”اسين اڪثر جاين کي رڳو نقشن جي حدن ۽ لڪيرن ۾ ڏسندا آهيون، پر حقيقت ۾ زمين جا اهي ٽڪرا انساني فطرت، ان جي رابطن ۽ وسعتن جو جيئرو جاڳندو عڪس هوندا آهن. جڏهن به حالتون انسان تي زميني رستا بند ڪنديون آهن، ته سندس فطرت سمنڊن جي وسعتن ڏانهن نهاري ٿي.“
جاگرافي ۽ انساني بقا: هرموز جي بندش کان سنڌ جي ساحلن تائين
2026ع جي موجوده دور ۾، جڏهن آمريڪا، اسرائيل ۽ ايران جي ڇڪتاڻ سبب هرموز جي سمنڊ ۾ رڪاوٽون پيون آهن ۽ دنيا جي واپار جو ساهه منجهي پيو آهي، ته اوچتو ئي سموري دنيا جي نظر سنڌ ۽ مڪران جي ساحلن ڏانهن ڦري وئي آهي. هي ساحل جيڪي ڪجهه وقت لاءِ ماڻهن جي نظرن کان اوجهل هئا، سي هاڻي ٻيهر عالمي واپار جي بقا جو مرڪز بڻجي اڀريا آهن.
پر سنڌ لاءِ سمنڊ جي هن اهميت جو نروار ٿيڻ ڪو اڄ جو يا اوچتو ٿيل واقعو ناهي، بلڪه هي پنهنجي ان قديم تاريخ ڏانهن واپسي آهي، جيڪا اسان جي مٽيءَ ۾ رچيل آهي. صدين کان، جڏهن اتر جا علائقا—پنجاب، دھلي ۽ راجپوتانا—پنهنجي خشڪي جي حدن اندر قيد هئا ۽ رڳو پنهنجي ئي اندر نهاري رهيا هئا، تڏهن سنڌ سڄي کنڊ لاءِ وسيع دنيا ڏانهن کلندڙ سڀ کان وڏو ۽ مضبوط دروازو هئي.
ٻوليءَ جو قطب نما: ”پٽاٽو“، ”ٻٽالو“ ۽ سمنڊ جي ڇڪ
ان عظيم سامونڊي سڃاڻپ ۽ عالمي لاڳاپي کي سمجهڻ لاءِ اسان کي ڪنهن پراڻي سامونڊي نقشي کي ڳولڻ جي ضرورت ناهي، بلڪه ان جو سڀ کان وڏو ۽ خاموش ثبوت اسان جي روزاني جي خوراڪ، خاص طور تي هڪ معمولي سبزيءَ ۾ لڪل آهي. اڙدو، هندي ۽ پنجابيءَ ۾ جنهن سبزيءَ کي رڳو ’آلو‘ چيو وڃي ٿو، ان کي اسان جي قديم ۽ شاهوڪار ٻولي سنڌيءَ ۾ ’پٽاٽو‘ يا ’ٻٽالو‘ سڏيو ويندو آهي. لفظن جو هي فرق ڪو معمولي لهجي جو ڦير ناهي، پر هي ان ڳالهه جو تاريخي اهڃاڻ آهي ته اسان جو روح زمين کان وڌيڪ سمنڊ جي لهرن سان ڳنڍيل رهيو آهي.
سترهين صديءَ جي شروعات ۾ جڏهن پورچوگيزي ملاح سمنڊ جي رستي ننڍي کنڊ جي ساحلن تي پهتا، ته هنن پاڻ ساڻ آندل هن نئين سبزيءَ کي ’بتاتا‘ (Batata) سڏيو. سنڌ جا مقامي ماڻهو، جيڪي سمنڊ جي انهن مسافرن سان سڌي ريت مليا ۽ واپار ۾ ڳنڍيا، تن ان ڌارئي لفظ کي کليل دل سان پنهنجي ٻوليءَ جو حصو بڻائي ڇڏيو. اهو لفظ اسان وٽ ٻن شڪلين ۾ نروار ٿيو:
پٽاٽو: جيڪو ان لفظ جو ٿورو سخت روپ هو.
