جتي سنڌ جي گرم ميدانن کان پري، قديم ڏندڪٿائون، بغاوت جا استعارا ۽ انساني سڃاڻپ تاريخ جو حصو بڻجي وڃن ٿا.
ڏندڪٿائن جي سرزمين ۽ اسان جو اجتماعي شعور
انسان جي اها فطرت رهي آهي ته هو پنهنجي عظيم ترين تصورن ۽ ڪهاڻين کي هميشه اوناهين جبلن ۽ اڻپوري حدن سان جوڙيندو آهي. اسين جڏهن به ڪنهن اڻڄاتل، پراسرار ۽ اٿاهه ماڳ ڏانهن ڏسندا آهيون، ته ان جي خالي پڻي کي پرين، جنن ۽ طلسماتي ڪهاڻين سان ڀري ڇڏيندا آهيون. جارجيا جي ڪوھه قاف (Caucasus) جبلن جي هن تصوير کي ڏسندي—خاص طور تي گدائوري (Gudauri) وٽان نظر ايندڙ آراگوي نديءَ جي هن اونهي ماٿريءَ تي نظر وجهندي—اهو احساس ٿئي ٿو ته نظارا صرف جاگرافيائي حدون ناهن هوندا، پر اهي اسان جي اجتماعي شعور، خوف ۽ خوابن جا حقيقي عڪس هوندا آهن.
سنڌ جي تاريخي شعور ۾ به هنن برفاني چوٽين جو هڪ الڳ ۽ طلسماتي مقام رهيو آهي. اسان جي ڪجهه مقامي تاريخدانن هڪ دلچسپ، جيتوڻيڪ افسانوي، ڪهاڻي جوڙي جنهن ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته ڪجهه بلوچ قبيلا امير حمزه جو اولاد آهن، جنهن ڪنهن دور ۾ ‘ڪوهه قاف’ جو ڏکيو سفر ڪيو ۽ اتي هڪ پريءَ سان شادي ڪئي. اڄ جڏهن اسين انهن گم ٿيل ۽ ڪڪرن ۾ لڪل ديوقامت چوٽين کي ڏسون ٿا ته اها ڳالهه بلڪل چٽي ٿي وڃي ٿي ته ڇو قديم ماڻهن هن ئي جڳهه کي ڪوهه قاف جو نالو ڏنو. هي ماڳ واقعي ڪنهن ماورائي دنيا جو حصو لڳي ٿو، جتي انساني وس ۽ زميني قاعدا پنهنجي معنيٰ وڃائي ويهندا آهن.
ڄاتل دنيا جي آخري سرحدي لڪير
صدين تائين، وچ اوڀر ۽ اولهه ايشيا جي طاقتور حڪمرانن جڏهن به اتر ڏانهن پنهنجون نظرون ڊوڙايون، ته کين پٿرن ۽ برف جي هيءَ ناقابل تسخير ديوار نظر آئي. انهن لاءِ هي جبل صرف طبعي رڪاوٽ نه هئا، پر اها انهن جي ڄاتل دنيا جي بلڪل آخري حد هئي. انهن جو سچو پچ اهو ئي عقيدو هو ته هنن برفاني فصيلن کان پوءِ دنيا ختم ٿي وڃي ٿي ۽ اڳتي ڪجهه به ناهي. هي جبل انساني خواهشن، پکيڙ ۽ حڪمرانيءَ جي آخري سرحدي لڪير هئا.
موسمن جو تضاد: باهه ۽ برف جو نفسياتي فرق
هن ماڳ جي حقيقي نفسياتي اثر کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته اسين ان کي پنهنجي مٽيءَ جي حوالي سان محسوس ڪريون. جڏهن سنڌ ۾ مئي ۽ جون جا مهينا پنهنجي پوري شدت سان باهه وسائيندا آهن، ۽ گرمي پد 55 ڊگري سينٽي گريڊ تائين پهچي ويندو آهي، تڏهن هن قسم جي دائمي سردي ۽ برفاني ماڳ جو تصور ئي ڪنهن آکاڻيءَ جهڙو لڳندو آهي. اسان جو نفسياتي تعلق انهن وسيع، ٻرندڙ ميدانن ۽ درياهه جي گرم پيار سان آهي، پر هيءَ سرزمين صدين جي برف ۽ تيز هوائن جي تراشيل آهي. اهو رڳو موسمن جو تضاد ناهي، پر انساني تجربن ۽ روين جو اهو فرق آهي جيڪو اهڙين انتهائي حالتن ۾ جنم وٺي ٿو.
مسافرن جي راهه ۽ مقامي ماڻهن جو اڏول روح
تنهن هوندي به، پرين ۽ سرد هوائن جو هي پراسرار ديس اڄ ماضيءَ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ويجهو ۽ اسان جي پهچ ۾ آهي. ڪو به مسافر، جيڪو ڪتابن جي هن جيئري جاڳندي تصوير ۾ پنهنجا قدم رکڻ چاهي ٿو، اهو جارجيا جي گاديءَ واري شهر طبلسي (Tbilisi) ڏانهن اڏام ذريعي سفر ڪري سگهي ٿو ۽ اتان روڊ رستي جابلو ماٿرين جو سفر طئي ڪندي هن سحرانگيز ماڳ تائين پهچي سگهي ٿو. اتي، هن عظيم نظاري جي سامهون بيهڻ سان، سڀئي افسانا هڪ حقيقي روپ ڌاري وٺندا آهن.
