سنڌوءَ جو سُڪل پيٽ ۽ سمنڊ جي بک
انڊس ڊيلٽا جي بقا، تمر جا ٻيلا ۽ بليو ڪاربن جو جديد لائحہ عمل
هڪ اجڙيل جنت جو نوحو
ڪيٽي بندر يا کارو ڇاڻ جي ڪنهن پوڙهي مهاڻي جي اکين ۾ جهاتي پائي ڏسو، جيڪو اڄ به سمنڊ جي لهرن ۾ پنهنجي ماضيءَ کي ڳولي رهيو آهي. هو اوهان کي ٻڌائيندو ته ڪنهن زماني ۾ جتي اڄ رڳو کارو پاڻي ۽ ويراني آهي، اتي تمر جا گهاٽا ٻيلا هوندا هئا، درياهه جي مٺي پاڻي ۽ سمنڊ جي ميلاپ وارن گهٽن (Creeks) ۾ پلي جي لڏ هوندي هئي ۽ ڪنارن تي "ڳاڙهي چانورن" جا لهرائيندڙ فصل هوندا هئا. اها رڳو هڪ خوشحالي نه هئي، پر هڪ مڪمل ماحولياتي توازن هو، جتي درياهه جو مٺو پاڻي سمنڊ جي کاراڻ کي روڪڻ لاءِ هڪ قدرتي ڀت بڻيل هو.
پر اڄ، سنڌوءَ جو اهو ڊيلٽا جيڪو ڪنهن زماني ۾ دنيا جي زرخيز ترين خطن مان هڪ هو، سو مرڻ ڪناري آهي. درياهه جو مٺو پاڻي نه پهچڻ سبب سمنڊ "پٺتي" هٽڻ بدران اسان جي زمينن ۾ ڪاهي پيو آهي. هڪ منصوبه بندي جي ماهر جي حيثيت ۾، مان سمجهان ٿو ته اسان کي هاڻي رڳو دانهون ڪرڻ بدران انهن جديد سائنسي واٽن تي غور ڪرڻو پوندو، جيڪي هن مرندڙ ڊيلٽا کي ٻيهر زندگي بخشي سگهن ٿا.
مسئلي جي گهرائي: سمنڊ جڏهن زمين کي ڳڙڪائڻ شروع ڪري
سائنسي طور تي، انڊس ڊيلٽا جو وجود درياهه جي مٺي پاڻي ۽ ان سان گڏ ايندڙ لٽ (Sediment) تي ٻڌل آهي.
* سمنڊ جي پيشقدمي (Sea Intrusion): گذريل پنجن ڏهاڪن ۾ سنڌ جي لڳ ڀڳ 20 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين سمنڊ ڳڙڪائي چڪو آهي. جڏهن مٺي پاڻيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ٿو، ته سمنڊ جو کارو پاڻي زمين جي هيٺان ڪاهي پوي ٿو، جنهن سان ساريال، فصل ۽ انبن جا باغ مڪمل طور تباهه ٿي چڪا آهن.
* پاڻيءَ جو بحران: 1991ع جي آبي معاهدي ۾ ڊيلٽا لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 10 MAF پاڻي تجويز ڪيو ويو هو، پر حقيقت اها آهي ته اڪثر سالن ۾ پڇڙيءَ تائين رڳو "ٻڙي" (Zero) پاڻي پهچي ٿو.
تمر جي ٻيلن جو خاتمو: تمر (Mangroves) سمنڊ آڏو پهرين دفاعي لڪير آهن. مٺي پاڻيءَ جي کوٽ سبب اهي ٻيلا سڪي رهيا آهن، جنهن ڪري سمنڊ کي اڳتي وڌڻ ۾ آساني ٿي رهي آهي.
جديد حل: ڊرونز، ڊيٽا ۽ بليو ڪاربن مارڪيٽ
مان جڏهن عالمي تحقيقاتي مقالن جو مطالعو ڪريان ٿو، ته مون کي ڪجهه اهڙا حل نظر اچن ٿا جيڪي سنڌ جي ساحلي پٽيءَ کي معاشي ۽ ماحولياتي طور سگهارو ڪري سگهن ٿا. مان پنهنجي پڙهندڙن سان اهي تفصيل ونڊڻ چاهيان ٿو ته اسين ٽيڪنالاجي ذريعي هن ڊيلٽا کي ڪيئن بچائي سگهون ٿا:
