سُڪندڙ سنڌو ۽ وفاق جي بي حسي: ڇا اسان جا نمائندا رڳو تماشائي آهن؟
پنجاب پاران پنهنجي حصي کان وڌيڪ پاڻي کڻڻ سبب سنڌ ۾ بدترين کوٽ؛ ڇا اسلام آباد ۾ ويٺل اسان جا اڳواڻ سنڌ جو ڪيس وڙهڻ ۾ ناڪام ٿي چڪا آهن؟
سکر بيراج جي هڪ قديم شاخ جي تري ۾، جتي ڪڏهن پاڻي تيزيءَ سان وهندو هو، اڄ اڇيون سِيپيون تپندڙ مٽيءَ ۾ اڌ دٻيل چمڪي رهيون آهن. درياءَ جي انهن ننڍڙن جيوڙن جا خالي کوپا هاڻي خشڪيءَ جو ماتم ڪري رهيا آهن. پاڻي ايترو تيزيءَ سان ھليو ويو جو کين هجرت ڪرڻ يا پاڻ کي مٽيءَ ۾ لڪائڻ جو موقعو به نه مليو. هي سِيپيون اڄ رڳو ڪو سُڪل نشان ناهن، پر سنڌ جي ان سُڪندڙ حق جو دردناڪ آئينو آهن، جيڪو هٿرادو طريقي سان اسان کان ڇنيو پيو وڃي.
ڊان نيوز جي تازي رپورٽ سنڌ جي مٽي, ثقافت ۽ هارين لاءِ هڪ وڏو چتاءُ آهي. سنڌو درياءَ جو پاڻي ڪنهن قدرتي سبب يا خشڪساليءَ ڪري گهٽ ناهي ٿيو، پر وفاق جي اکين اڳيان هڪ صوبي پاران مسلسل ٻئي صوبي جي جائزي حق تي کليو ڌاڙو هنيو پيو وڃي. پنجاب پاران مسلسل واڌو پاڻي کڻڻ سبب سنڌ ۽ بلوچستان کي پاڻيءَ جي هڪ اهڙي سخت کوٽ ۾ ڌڪي ڇڏيو آهي، جنهن سان زراعت توڙي پيئڻ جي پاڻي جو بحران سنگين ٿي ويو آهي.
انگ اکر: هڪ هٿرادو بحران جي ڪهاڻي
سکر بيراج جي ڪنٽرول روم مان مليل انگ اکر ڏاڍا حيران ڪندڙ آهن. پنجاب پنهنجي مقرر ٿيل حصي 44,000 ڪيوسڪ جي ڀيٽ ۾ 53,394 ڪيوسڪ پاڻي کڻي رهيو آهي، جيڪو سندس اصل حصي کان 21.35 سيڪڙو وڌيڪ آهي. ٻئي طرف، سنڌ کي پنهنجي جائزي حصي 53,200 ڪيوسڪ مان رڳو 32,120 ڪيوسڪ پاڻي ڏنو پيو وڃي. ان جو سڌو مطلب اهو آهي ته سنڌ کي هن وقت 39.6 سيڪڙو جي وڏي کوٽ جو منهن ڏسڻو پئجي رهيو آهي. پنجاب پنهنجي حصي کان 9,394 ڪيوسڪ وڌيڪ پاڻي کڻي وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ پنهنجي جائزي حق جي 21,080 ڪيوسڪ پاڻي لاءِ سُڪي رهي آهي. ڇا وفاق ۾ ڀائيچاري جو مطلب رڳو هڪ طرفو نقصان آهي؟
هيءَ ناانصافي تڏهن اڃا وڌيڪ چٽي ٿي بيهي ٿي جڏهن اسان سنڌ جي مختلف ڪينالن جي اندروني صورتحال کي ڏسون ٿا. دادو ڪينال جهڙي اهم واهه کي رڳو 860 ڪيوسڪ پاڻي ملي رهيو آهي، جڏهن ته ان جو اصل حصو لڳ ڀڳ ڇهه هزار ڪيوسڪ آهي، يعني هتي 85.7 سيڪڙو جي تاريخي کوٽ پيدا ڪئي وئي آهي. اتر اولهه ڪينال ۾ اڌ کان وڌيڪ يعني 50.7 سيڪڙو پاڻي غائب آهي، جنهن جي ڪري بلوچستان کي ملندڙ ان جو قانوني حصو به شديد متاثر ٿيو آهي. رائيس ڪينال، نارا ڪينال، روهڙي ۽ خيرپور فيڊر سميت سنڌ جا سڀئي رستا سُڪي ويا آهن، جڏهن ته ڪوٽڙي بيراج تي 55.74 سيڪڙو جي کوٽ سنڌ جي آخري ڇيڙي تائين سمنڊ جي اڳتي وڌڻ جو سبب بڻجي رهي آهي.