پر زمين رڳو اڌ ڪهاڻي ٻڌائيندي آهي؛ ڪنهن به ماڳ جو حقيقي روح اتي جي ماڻهن جي سينن ۾ ڌڙڪندو آهي. بلڪل اسان جي پنهنجي سنڌي مهمان نوازيءَ جي گهري روايت وانگر، ڪوهه قاف جي انهن جابلو ماڻهن وٽ به ڪنهن اوپري مسافر کي جيءَ ۾ جايون ڏيڻ هڪ مقدس فرض سمجهيو ويندو آهي. انهن جي سڀ کان حيران ڪندڙ ڳالهه انهن جي ثقافتي بقا آهي. سوويت يونين (USSR) جي سخت ۽ نظرياتي دٻاءَ واري دور ۾ به، جڏهن حڪومتن طرفان پراڻين روايتن کي ميسارڻ جون ڀرپور ڪوششون ڪيون ويون، هنن ماڻهن پنهنجي قديم ثقافت، پنهنجي روايتي دعوتن، ۽ پنهنجي الڳ سڃاڻپ کي مضبوطيءَ سان جهلي رکيو. اهي انهن جبلن وانگر ئي اڏول ۽ اڻمٽ رهيا.
باغي روحن جي پناهگاهه: پروميٿيس ۽ اميراني جون ڪهاڻيون
اهو ڪو اتفاق ناهي ته هيءَ برفاني ۽ اڻانگي سرزمين صدين کان قديم ديومالائي ڪهاڻين ۽ باغي روحن جو مرڪز رهي آهي. جڏهن انسان پنهنجي بقا جي جنگ وڙهندو آهي، ته هو پنهنجي ڏک ۽ بغاوت کي ديومالائي شڪل ڏئي ڇڏيندو آهي. قديم يوناني مفڪرن جي نظر ۾، هي ڪوهه قاف جا جبل عذاب جي اها آخري جاءِ هئا، جتي سندن عظيم ديوتا زوس (Zeus) جي حڪم تي هيرو پروميٿيس (Prometheus) کي زنجيرن سان ٻڌو ويو هو. پروميٿيس جو ڏوهه اهو هو ته هن ديوتائن کان ‘باهه’ (يعني شعور، علم ۽ زندگي بچائڻ جو ذريعو) چورائي بيوس انسانن جي حوالي ڪئي هئي. ان بغاوت جي سزا ۾ کيس هنن ئي اڪيلين چوٽين تي ڇڏيو ويو، جتي هر روز هڪ عقاب اچي سندس جگر نوچيندو هو ۽ رات جو اهو ٻيهر جڙي پوندو هو ته جيئن عذاب جو سلسلو ڪڏهن به ختم نه ٿئي.
پر هن ساڳئي جبل جي پنهنجي مقامي ڪهاڻي ان کان به وڌيڪ گهري ۽ طلسماتي آهي، جيڪا جارجيا جي ماڻهن جي صدين جي نفسيات کي نروار ڪري ٿي. اتان جي قديم لوڪ داستانن جو مرڪزي ڪردار ‘اميراني’ (Amirani) آهي، جيڪو ديوتائن ۽ انسانن جي وچ واري هڪ طاقتور ڪڙي هو. اميرانيءَ محسوس ڪيو ته انسان فطرت جي انتهائي سردي ۽ ظالماڻي حالتن آڏو لاچار آهن، تنهنڪري هن کين ڌاتو گهارڻ ۽ هٿيار ٺاهڻ جو علم سيکاريو، ته جيئن اهي پنهنجي بقا جو بندوبست پاڻ ڪري سگهن. هن پنهنجي طاقت جي نشي ۾ حدون پار ڪندي سڀ کان وڏي ديوتا کي ئي للڪاري وڌو. ان گستاخيءَ جي سزا طور، اميرانيءَ کي ڪوهه قاف جي بلند ترين جبل (قازبڪ جبل جي برفاني غار) ۾ پٿرن ۽ زنجيرن سان واڳيو ويو. مقامي ڪهاڻي چوي ٿي ته سندس هڪ وفادار پرن وارو ڪتو هميشه ان زنجير کي چٽيندو رهندو آهي ته جيئن اها ڳري وڃي ۽ اميراني آزاد ٿي سگهي، پر جيئن ئي زنجير ٽٽڻ جي ويجهو ايندي آهي، ته ديوتائن جي حڪم تي ڪاريگر ٻيهر پنهنجا هٿوڙا هڻي ان کي مضبوط ڪري ڇڏيندا آهن، ۽ سندس آزاديءَ جو خواب وري اڌورو رهجي ويندو آهي.
سفر جو حقيقي مقصد
هي ڪهاڻيون صرف پراڻا قصا ناهن، پر اهي انساني مزاحمت ۽ فطرت جي ظالماڻي طاقت جي وچ ۾ هلندڙ ابدي جنگ جا استعارا آهن. هي جبل هميشه کان باغي روحن جي پناهگاهه ۽ انساني جذبي جي لافاني هجڻ جو ثبوت رهيا آهن. اصل ۾ جڏهن اسين اهڙن ڏورانهن ۽ انتهائي ماڳن ڏانهن سفر ڪندا آهيون، ته اسين رڳو ڪا نئين جاگرافي ناهيون دريافت ڪندا، پر اسان کي انهن نظارن جي وسعت ۾ پنهنجي ئي انساني فطرت، پنهنجي اندر جي بغاوت، پنهنجي صبر، ۽ پنهنجي تخيل جي اٿاهه گهرائيءَ جي سڃاڻپ ٿيندي آهي. اسين سفر دنيا جو ڪندا آهيون، پر دريافت پاڻ کي ڪندا آهيون.