انصاف، ذميواري ۽ پاڪائي: سنڌ جو اخلاقي توازن

جڏهن گڏيل ذميواري، ذاتي حق ۽ مذهبي معيار گڏجي هلندا، تڏهن ئي اسان جو سماج اڳتي وڌي سگهندو

جڏهن سنڌ جي ڪنهن ڳوٺ ۾ ٻوڏ اچي ٿي يا ڪو وڏو سماجي بحران پيدا ٿئي ٿو، تڏهن ماڻهو ڪنهن سرڪاري قانون يا ٻاهرين امداد جو انتظار ڪرڻ بدران پاڻمرادو هڪ ٻئي جي مدد لاءِ بيهي رهندا آهن. پنهنجو کائڻ پيئڻ اڌ ڪري پاڙيسريءَ جي چلهي کي ٻارڻ اسان جي گڏيل زندگيءَ جو اهو خوبصورت سچ آهي، جيڪو اسان کي هڪ ٻئي سان جوڙي رکي ٿو. پر هيءَ گڏيل ذميواري اسان جي سڃاڻپ ڪيئن بڻجي ٿي ۽ اسان جا اخلاقي فيصلا ڪهڙي رخ ۾ هلن ٿا؟ ان ڳالهه کي گهرائيءَ سان سمجهڻ لاءِ مون کي نفسيات جي هڪ جديد نظريي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ڪجهه ڏينهن اڳ جڏهن مان هڪ نفسياتي ڪتاب پڙهي رهيو هوس، ته ان ۾ رچرڊ شيويدر نالي هڪ ماهر جي ٽن اخلاقي اصولن واري نظريي منهنجي اڳيان انساني فطرت جا نوان ورق کولي ڇڏيا. ان ماهر جو چوڻ آهي ته دنيا جا مختلف سماج صحيح ۽ غلط کي پرکڻ لاءِ ٽن الڳ الڳ اخلاقي زبانن ۾ ڳالهائيندا آهن، جن ۾ انفراديت، گڏيل سماج، ۽ روحاني پاڪائي شامل آهن.

اسان جو سنڌي معاشرو ڪو هڪ رخو گهر ناهي، پر هن جي ڀتين ۾ اهي ٽيئي اخلاقي رنگ اڳي ئي موجود آهن. پر اسان جي بقا ۽ ترقي تڏهن ئي ممڪن آهي، جڏهن اسان انهن ٽنهي معيارن کي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ڪري هلڻ سيکارينداسين.