سداواهه واهن جو سُڪڻ: ميرپورخاص کان لاڙڪاڻي تائين آفت
هيءَ صورتحال هاڻي رڳو ڪنهن هڪ بيراج تائين محدود ناهي رهي، پر سنڌ جي ٻين حصن ۾ پڻ تباهي مچائي چڪي آهي. ميرپورخاص جهڙن علائقن ۾، جتي واهه سداواهه هوندا هئا ۽ پاڻي مسلسل وهندو هو، اتي هاڻي بدترين واري بندي لاڳو ڪئي وئي آهي. ماضيءَ ۾ سداواهه علائقن ۾ ائين ڪڏهن به نه ٿيندو هو، پر هاڻي شاخون ٻن هفتن لاءِ مڪمل بند ڪيون وڃن ٿيون ۽ رڳو هڪ هفتي لاءِ پاڻي ڏنو وڃي ٿو. ڪن علائقن ۾ ڏهن ڏينهن جي وهڪري کانپوءِ مسلسل ٻه ٻه هفتا شاخون مڪمل خشڪ پيون هونديون آهن. هڪ زرعي سماج، جنهن جي سڄي معيشت، روزگار ۽ زندگي جو مدار ئي پاڻي تي هجي، سو پنجاب پاران پاڻي جي اهڙي مسلسل چوريءَ ۽ وفاق جي بدانتظامي سان ڪيئن زنده رهي سگهندو؟ هيءَ ڪا معمولي صورتحال ناهي، پر هڪ منظم معاشي قتل آهي جنهن خلاف فوري طور تي آواز اٿارڻ جي ضرورت آهي.
پاڻي جي هيءَ هٿرادو کوٽ سنڌ جي معيشت جي ڪرنگهي جي هڏي ڀڃي رهي آهي. لاڙڪاڻو ڊويزن، جيڪو چانورن جي پيداوار جو ملڪ ۾ سڀ کان وڏو مرڪز آهي، سو هن وقت آخري پساهن ۾ آهي. لاڙڪاڻو چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري جي انگن اکرن موجب، رڳو لاڙڪاڻو ضلعو سالياني اٽڪل ٻه لک 24 هزار ميٽرڪ ٽن چانور پيدا ڪندو آهي، جنهن سان ملڪ کي سالياني 90 ارب روپين جو پرڏيهي متبادل (Foreign Exchange) ڪمائي ملندو آهي. سنڌ جي ڪُل ساڍا ڇهه سئو رائيس ملن مان پنج سئو ملون رڳو هن علائقي ۾ آهن. جڏهن رائيس ڪينال ۽ دادو ڪينال کي پاڻي نه ملندو، ته اهي سوين ملون بند ٿي وينديون ۽ لکين هاري توڙي مزدور بيروزگار ٿي ويندا.
وفاق جي ميز ۽ اسان جي نمائندن جي خاموشي
پنجاب مسلسل هڪ هٺ ڌرمي، زبردستي ۽ وڏي ڀاءُ واري جبر واري سوچ سان ٻين صوبن جي جائزي حقن تي قبضو ڪري رهيو آهي. پر هن سڄي ناانصافي تي سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ رويو سنڌ جي پنهنجي چونڊيل نمائندن جو آهي. جيڪي سياستدان، سينيٽر ۽ وزير سنڌ جي عوام جي ووٽن تي اسلام آباد جي وڏن ايوانن ۾ ويٺا آهن، اهي هن ٻه اکيائي تي مصلحت پسند خاموشي ڇو اختيار ڪيو ويٺا آهن؟ وفاق ۾ سنڌ جي صحيح نمائندگي تڏهن ٿيندي جڏهن اسان جا اڳواڻ پنهنجي ذاتي عهدن ۽ مفادن کي پاسي تي رکي، وفاقي ميز تي پاڻي جو ڪيس مضبوط قانوني ۽ آئيني دليلن سان وڙهندا. 1991ع جي واٽر اڪارڊ جي هڪ هڪ قطري جو حساب گهرڻ اسان جي نمائندن جو فرض آهي، جنهن ۾ اهي ناڪام نظر اچي رهيا آهن.
پنجاب کي هاڻي اهو سمجهڻو پوندو ته وفاقي ڀائيچارو رڳو هڪ طرفو ناهي هوندو. توهان ٻين صوبن جي هارين کي سُڪائي پنهنجا کيت ساوا نٿا رکي سگهو، ۽ نه ئي اهڙي هٺ ڌرمي کانپوءِ ڪنهن سٺي ڀائيچاري جي اُميد رکي سگهجي ٿي. هيءَ صورتحال فوري طور تي تبديل ٿيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته سنڌ جو شعور هاڻي سڌو سنئون پنهنجي نمائندن کان پڇي رهيو آهي ته جڏهن اسان جا واهه سُڪي رهيا هئا، تڏهن توهان ڪهڙي سوديبازي ۾ مصروف هئا؟
جڏهن درياءَ مرندا آهن، ته رڳو فصل ناهن سُڪندا، پر تهذيبون مٽجي وينديون آهن. جيڪڏهن اڄ سنڌ جي عوام ۽ هارين پنهنجي نمائندن کي وفاق جي ميز تي مضبوطيءَ سان بيهڻ تي مجبور نه ڪيو، ته ايندڙ نسل رڳو سُڪل مٽي ۽ خالي کيت ڏسي اسان جي خاموشيءَ تي سوال اٿاريندا. وقت تيزيءَ سان هٿن مان نڪري رهيو آهي، ۽ دادو ڪينال جي تري ۾ پيل اهي خشڪ سِيپيون اسان کي ٻڌائي رهيون آهن ته هاڻي فيصلو مصلحت پسندي جو ناهي، پر پنهنجي بقا ۽ حق جي حفاظت جو آهي.
مير عطا محمد ٽالپور