جنهن آئيني (يا اسڪرين) ۾ پنهنجو پاڻ کي ڏسي پنهنجي عظمت تي فخر ڪرين ٿو، اهو رڳو تنهنجو عڪس آهي، حقيقت ناهي. اڄ جا عالمي ليڊر هجن يا اسان جا مقامي “اڳواڻ”، اهي سڀ ان ڊجيٽل آئيني ۽ پروٽوڪول جي چمڪ ۾ قيد ٿي ويا آهن. هو پنهنجي ئي تصوير کي ڏسي سمجهن ٿا ته هو طاقتور آهن، پر اصل ۾ هو پنهنجي اَنا جي عڪس جا قيدي آهن.
گهري پروڙ (Deep Insight) - رڳو سنجيده پڙهندڙن لاءِ
