وقت جو وهڪرو، وچ اوڀر جا تڪرار ۽ سنڌي نوجوانن لاءِ بقا جا نوان دڳ
سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ جي اوطاق هجي يا ڪراچيءَ جي ڪنهن گيٽيڊ ڪميونٽي، اڄ ڪلهه هر هنڌ هڪ ئي موضوع تي ڳڻتيءَ وارا بحث جاري آهن: “وچ اوڀر ۾ ڇا ٿيندو؟” اها ڳڻتي رڳو سياسي ناهي، پر خالص معاشي آهي. سنڌ جي لکن خاندانن جي مانيءَ جو تئو تڏهن تپندو آهي، جڏهن سمنڊ پار دبئي، رياض يا مسقط مان ڪو پٽ، ڀاءُ يا پيءُ پنهنجي پگهر جو پورهيو ‘رميٽنس’ جي صورت ۾ موڪليندو آهي. پر اڄ جڏهن ايران، اسرائيل ۽ خليجي ملڪن جي مٿان جنگ جا ڪارا بادل لامارا ڏئي رهيا آهن، تڏهن سنڌ جي هر ٻئي گهر ۾ هڪ خاموش خوف پيدا ٿي ويو آهي. ڇا اسان جو پورهيت واپس اچي ويندو؟ ڇا تيل ايترو مهانگو ٿي ويندو جو اسان جي زراعت ۽ بجليءَ جا بل اسان جي پهچ کان ٻاهر نڪري ويندا؟
هي آرٽيڪل رڳو تجزيو ناهي، پر هڪ نقشو آهي—انهن نوجوانن لاءِ جيڪي هن غير يقيني صورتحال ۾ پنهنجو رستو ڳولڻ چاهين ٿا.
معاشي زلزلو: جڏهن پرڏيهي ناڻي تي تالا لڳن
پاڪستان جي معيشت جو دارو مدار تمام گهڻو انهن پئسن تي آهي جيڪي خليجي ملڪن مان اچن ٿا. *IOM World Migration Report 2024* جي انگن اکرن مطابق، پاڪستان کي ملندڙ پرڏيهي ناڻي جو وڏو حصو وچ اوڀر مان اچي ٿو. پر جڏهن جنگ جي ڪري اتي معاشي سرگرميون سست ٿين ٿيون يا ويزا پاليسيون سخت ٿين ٿيون، ته ان جو سڌو اثر سکر کان سجاول تائين محسوس ٿئي ٿو. وچ اوڀر ۾ جيڪڏهن تڪرار وڌيو ته نوڪرين ۾ ڪٽوتي ٿيندي، جنهن سان نه رڳو بي روزگاري وڌندي پر ملڪ کي قرضن جي ادائيگي ۾ به شديد ڏکيائي پيش ايندي.
ان صورتحال ۾ هڪ ٻيو وڏو مسئلو توانائيءَ جو آهي. وچ اوڀر مان تيل جي فراهمي متاثر ٿيڻ جو مطلب آهي سنڌ جي آبادگار لاءِ ڊيزل جو مهانگو ٿيڻ ۽ عام ماڻهوءَ لاءِ مهانگائيءَ جو هڪ نئون طوفان. پر هتي هڪ اهم نقطو سمجهڻ جي ضرورت آهي: عالمي سياست ۾ آمريڪا ۽ اسرائيل جي ڪجهه اڳواڻن جي وڏائي (Narcissistic leadership) سڄي دنيا کي خطري ۾ وجهي ڇڏيو آهي. انهن ملڪن جي عوام کي گهرجي ته هو پنهنجي حڪمرانن جو احتساب ڪن، پر اسان کي رڳو انهن جي فيصلن تي شڪايت ڪرڻ بجاءِ پنهنجي حڪمت عملي جوڙڻي پوندي.
