سنڌ جي واٽر ڪلچر ۽ قديمي آبي تهذيب ۾ هڪ جملو اڪثر گونجندو آهي ته ”پاڻي سڀاڻي جي عالمي جنگين جو بنيادي سبب بڻبو.“ پر جيڪڏهن اسان اڄوڪي سنڌ جي حالتن جو گهرو ۽ سائنسي تجزيو ڪريون ته معلوم ٿيندو ته اسين اڳ ئي هڪ اهڙي جنگ جي گهيري ۾ آهيون، جنهن جو بنياد ”لااعلمي“، ”بي خبري“ ۽ ”انگ اکر لڪائڻ“ تي رکيل آهي. اسين هر روز پاڻيءَ جي ورهاست تي هڪ ٻئي سان وڙهون ٿا، هڪ ٻئي تي چوريءَ جا الزام هڻون ٿا، پر حقيقت اها آهي ته اسان وٽ اهو بنيادي علم ۽ مستند ڊيٽا ئي ناهي ته اسان جي سسٽم ۾ ڪيترو پاڻي داخل ٿيو، ڪٿي ضايع ٿيو، ۽ ڪنهن آبادگار جي ٻنيءَ ۾ اصل ۾ ڪيترا ليٽر پاڻي پهتو.
مان جيتوڻيڪ پاڻ به هنن ڳالهين کي سکي رهيو آهيان ۽ هڪ آبادگار جي حيثيت ۾ پنهنجي مشاهدي جو علم اوهان سان ونڊي رهيو آهيان، پر جيڪڏهن عارضي طور تي هڪ پاليسي حڪمت عملي جوڙيندڙ (Policy Strategist) جو ڪردار اختيار ڪري هن بحران کي ڏٺو وڃي، ته اها حقيقت چٽي ٿي وئي آهي ته سنڌ هن وقت رڳو ”پاڻيءَ جي کوٽ“ جو شڪار ناهي، پر اسين هڪ خطرناڪ ”ڊيٽا جي ڏڪار“ (Data Desert) جي گهيري ۾ آهيون. ڊيٽا کانسواءِ اسان جو سڄو آبي نظام هڪ اهڙي انڌي انسان وانگر آهي، جيڪو هڪ تمام وڏي، طاقتور ۽ پيچيده مشين کي هلائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هجي، جتي هر منصوبه بندي ۽ هر انتظامي فيصلو رڳو هڪ ”انڌي هڻڻ“ يا اندازي تائين محدود آهي. جڏهن اوهان وٽ صحيح انگ اکر ناهن، تڏهن اوهان جو هر قدم رڳو هڪ تير تڪو آهي، جيڪو اڪثر منزل تائين ناهي پهچندو.
1. آبي حسابي توازن (Water Budgeting): اڻ-لڀ پاسبوڪ جي ڳولا
اسان جي آبي نظام جو سڀ کان وڏو الميو اهو آهي ته اسان وٽ ڪو به سائنسي ”واٽر بجيٽ“ موجود ناهي. تصور ڪريو ته اوهان هڪ بينڪ اڪائونٽ هلايو، جنهن ۾ اوهان کي اها خبر نه هجي ته ڪيترا پئسا داخل ٿيا، ڪنهن ڪڍيا ۽ ڪيترا باقي بچيا، ته اوهان ڪيترو وقت ان اڪائونٽ کي معاشي طور مستحڪم رکي سگهندؤ؟ يقينن، تمام جلد اوهان ڏيوالپڻي جو شڪار ٿي ويندؤ.
واٽر بجيٽ ڇا آهي؟ سادي لفظن ۾، واٽر بجيٽ جو مطلب آهي پاڻيءَ جي آمد (Inflow) ۽ ان جي خرچ (Outflow) جو مڪمل حساب ڪتاب. هن ۾ سطحي پاڻي (Surface Water)، برسات، ۽ زمين هيٺيون پاڻي (Groundwater) شامل آهن.