ٻٽالو: جيڪو ان کان به وڌيڪ مقامي ۽ مٺڙي شڪل آهي. اسان جي ٻوليءَ ’بتاتا‘ جي ’ب‘ کي پنهنجي مخصوص ۽ گهري آواز ’ٻ‘ ۾ تبديل ڪيو، ۽ وقت گذرڻ سان گڏ ان جو ’ت‘ نرم ٿي ’ل‘ ۾ بدلجي ويو. هي مقامي ٻوليءَ جي جذب ڪرڻ جو اهو سونهري روپ آهي جيڪو ٻاهرين دنيا سان اسان جي گهري ۽ سڌي ميلاپ کي ظاهر ڪري ٿو.
ان جي بلڪل ابتڙ، اتر جي خشڪي وارن علائقن جو انهن سامونڊي مسافرن سان ڪو سڌو رابطو نه هو. جڏهن هيءَ سبزي خشڪيءَ جي سستن رستن کان ٿيندي ڪافي دير سان اتي پهتي، ته انهن ماڻهن پراڻي سنسڪرت جو عام لفظ ’آلو‘—جيڪو اصل ۾ ڪنهن به زمين جي اندر پيدا ٿيندڙ پاڙ يا ڳڙي لاءِ استعمال ٿيندو هو—ان نئين يورپي سبزي لاءِ ڪم آڻڻ شروع ڪيو. پر سنڌي ماڻهن پنهنجي مقامي پاڙن لاءِ آلو جو لفظ بچائي رکيو ۽ نئين عالمي سبزيءَ کي ان جي اصل نالي سان ئي پنهنجو ڪيو.
لهرن تي لڙهي آيل لفظ ۽ دنيا جا ذائقا
هيءَ لساني وسعت ۽ مهمان نوازي رڳو هڪ سبزيءَ تائين محدود نه هئي. سمنڊ جي لهرن سان گڏ سنڌ جي بندرگاهن تي اهڙيون ڪيتريون ئي شيون پهتيون جيڪي اتر جي ماڻهن جي تصور کان به پري هيون. انناس (Ananas)، ڪاجو (Kaju) ۽ گوبي (Gobi) جهڙا لفظ سڌو سنئون پورچوگيزن جي ٻوليءَ مان سنڌيءَ ۾ داخل ٿيا. اهڙي ريت، تماڪ به سورهين صديءَ ۾ ٺٽي جي مصروف بندرگاهه تي پهتو، جنهن مقامي واپار ذريعي ان وقت ئي بي پناهه دولت پيدا ڪئي جڏهن دليءَ جي خشڪي ۾ قيد مغل بادشاهن کي ان جي معاشي طاقت جو پورو اندازو به نه هو.
قديم ملاح ۽ دنيا ڏانهن کلندڙ دروازا
جنهن دور ۾ اتر جا واپاري وچ ايشيا جي خاڪي ۽ مٽيءَ سان ڀريل رستن تي سفر ڪري رهيا هئا، ان دور ۾ سنڌ جا ملاح کليل سمنڊن جا سينا چيري رهيا هئا. ميسوپوٽيميا جي قديم سميري لکتن ۾ سنڌوءَ جي ماٿريءَ کي ’ملوها‘ ڪوٺيو ويو آهي، جيڪو ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿو ته هزارين سال اڳ به اسان جا ماڻهو عربي سمنڊ پار ڪري سڌو سنئون وچ اوڀر سان ڳنڍيل هئا.
دھلي ۽ لاهور ڀلي تلوارن ۽ سياسي طاقت جا مرڪز رهيا هجن، پر انهن سلطنتن کي هلائڻ واري سموري دولت هميشه سنڌ جي کليل بندرگاهن مان ئي ايندي هئي. ديبل، لاهري بندر ۽ ٺٽو پنهنجي دور جا سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ عالمي رابطي وارا شهر هئا. اهو ئي ڪارڻ هو جو جڏهن برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 1635ع ۾ واپار لاءِ پير ڄمائڻ چاهيا، ته هنن اتر جي ميدانن کي نظرانداز ڪري، ٺٽي ۾ پنهنجي پهرين فيڪٽري قائم ڪئي، ڇاڪاڻ ته اتان عالمي سامونڊي رستن تائين پهچ سڀ کان وڌيڪ سولي ۽ سڌي هئي.