نوان افق: روايتي پورهئي کان مهارت تائين جو سفر
وقت بدلجي چڪو آهي. هاڻي اهو دور ويو جڏهن رڳو سادي مزدوريءَ لاءِ دبئي وينبو هو. *OECD International Migration Outlook 2024-2025* واضح ڪري ٿي ته دنيا کي هاڻي “سادي پورهيت” کان وڌيڪ “مهارت رکندڙ پورهيت” (Skilled Worker) جي ضرورت آهي. جيڪڏهن وچ اوڀر ۾ امن قائم ٿيو (جنهن جا امڪان به موجود آهن)، ته اتي ٻيهر تعمير (Reconstruction) جو هڪ وڏو دور شروع ٿيندو جتي انجنيئرن، ٽيڪنيشنن ۽ معمارن جي ضرورت پوندي. پر جيڪڏهن جنگ جاري رهي ته اسان کي پنهنجو رخ انهن ملڪن ڏانهن ڪرڻو پوندو جيڪي هن وقت معاشي طور مستحڪم ۽ محفوظ آهن.
1. جرمني: اميدن جو نئون مرڪز
جرمنيءَ جو ‘اسڪلڊ اميگريشن ايڪٽ 2024’ (Skilled Immigration Act 2024) هڪ انقلابي قدم آهي. انهن ‘اپورچونٽي ڪارڊ’ (Chancenkarte) متعارف ڪرايو آهي، جيڪو پوائنٽس سسٽم تي ٻڌل آهي. جيڪڏهن ڪنهن نوجوان وٽ آئي ٽي، نرسنگ، يا انجنيئرنگ جي مهارت آهي، ته هو بغير ڪنهن جاب آفر جي اتي وڃي سگهي ٿو. پاڪستان ۾ موجود *Migrant Resource Centres (MRC)* هن سلسلي ۾ مڪمل رهنمائي مهيا ڪن ٿا.
2. برطانيه (UK) ۽ صحت جو شعبو:
*UK Home Office Skilled Worker Guidance 2025* مطابق، برطانيه ۾ هيلٿ ڪيئر ۽ سوشل ڪيئر جي شعبي ۾ هزارين نوڪريون موجود آهن. سنڌ جي نوجوانن لاءِ نرسنگ، فزيوتھراپي ۽ پيرا ميڊيڪل اسٽاف جا ڪورس ڪرڻ لڳ ڀڳ يورپ جي ويزا حاصل ڪرڻ برابر آهي.
3. ڪئناڊا ۽ آسٽريليا:
ڪئناڊا جو ‘ايڪسپريس انٽري’ سسٽم ۽ آسٽريليا جو اسڪلڊ مائيگريشن پروگرام اڄ به دنيا جا محفوظ ترين رستا آهن. *Global Talent Mobility Guide 2024* موجب، اهي ملڪ هاڻي رڳو ڊگرين کي نه پر ‘پرئڪٽيڪل اسڪلز’ کي وڌيڪ ترجيح ڏئي رهيا آهن.
عملي حڪمت عملي: اڄ کان ڇا ڪجي؟
هاڻي سوال اهو آهي ته سنڌ جو نوجوان، جيڪو گهوٽڪي يا بدين جي ڪنهن ڪاليج مان فارغ ٿيو آهي، اهو ڇا ڪري؟ هتي ڪجهه اهڙا قدم آهن جيڪي ڪنهن به معجزي جي انتظار ڪرڻ کان بهتر آهن:
* ڊجيٽل مهارتن جي چونڊ: گرافڪ ڊيزائننگ، ڪوڊنگ، ڊيٽا اينالائٽڪس، يا آرٽيفيشل انٽيليجنس (AI) اهڙا شعبا آهن جن کي جنگ يا ڪا سرحد متاثر نٿي ڪري سگهي. گهر ويٺي آن لائن ڪورسز (Coursera, Udemy) ذريعي عالمي معيار جي مهارت حاصل ڪري سگهجي ٿي.
* ٻوليءَ جي طاقت: انگريزي (IELTS/PTE) يا جرمن ٻولي سکڻ ۾ ڪيل سيڙپڪاري ڪڏهن به ضايع ناهي ويندي. يورپ جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ تعليم مفت آهي، پر شرط صرف ٻولي ۽ بنيادي مهارت آهي.
* قانوني رستن جي ڄاڻ: ڪنهن به “ايجنٽ” کي پنهنجي محنت جي ڪمائي نه ڏيو. پاڪستان ۾ موجود ‘ميگرينٽ ريسورس سينٽرز’ (mrc.org.pk) تي وڃو. اهي سينٽر اسلام آباد، لاهور ۽ ڪراچي ۾ آهن، جيڪي مفت ۾ ٻڌائيندا آهن ته ڪهڙو ملڪ ڪهڙي ڪيٽيگريءَ ۾ ويزا ڏئي رهيو آهي.