نفاذ ۽ حڪمت عملي (Implementation):
ريئل ٽائيم انوينٽري: سنڌ جي هر ضلعي لاءِ هڪ ”ڊجيٽل واٽر ليجر“ تيار ڪيو وڃي، جتي هر مهيني اهو رڪارڊ ڪيو وڃي ته ڪيترو پاڻي درياه مان آيو ۽ ڪيترو زمين مان ڪڍيو ويو.
پيزوميٽرڪ نيٽ ورڪ (مٺو ۽ کارو پاڻي): سڄي سنڌ ۾، خاص ڪري انهن علائقن ۾ جتي زمين هيٺيون پاڻي کارو (Brackish) آهي، خودڪار ”پيزوميٽرز“ لڳايا وڃن. هتي کاري پاڻيءَ جي نگراني مٺي پاڻيءَ کان به وڌيڪ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته اسان کي اهو ڏسڻو آهي ته سمنڊ جو پاڻي يا کارو پاڻي ڪهڙي رخ ۾ وڌي رهيو آهي. جيڪڏهن اسان کي کاري پاڻيءَ جي چرپر جو اندازو هوندو، ته اسين پنهنجي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن (Aquifers) کي بچائي سگهنداسين. کاري پاڻيءَ جي ڊيٽا اسان کي ٻڌائيندي ته ڪهڙي علائقي ۾ پاڻي هاڻي زراعت لاءِ زهر بڻجي چڪو آهي.
2. سنڌ جي اندروني ورهاست: شفافيت ۽ جوابداري جي گهرج
جڏهن اسين ”پاڻيءَ جي ورهاست“ جي ڳالهه ڪندا آهيون، ته عام ماڻهو ان کي بين الصوبائي تڪرارن سان جوڙيندو آهي، پر اصل مسئلو سنڌ جي پنهنجي اندروني پاڻيءَ جي ورهاست آهي. هي اهو مسئلو آهي جنهن کي اسين اڪثر سياسي مصلحتن سبب لڪائڻ يا نظرانداز ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهيون.
مسئلو: سنڌ جي اندر پاڻيءَ جي ورهاست اڪثر ڪري ”طاقت“ جي بنياد تي ٿئي ٿي. مٿي وارو (Head) آبادگار پاڻي کڻي وڃي ٿو ۽ پڇڙي وارو (Tail) رڳو واهه جي سڪل پيٽ کي تڪيندو رهي ٿو. ان جو سبب اهو آهي ته اسان وٽ موڳن تي پاڻي ماپڻ جو ڪو به خودڪار نظام ناهي. سڄو رڪارڊ ڪاغذي رجسٽرن تي هوندو آهي، جتي ڪو به رڪارڊ رکندڙ (Record Keeper) پنهنجي مرضيءَ سان انگ اکر مٽائي سگهي ٿو.
نفاذ (Implementation):
ٽيلي ميٽري ۽ آئي او ٽي (IoT): هر شاخ ۽ مائنر جي موڳن تي الٽراسائونڊ سينسرز لڳايا وڃن. اهي سينسرز پاڻيءَ جو وهڪرو ماپي سڌو انٽرنيٽ تي اپ لوڊ ڪندا.
بلاک چين (Blockchain) ڊيٽا لاگز: هيءَ هڪ انتهائي جديد ٽيڪنالاجي آهي جيڪا معلومات کي محفوظ بڻائي ٿي. جيڪڏهن پاڻيءَ جي ڊيٽا بلاک چين تي رکي وڃي، ته دنيا جو ڪو به بااثر آفيسر ان رڪارڊ ۾ تبديلي (Tampering) نٿو ڪري سگهي. جيڪو پاڻي موڳي مان گذريو، ان جو رڪارڊ هميشه لاءِ محفوظ ٿي ويندو.
3. سيٽلائيٽ هائيڊرولاجي: آسمان مان ٻنين جي نگراني
جديد ريسرچ موجب، اسان کي هاڻي رڳو زميني ماپ تي ڀاڙڻ نه گهرجي. سيٽلائيٽ ٽيڪنالاجي اسان کي اهي ”اکيون“ ڏئي ٿي، جيڪي اسان جي پراڻي نظام وٽ ناهن.
