سنڌ جي آبپاشي نظام ۾ شفافيت
سنڌ جي ڪنهن به شاخ جي مٿي واري حصي (Head) تي بيٺل هڪ بااثر آبادگار کي ڏسو، جنهن جي ٻني پاڻيءَ سان لبريز آهي ۽ واڌو پاڻي ڍورن ۽ کڏن ۾ پيو وهي. ان جي برعڪس، رڳو ڪجهه ميل پري ان ئي شاخ جي پڇڙي (Tail) تي بيٺل هڪ پورال آبادگار جي ٻنيءَ ۾ ڏار پيل آهن، جتي فصل اڃ ڪري سڪي سڙي رهيو آهي. هي منظر اسان جي آبي نظام جي ناڪاميءَ جو ڪو روايتي بيان ناهي، پر اسان جي رياستي انتظاميا جي هڪ اهڙي “سسٽمڪ فيليئر” جو ثبوت آهي، جيڪو ڏهاڪن کان سنڌ جي زراعت کي کائي رهيو آهي.
انڊس بيسن ايريگيشن سسٽم (IBIS) دنيا جي وڏن نظامن مان هڪ آهي، پر افسوس ته اهو دنيا جي سڀ کان گهٽ ڪارگر نظامن ۾ شمار ٿئي ٿو. اسان جو موجوده فلسفو “جيتري طاقت، اوترو وڌيڪ پاڻي” (More water per feud) تي ٻڌل آهي، جڏهن ته وقت جي گهرج “في قطرو وڌيڪ فصل” (More crop per drop) آهي. هن مقالي ۾ اسين انهن جديد ۽ عملي حلن تي بحث ڪنداسين، جيڪي سنڌ جي آبي نظام کي ايندڙ پنجن سالن ۾ هڪ جديد ٽيڪنيڪي رخ ڏيئي سگهن ٿا.
پنهنجي پڙهندڙن کي ٻڌائيندو هلان ته مان هن هفتي دوران ورلڊ بينڪ (World Bank)، آءِ ڊبليو ايم آءِ (IWMI) ۽ ايف اي او (FAO) جي جديد تحقيقاتي مقالن جو گهرو مطالعو ڪري رھيو آھيان ۽ انهن جي روشنيءَ ۾ حاصل ٿيندڙ علم اوهان سان ونڊيندو رھندس، ته جيئن اسين روايتي نعرن کان هٽي ڪري حقيقت پسندانه حلن طرف وڌي سگهون.
اصل مسئلو: ڊيٽا جو ڏڪار ۽ انتظامي جمود
سنڌ ۾ پاڻيءَ جي کوٽ جو اصل سبب رڳو موسمي تبديلي ناهي، پر پاڻيءَ جو غلط انتظام (Water Misallocation) ۽ ان جو بي انتها زيان آهي.
پاڻيءَ جو زيان ۽ غير برابري: تحقيق موجب، درياه جي ڪناري کان وٺي ٻنيءَ جي ڪناري تائين پهچندي تقريباً 40\% کان 50\% پاڻي ضايع ٿي وڃي ٿو. ان زيان جا بنيادي سبب ڪچا واهه، پاڻيءَ جي چوري، ۽ “وارابندي” جو پراڻو نظام آهن. وارابندي رڳو وقت جي ورهاست آهي، جڏهن ته فصل جي ضرورت پاڻيءَ جي مقدار (Volume) تي هجي ٿي. سڀ کان وڏو مسئلو “زيرو ميٽرنگ” آهي؛ جڏهن اوهان کي اها خبر ئي ناهي ته ڪهڙي موڳي مان ڪيترو پاڻي نڪتو، تڏهن اوهان ڪنهن تي به جوابداري نٿا مڙهي سگهو.
سنڌ ۾ زراعت اڄ به “اندازن” تي هلي رهي آهي، نه ڪي “انگن اکرن” تي. جڏهن ماپ (Measurement) ناهي، تڏهن انتظام (Management) ناممڪن آهي.
نظام جي ناڪاميءَ جا ادارتي سبب
اسان جو آبپاشي کاتو اڄ به اوڻويهين صديءَ جي دستي نظام (Manual System) جي زنجيرن ۾ جڪڙيل آهي. موڳن تي ڪا به جديد ميٽرنگ ناهي، گيٽس جو ڪنٽرول اڄ به دستي آهي، ۽ سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ ڳالهه اها آهي ته پاڻيءَ جي ورهاست جو ڪو به “عوامي ڊيش بورڊ” ناهي. آبادگارن کان پاڻيءَ جو محصول (Abiana) فصل جي ايڪڙن تي ورتو وڃي ٿو، جنهن ڪري وڌيڪ پاڻي استعمال ڪندڙ کي ڪو به ڏنڊ يا مالي نقصان نٿو ٿئي. ان جو نتيجو اهو نڪتو آهي ته مٿي وارو آبادگار اوور ايريگيشن (Over-irrigation) ڪري ٿو، جنهن سان زمين سم ۽ ڪلر جو شڪار ٿئي ٿي، ۽ پڇڙي وارو آبادگار اڃ مرندي ٻني ڇڏي شهرن ڏانهن لڏپلاڻ ڪري ٿو.
عالمي تجربا: ڪاميابيون جيڪي اسان لاءِ مثال آهن
دنيا ۾ ڪيترن ئي ملڪن پنهنجي آبي نظام کي ٽيڪنالاجي ذريعي محفوظ ڪيو آهي:
* اسرائيل: هتي “ووليميٽرڪ پرائسنگ” جو نظام آهي، جتي آبادگار استعمال ڪيل هر ليٽر جي رقم ادا ڪري ٿو.
* مراڪش: هنن پنهنجي شاخن تي “سمارٽ واٽر يوزر ايسوسيئيشنز” جوڙيون آهن جيڪي ٽيلي ميٽريءَ ذريعي پاڻيءَ جي ماپ ڪن ٿيون.
* هندستان (پنجاب): آءِ ڊبليو ايم آءِ جي ريسرچ موجب، اتي سيٽلائيٽ ميپنگ ذريعي اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙي فصل کي ڪيترو پاڻي مليو.
سمارٽ ايريگيشن ماڊل: سنڌ لاءِ هڪ عملي روڊ ميپ
اسان کي سنڌ ۾ هڪ اهڙي نظام جي ضرورت آهي جيڪو نه رڳو جديد هجي پر لاڳو ڪرڻ ۾ به آسان هجي. مان هتي مطالعي مان حاصل ٿيل هڪ 6-پوائنٽ حڪمت عملي پيش ڪريان ٿو:
