وائرل خبرون ۽ سنڌ جو اسٽريٽجڪ شعور
پاڻ وٽ سنڌ ۾، جڏهن سوشل ميڊيا تي ڪا خبر وائرل ٿيندي آهي، ته پاڻ اڪثر ان جي سچائيءَ تي بحث ڪندا آهيون. پر پاڻ کي اهو احساس گهٽ هوندو آهي ته “اطلاعات” اڄوڪي دور جو سڀ کان وڌيڪ موتمار هٿيار آهي. جيڪڏهن اسان جي ڪنهن مقامي تڪرار يا وسيلن بابت ڪو مخصوص بيانيو (Narrative) اوچتو تيزيءَ سان پکڙجي، ته سمجهڻ کپي ته ان جي پويان ڪنهن طاقتور جو هٿ ٿي سگهي ٿو.
جيوپوليٽيڪس (Geopolitics) ۾ “انٽيليجنس” رڳو جاسوسيءَ جو نالو ناهي، پر اها “ريجيم انجنيئرنگ” (Regime Engineering) جو هڪ جديد اوزار آهي. اسٽيفن ڪنزر جو ڪتاب (All the Shah’s Men) ان جي نشاندهي ڪري ٿو ته 1953ع ۾ ايران جي قسمت جو فيصلو رڳو بندوقن سان نه، پر قلم ۽ پئسي جي ان ڳجهي استعمال سان ڪيو ويو هو، جنهن اڄوڪي “اطلاعاتي جنگ” (Information Warfare) جو بنياد رکيو.
تاريخي تجزيو: “بيڊيمن” نيٽ ورڪ ۽ بيانيي جي هٿراڌو تعمير
1953ع ۾ جڏهن سي آءِ اي (CIA) ايران جي چونڊيل حڪومت کي ڪيرائڻ جو فيصلو ڪيو، تڏهن هنن وٽ سڀ کان وڏو هٿيار “بيڊيمن” (Bedamn) نالي هڪ ڳجهو نيٽ ورڪ هو. هن نيٽ ورڪ جو ساليانو بجيٽ اٽڪل هڪ ملين ڊالر هو، جنهن جو بنيادي مقصد ايران ۾ پروپيگنڊا ۽ سبوتاژ ذريعي عوامي راءِ کي مٽائڻ هو. سي آءِ اي جي هڪ پروپيگنڊسٽ، رچرڊ ڪاٽم، اعتراف ڪيو هو ته تهراني اخبارن جي لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو حصي تي سندن اثر هو.
هيءَ رڳو اخبارن جي خريداري نه هئي، پر هڪ مڪمل “سياسي ليبارٽري” هئي:
هٿراڌو مضمون نگاري: واشنگٽن ۾ ويٺل سي آءِ اي جا پروپيگنڊسٽ اهڙا مضمون لکندا هئا، جيڪي ٻئي ڏينهن ايراني اخبارن ۾ مصدق جي خلاف شايع ٿي ويندا هئا.
مذهبي جذبات جو استحصال: سي آءِ اي جي ايجنٽن ايران جي ڪميونسٽ پارٽي (Tudeh) جي نالي تي ايراني ملائن کي فون ذريعي ڌمڪيون ڏنيون ۽ مذهبي اڳواڻن جي گهرن تي هٿراڌو بم ڌماڪا ڪرايا. ان جو مقصد اهو تاثر ڏيڻ هو ته مصدق جي ڪري ملڪ ۾ بي ديني وڌي رهي آهي.
ڀاڙيتو غنڊا ۽ “زورخاني” جا پهلوان: سي آءِ اي رشيديان ڀائرن ذريعي ايران جي گينگ ليڊرن ۽ قديم “زورخانن” (Traditional Gyms) جي پهلوانن کي وڏيون رقمون ڏنيون ته جيئن اهي شهر ۾ بدامني پيدا ڪن.