سمنڊ جا تراشيل انسان: نسلي تنوع ۽ عالمي سوچ
ڪنهن به سرزمين جو سمنڊ سان واسطو رڳو جهازن جي اچ وڃ ۽ لفظن تائين محدود ناهي رهندو، پر اهو اتان جي نسلن ۽ ثقافت ۾ گهرو لهي ويندو آهي.
شيدي برادري: سنڌ جو آفريڪي ۽ عرب سامونڊي پٽيءَ سان تعلق شيدي برادريءَ جي صورت ۾ اڄ به اسان وٽ موجود آهي. اوڀر آفريڪا جا اهي رهاڪو جيڪي ملاحن، واپارين ۽ سپاهين جي صورت ۾ صدين کان سنڌ ۾ آباد ٿيا، سي ان کليل سامونڊي رابطي جو جيئرو جاڳندو ثبوت آهن. اهڙو فطري نسلي تنوع پنجاب يا اتر پرديش جي بند علائقن ۾ ڳولڻ ناممڪن آهي.
عالمي واپاري (سنڌ وارڪي): ان ئي کليل سمنڊ اسان جي ماڻهن ۾ هڪ وسيع ۽ عالمي سوچ پيدا ڪئي. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري، جڏهن اتر جا واپاري رڳو مقامي سطح تي يا وڌ کان وڌ افغانستان تائين واپار ڪندا هئا، تڏهن حيدرآباد جي ڀائي بند واپارين، جن کي تاريخ ”سنڌ وارڪي“ جي نالي سان ياد ڪري ٿي، پنهنجا جهاز سمنڊن ۾ لاٿا. هنن مالٽا، جبل الطارق، قاهره، جاپان جي شهر ڪوبي، منيلا ۽ پاناما تائين پنهنجا واپاري مرڪز قائم ڪيا. اهي سمنڊ جي ڇولين کان گهٻرائڻ بدران انهن تي راڄ ڪندڙ اصل عالمي واپاري هئا، جن جو ذهن خشڪيءَ جي حدن کان آجو هو.
هڪ ابدي لنگر: ٿالهيءَ ۾ رکيل تاريخ جو زندهه ثبوت
اڄ، جڏهن هرموز جي سمنڊ ۾ بيهاريل جنگي جهازن دنيا جي ساهه جي نالي کي روڪي ڇڏيو آهي، ته جاگرافيائي حقيقتون هڪ ڀيرو ٻيهر پنهنجي اصل طاقت سان سامهون آيون آهن. زمين تائين محدود رهندڙ رياستون هميشه سرحدن جي محتاجي ۽ سياسي ڇڪتاڻ جو شڪار رهن ٿيون، پر سمنڊ ڏانهن کلندڙ ساحل هڪ اهڙو ابدي دروازو آهي جيڪو ڪڏهن به مڪمل طور بند نٿو ٿي سگهي.
اسان جي رات جي مانيءَ جي ٿالهيءَ ۾ رکيل هڪ ’ٻٽالو‘ اصل ۾ ان خاموش تاريخ جو زنده ثبوت آهي ته سنڌ ڪڏهن به رڳو هڪ درياءَ جي ماٿري ناهي رهي. پنهنجي قديم جهازن، مصروف بندرگاهن ۽ عالمي سوچ رکندڙ واپارين جي ذريعي، هيءَ ڌرتي هميشه سڄي ڏکڻ ايشيا لاءِ دنيا ڏانهن کلندڙ سڀ کان روشن ۽ وسيع دري رهي آهي، ۽ هميشه رهندي.
مير عطا محمد ٽالپور
ملاڪا، ملائيشيا