جڏهن منطق خاموشيءَ سان غائب ٿي وڃي ٿو
دليل کان سواءِ جيت ۽ مخالف جي پنھنجي سوچ کي ڦاھي بنائڻ
سنڌ جي ڪنهن به مشهور نيوز چينل تي پرائم ٽائيم ٽاڪ شو جو منظر نامو اڪثر هڪ ئي هوندو آهي. شروعات ۾ هڪ مهمان وڏي تياريءَ سان انگن اکرن ۽ حقيقتن جا دفتر کولي ويهندو آهي. هو پنهنجي دليلن سان سامهون واري کي اهڙي نموني ڪنڊائتو ڪري ڇڏيندو آهي، جو لڳندو آهي ته هاڻي سچ ظاهر ٿيڻ وارو آهي. پر بلڪل ان گهڙيءَ، جڏهن جوابي دليل ختم ٿي ويندا آهن، تڏهن عقل ۽ منطق خاموشيءَ سان پويان دروازي کان ٻاهر نڪري ويندا آهن ۽ بحث جو رخ مڪمل طور تي مٽجي ويندو آهي.
جنهن شخص وٽ ڪو به منطقي جواب ناهي هوندو، اهو اوچتو ڪاوڙ ۾ رڙيون ڪرڻ شروع ڪري ڏيندو آهي. هو سامهون واري جي دليلن کي رد ڪرڻ بدران کيس ڪنهن سياسي پارٽيءَ جو ايجنٽ يا ”سنڌ جي دشمنن جي ٻولي“ ڳالهائيندڙ قرار ڏئي هڪ اهڙو ليبل لڳائيندو آهي، جنهن کان پوءِ سڄو بحث ذاتي حملن ۾ بدلجي ويندو آهي. ان کان پوءِ هو پنهنجي ڪرسيءَ تان اڌو اڌ اٿي بيهي، ميز تي هٿ هڻي ۽ بلند آواز ۾ جيت جو نعرو هڻي اهڙو تاثر ڏيندو آهي، ڄڻ هن پنهنجي سامهون واري کي شڪست ڏئي ڇڏي هجي. هيءُ رڳو هڪ سياسي منظر ناهي، پر آرٿر شوپنهاور جي لفظن ۾ اها ”فطري ذهني چالاڪي“ آهي، جنهن جو مقصد سچ تائين پهچڻ ناهي پر صرف جيت حاصل ڪرڻ هوندو آهي.
شوپنهاور جي فلسفي مان حاصل ڪيل علمي سکيا
آرٿر شوپنهاور جي فلسفي مطابق، بحث دوران اسان جي ”فطري انا“ (Innate Vanity) اسان کي سچ مڃڻ کان روڪيندي آهي. هو چوي ٿو ته جڏهن اسان بحث ڪري رهيا هوندا آهيون، تڏهن اسان جو مقصد ”مقصد سچ“ (Objective Truth) ناهي هوندو، پر اسان صرف پنهنجي پوزيشن جو دفاع ڪري رهيا هوندا آهيون. اڄ اسان انهن مخصوص چالن بابت سکنداسين، جيڪي بحث جي پٽڙي بدلي ڇڏينديون آهن.
چال نمبر 14: دليل کان سواءِ جيت جو غلغو (Claim Victory Despite Defeat)
هيءَ هڪ نهايت ڊيٽائيءَ واري چال آهي. جڏهن توهان جا سڀ دليل ختم ٿي وڃن ۽ سامهون وارو پنهنجا سڀ سوال ثابت ڪري چڪو هجي، تڏهن به توهان اهڙي لهجي ۾ جيت جو اعلان ڪريو ڄڻ توهان ئي کٽيو هجي. شوپنهاور لکي ٿو ته جيڪڏهن سامهون وارو ماڻهو شرميلو يا مصلحت پسند آهي، ۽ توهان وٽ هڪ رعبدار آواز ۽ چالاڪ لهجو آهي، ته هيءَ چال اڪثر ڪامياب ٿي ويندي آهي.
توهان اڪثر ڏٺو هوندو ته ڪجهه ماڻهو بحث جي آخر ۾ چوندا آهن، ”اڄ سنڌ جي عوام ڏسي ورتو ته توهان وٽ ڪو به دليل ناهي،“ حالانڪه انهن پاڻ هڪ به سڌو جواب نه ڏنو هوندو آهي. هيءَ چال دراصل حاضرين جي اکين ۾ مٽي وجهڻ جي هڪ ڪوشش هوندي آهي.
چال نمبر 5: مخالف جي پنهنجي سوچ کي ڦاهي بڻائڻ (False Premises)
ڪڏهن ڪڏهن توهان کي ڪا سچي ڳالهه ثابت ڪرڻ لاءِ اهڙن رستن تان گذرڻو پوندو آهي، جيڪي سڌا نه هوندا آهن. جيڪڏهن توهان جو مخالف سچ کي سڌو سنئون مڃڻ لاءِ تيار ناهي، ته شوپنهاور جو مشورو آهي ته توهان سندس ئي مخصوص نظريات، عقيدن يا پارٽيءَ جي اصولن مان دليل ڳولي ڪڍو، ڀلي توهان پاڻ انهن تي يقين نه رکندا هجو.
مثال طور، جيڪڏهن توهان جو مقابلو ڪنهن اهڙي شخص سان آهي جيڪو ڪنهن خاص سياسي پارٽيءَ جي هر ڳالهه کي آخري سچ سمجهي ٿو، ته توهان پنهنجي ڳالهه مڃرائڻ لاءِ کيس چوندؤ، ”جيئن ته توهان جي پارٽيءَ جو منشور هن ڳالهه جي حمايت ڪري ٿو، ان ڪري منطقي طور توهان کي منهنجي اها ڳالهه به مڃڻي پوندي، نه ته توهان پنهنجي ئي پارٽيءَ جي خلاف ورزي ڪندؤ“. هتي توهان سچائيءَ جي عالمي اصولن تي بحث ناهيو ڪري رهيا، پر توهان مخالف جي سوچ جي دائري کي ئي سندس لاءِ ڦاهي بڻائي رهيا آهيو ته جيئن هو ان مان نڪري نه سگهي.
غلط نتيجا ڪڍڻ يا ”سلوجزم“ (Syllogism) جو ڄار
هڪ ماهر بحث ڪندڙ هميشه سامهون واري جي ڳالهه مان اهڙا نتيجا ڪڍندو آهي، جيڪي ان جو مقصد ئي ناهن هوندا. فلسفي ۾ ان کي غلط ”سلوجزم“ (Syllogism) چيو ويندو آهي. ان جو مطلب آهي ته توهان جي ڳالهه کي اهڙي نموني ٽوڙي مروڙي پيش ڪيو وڃي، جو اها ڳالهه خطرناڪ يا مضحڪ خيز لڳڻ لڳي.
مثال طور، جيڪڏهن توهان چئو ٿا ته ”اسان کي تعليمي ادارن جي بجيٽ ۾ شفافيت آڻڻ گهرجي،“ ته چالاڪ مخالف فوري طور چوندو، ”توهان جو مطلب آهي ته اسان جا سڀ تعليمي ادارا بدعنوان آهن؟ توهان سنڌ جي علمي ورثي تي حملو ڪري رهيا آهيو؟“. هتي هن هڪ غلط نتيجو ڪڍي توهان کي دفاعي پوزيشن تي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي ته جيئن اصل مسئلو (شفافيت) دٻجي وڃي.