ماهر جاسوس ڪرمٽ روزويلٽ ثابت ڪيو ته جيڪڏهن توهان وٽ ڪافي پئسو ۽ مقامي اثر رکندڙ پگهاردار ايجنٽ آهن، ته توهان ڪنهن به قوم جي “سچ” کي اغوا ڪري سگهو ٿا.
اڄوڪو تناظر: 2026ع جي جنگ ۽ اطلاعاتي ويڙهه
اڄوڪي مارچ 2026ع جي هن جنگ ۾، جتي آمريڪا ۽ اسرائيل ايراني انفراسٽرڪچر کي نشانو بڻائي رهيا آهن، “اطلاعاتي جنگ” هڪ ڀيرو ٻيهر عروج تي آهي. صدر ٽرمپ جي اها دعويٰ ته ايران جي بحري ۽ فضائي طاقت مڪمل طور تي تباهه ٿي چڪي آهي، دراصل هڪ “اسٽريٽجڪ دٻاءُ” وجهڻ جي ڪوشش آهي.
پر زميني حقيقتون ٻڌائين ٿيون ته ايران جا ميزائل حملا هاڻي وڌيڪ “چونڊيل نشانن” (Selective Targets) کي ڪاميابيءَ سان نشانو بڻائي رهيا آهن، ڇاڪاڻ ته اسرائيل جي ميزائل انٽرسيپشن جي صلاحيت 90 سيڪڙو مان ڪري 50 سيڪڙو تي اچي وئي آهي.
سنڌ واسين لاءِ سبق: اطلاعاتي خودمختاري ۽ اسٽريٽجڪ پرک
سنڌ جي جاگرافيائي اهميت ۽ اسان جي اطلاعاتي ماحول لاءِ هن تاريخي اڀياس جا ڪجهه گهرا اثر آهن:
ڊجيٽل مداخلت جي پرک: سنڌ جي نوجوانن کي اهو سمجهڻو پوندو ته سوشل ميڊيا تي ايندڙ هر “ٽرينڊ” فطري ناهي هوندو. اڄوڪي دور ۾ بوٽس (Bots) ۽ پگهاردار اڪائونٽس ذريعي اسان جي قومي وسيلن بابت غلط فهميون پيدا ڪري سگهجن ٿيون.
مقامي ايجنٽن جو ڪردار: اسٽيفن ڪنزر ٻڌائي ٿو ته مقامي ڪردار، جيڪي پرڏيهي ايجنڊا تي ڪم ڪن ٿا، اهي ملڪ جي تباهيءَ ۾ سڀ کان وڏو هٿيار هوندا آهن.
پنهنجي بيانيي جي حفاظت: جيڪڏهن اسين پنهنجو آزاد بيانيو تيار نه ڪنداسين، ته ڪا به ٻاهريون طاقت اسان جي ترجيحن کي مٽائي ڇڏيندي. اطلاعاتي خودمختاري ئي قومي سلامتيءَ جو پهريون دفاع آهي.
سڃاڻپ کي هائجيڪ ڪرڻ:
آپريشن آجيڪس دوران، سي آءِ اي ايران جي قومي ۽ مذهبي نشانن کي اسٽريٽجڪ اوزار طور استعمال ڪيو. جڏهن توهان ڪنهن قوم جي “خود اعتمادي” کي تباهه ڪريو ٿا، ته توهان ان کي ايندڙ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين غلام بڻائي سگهو ٿا.
سنڌ لاءِ سڀ کان وڏو سبق هي آهي: جڏهن به ڪا ٻاهريون طاقت اسان جي “ثقافتي سڃاڻپ” يا “مذهبي جذبات” کي ڪنهن سياسي مقصد لاءِ استعمال ڪرڻ لڳي، ته سمجهو ته ڳجهي آپريشن جي انجنيئرنگ شروع ٿي چڪي آهي. جيڪا قوم پنهنجي خبرن ۽ ياداشت جي حفاظت نٿي ڪري، اها پنهنجي تاريخ جي حفاظت ڪڏهن به نٿي ڪري سگهي.