نئون تصور: ET Accounting (ايواپوٽرانسپائريشن اڪائونٽنگ): روايتي طور اسين اهو ماپيندا آهيون ته واهه مان ڪيترو پاڻي نڪتو. پر جديد سائنس ٻڌائي ٿي ته اسان کي اهو ماپڻ گهرجي ته ٻوٽي ڪيترو پاڻي پيتو. سيٽلائيٽس (جهڙوڪ Sentinel يا Landsat) ٻڌائي سگهن ٿا ته ڪهڙي ٻنيءَ ۾ ڪهڙو فصل بيٺو آهي ۽ ان جي واڌ ويجهه لاءِ ڪيترو پاڻي فضا ۾ ٻاف بڻجي اڏاڻو آهي.
نفاذ (Implementation): سنڌ جي آبپاشي کاتي ۾ هڪ مخصوص ”ريموٽ سينسنگ سيل“ قائم ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪاغذن ۾ هڪ بااثر آبادگار جي ٻني سڪل آهي پر سيٽلائيٽ تصوير ۾ سائي نظر اچي ٿي، ته ان جو سڌو مطلب آهي ته اتي پاڻي چوري ٿي رهيو آهي. هيءَ ٽيڪنالاجي بنا ڪنهن پوليس يا عملدار جي موڪلڻ جي، پاڻي چوريءَ جي نشاندهي ڪري سگهي ٿي.
4. ڊيٽا جو سياسي تحفظ (The Data Paradox)
پاڻي جي ڊيٽا سنڌ ۾ هڪ تمام حساس معاملو آهي. اڪثر ادارا ڊيٽا کي ”ڳجهو“ رکڻ ۾ ئي پنهنجي سلامتي سمجهندا آهن، ڇاڪاڻ ته ڊيٽا جوابداري (Accountability) پيدا ڪري ٿي. جڏهن معلومات لڪائي ويندي آهي، ته بدعنواني ۽ اڻ-برابريءَ کي تحفظ ملندو آهي.
حل: اسان کي ”ڊيٽا جي آزادي“ (Freedom of Water Data) جو قانون آڻڻو پوندو. جڏهن پاڻيءَ جا انگ اکر عوامي ملڪيت بڻجندا، تڏهن ئي ڪنهن بااثر ماڻهوءَ لاءِ پاڻي چوري ڪرڻ مشڪل ٿيندو.
نفاذ (Implementation):
اوپن سورس پليٽ فارم: سنڌ جو هر آبادگار پنهنجي مخصوص آئي ڊي ذريعي پنهنجي حصي جو پاڻي چيڪ ڪري سگهي.
پبلڪ ڊيش بورڊس: هر بئراج ۽ واهه جي وهڪري جو ڊيٽا لائيو اسڪرينز تي شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ڏيکاريو وڃي.
5. عالمي مثال: ڪيليفورنيا ۽ آسٽريليا جون ڪاميابيون
دنيا ۾ جتي به پاڻيءَ جو انتظام بهتر آهي، اتي ان جو بنياد رڳو انجنيئرنگ تي نه پر ”ڊيٽا جي شفافيت“ تي رکيل آهي.
ڪيليفورنيا (SGMA): ڪيليفورنيا ۾ جڏهن زمين هيٺيون پاڻي کٽڻ لڳو، ته هنن ”سسٽينبل گراؤنڊ واٽر مئنيجمينٽ ايڪٽ“ آندو. هنن سيٽلائيٽس جي مدد سان اهو ڏسڻ شروع ڪيو ته زمين جي سطح ڪيترا ملي ميٽر هيٺ ويهي رهي آهي، جيڪو پاڻي کٽڻ جي نشاني آهي. اها معلومات عام هجڻ ڪري اتي جو آبادگار پاڻمرادو پاڻي بچائڻ شروع ڪري ٿو.