* زراعت ۾ جديديت: جيڪڏهن توهان وٽ پنهنجي زمين آهي، ته روايتي فصلن بجاءِ ‘هائيڊروپونڪس’ يا نئين دور جي زراعت تي ڌيان ڏيو. دنيا کي خوراڪ جي ضرورت هميشه رهندي، چاهي جنگ هجي يا امن.
هڪ حقيقي ڪهاڻي: همت جو مثال
ميرپورخاص جي هڪ نوجوان، جنهن جو نالو فرض ڪريو سجاد آهي، تنهن پنهنجي ٻني وڪڻي ويزا وٺڻ بجاءِ حيدرآباد جي هڪ اداري مان “سولر ٽيڪنيشن” جو ڪورس ڪيو ۽ جرمن ٻولي سکي. اڄ هو جرمنيءَ جي هڪ ڪمپنيءَ ۾ ‘گرين انرجي’ جي شعبي ۾ ڪم ڪري رهيو آهي. هن جو رستو ڏکيو هو، پر اهو قانوني ۽ پائيدار هو. سجاد جهڙا سوين مثال موجود آهن جيڪي ثابت ڪن ٿا ته سنڌي نوجوان ۾ صلاحيت جي ڪمي ناهي، رڳو صحيح هدايت جي ضرورت آهي.
اميد جو ڏيئو ۽ عزم جو رستو
وچ اوڀر جي صورتحال يقينن ڳڻتي جوڳي آهي، پر تاريخ گواهي ڏئي ٿي ته زنده قومون بحرانن ۾ ئي رستو ڳولينديون آهن. اسان کي رڳو “رميٽنس” تي هلندڙ معيشت مان نڪري “نالج بيسڊ” معيشت ڏانهن وڌڻو پوندو. شاهه لطيف چيو هو:
“جي ڀائين جوڳي ٿيان، ته سڱ م سڀئي توڙ،
هنيون هوندو جن جو، ڪنهن پر ڪاڻي ڪوڙ،
سي پٽيندي پور، لاهوتي لنگهي ويا.”
مطلب ته جيڪڏهن توهان ڪجهه حاصل ڪرڻ چاهيو ٿا ته دنيا جي ڪوڙين آسن ۽ رنڊڪن کي توڙي اڳتي وڌو. محنت، صحيح معلومات ۽ وقت جي تقاضائن کي سمجهڻ ئي اڄ جي نوجوان جو اصل هٿيار آهي.
وچ اوڀر ۾ امن ٿئي يا نه، دنيا جا ٻيا دروازا کليل آهن. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان پنهنجي روايتي سوچ جي قيد مان نڪرون. اڄ جو نوجوان جيڪڏهن پنهنجي هٿ ۾ “اسڪل” (مهارت) کڻندو، ته دنيا جي ڪا به سرحد کيس روڪي نه سگهندي. هن هفتي توهان جو پهريون قدم اهو هجڻ گهرجي ته توهان ڪنهن به مستند اميگريشن پورٽل جو مطالعو ڪريو يا ڪا نئين مهارت سکڻ جو عزم ڪريو.
مستقبل انهن جو آهي جيڪي تيار آهن. ۽ سنڌ جو نوجوان تيار آهي.
اهم معلومات ۽ وسيلا (Resources for Action):
* پاڪستان ميگرينٽ ريسورس سينٽر (MRC): www.mrc.org.pk | هيلپ لائن: 0800-44444
* جرمني جاب پورٽل: Make-it-in-Germany.com (آفيشل وفاقي پورٽل)
* ڪئناڊا اميگريشن: Canada.ca (ايڪسپريس انٽري سيڪشن)
* مهارت جي تربيت: NAVTTC (پاڪستان حڪومت جو ووڪيشنل پورٽل)
* عالمي لڏپلاڻ جي رجحانن کي سمجهڻ لاءِ هڪ مستند دستاويز: IOM World Migration Report 2024