آسٽريليا (Murray-Darling Basin): آسٽريليا ۾ پاڻيءَ جي هڪ هڪ قطري جو حساب ڪتاب آهي. اتي پاڻيءَ جي خريد ۽ وڪرو (Water Trading) ٿيندي آهي، پر اها تڏهن ئي ممڪن ٿي آهي جڏهن هنن وٽ هر واهه ۽ هر ٻنيءَ تي سينسرز لڳل آهن. اتي جو آبادگار پنهنجي موبائل تي ڏسي سگهي ٿو ته اڄ هن جي حصي جو ڪيترو پاڻي بئراج مان نڪتو آهي.
6. سٽيزن سائنس (Citizen Science): آبادگار جي ڀائيواري
اسين رڳو حڪومت تي ڀاڙي نٿا سگهون. سنڌ جي لکين آبادگارن کي پاڻ به ڊيٽا گڏ ڪرڻ واري عمل جو حصو بڻجڻو پوندو. هيءَ هڪ اهڙي تحريڪ آهي جتي عوام پاڻ سائنسدان بڻجي معلومات گڏ ڪندو آهي.
تصور: آبادگارن کي سستا آلات (جهڙوڪ رين گيج يا واٽر ليول سينسرز) ڏنا وڃن، جيڪي هو پنهنجي ٻنيءَ تي لڳائين ۽ موبائل ايپ ذريعي ڊيٽا مرڪزي پورٽل تي موڪلين.
نفاذ (Implementation):
آبادگار ايپ: هڪ اهڙي موبائل ايپ تيار ڪئي وڃي، جتي آبادگار پنهنجي ٻنيءَ جي تصوير ۽ پاڻيءَ جي سطح اپ لوڊ ڪري سگهي. ان بدلي ۾ کيس ”پاڻي جا ڪريڊٽس“ يا ٻج تي سبسڊي ڏني وڃي. هيءَ ڪروڊ سورسنگ (Crowdsourcing) سنڌ جي آبي نظام کي هڪ مڪمل ڊجيٽل نقشو فراهم ڪندي.
7. مالي فائدا ۽ اسٽريٽجڪ نتيجا
جيڪڏهن اسين ڊيٽا جي هن ڏڪار مان نڪري آياسين، ته سنڌ کي هيٺيان فائدا ٿيندا:
انصاف واري ورهاست: پڇڙيءَ جي آبادگار کي پنهنجي حق جو قانوني ثبوت ملندو.
پاڻيءَ جي بچت: جڏهن اسان کي خبر هوندي ته ڪٿي پاڻي ضايع ٿي رهيو آهي، ته اسين ان کي بچائي سگهنداسين.
عالمي مدد: بين الاقوامي ادارا رڳو انهن منصوبن ۾ سيڙپڪاري ڪندا آهن، جن وٽ مضبوط ڊيٽا هجي. ڊيٽا جي موجودگي سنڌ کي ”گرين ڪلائميٽ فنڊ“ مان اربين رپيا ڏياري سگهي ٿي.
هڪ خاموش پر سخت اخلاقي پڙاڏو
معلومات جي کوٽ رڳو هڪ ٽيڪنيڪي مسئلو ناهي، پر هي هڪ اخلاقي ڏوهه آهي. جڏهن اسين ڊيٽا لڪايون ٿا، تڏهن اسين دراصل بي انصافيءَ کي تحفظ ڏيون ٿا. پاڻي ”امانت“ آهي، ۽ امانت جو حساب نه رکڻ يا ان ۾ هٿ چراند ڪرڻ وڏي خيانت آهي. اسان کي پنهنجي روايتي ”اندازن“ واري زندگي ڇڏي، ”حقيقتن“ واري دنيا ۾ قدم رکڻو پوندو.
ڊيٽا اهي اکيون آهن، جيڪي سنڌ جي مرندڙ ٻنين کي ٻيهر سائي ٿيڻ جو رستو ڏيکاري سگهن ٿيون. اسان کي هاڻي رڳو ”پاڻي“ نه، پر ”پاڻي جي ڄاڻ“ گهرجي. جڏهن اسين پاڻيءَ کي ”ڏسڻ“ سکنداسين، تڏهن ئي اسين ان کي ”بچائڻ“ سگهنداسين. سنڌ جي خوشحاليءَ جو رستو ڊيٽا جي شفافيت مان گذري ٿو.