رتوديرو جي هڪ ٻوساٽيل ٻپهر آهي، جتي هوا ۾ نه رڳو مٽي، پر هڪ اڻڄاتل خوف جي بوءِ به شامل آهي. هڪ ماءُ، جنهن جي هنج ۾ سندس جگر جو ٽڪرو پنهنجي معصوم اکين سان تپ جي شدت ۾ زندگيءَ جي ميلاپ لاءِ واجهائي رهيو آهي، سرڪاري اسپتال جي انهن اڇين ديوارن ڏانهن اميد ڀرين نگاهن سان ڏسي ٿي، جن کي هوءَ ’شفا جو گهر‘ سمجهي ٿي. ان عورت لاءِ اهي اڇا ڪوٽ پائيندڙ مسيحا آهن، جيڪي سندس ٻار جي رڳن ۾ جاري تڪليف کي لاهڻ جي سگهه رکن ٿا. پر کيس خبر ناهي ته جنهن هٿ ۾ هوءَ پنهنجي حياتيءَ جو پاند ڏئي رهي آهي، اهو هٿ شفا جو گهر نه، پر هڪ اهڙي ’زهر ڀريل سوئي‘ کڻي بيٺو آهي، جيڪا سندس ٻار جي رڳن ۾ جياپي بدران موتمار خاموشي اوتڻ واري آهي. اها هڪ اهڙي انساني الميي جي شروعات آهي، جنهن جي عڪاسي جڏهن هڪ تحقيقاتي رپورٽ ۾ سامهون آئي، ته پوري سنڌ جي شعور ۾ هڪ لرزو طاري ٿي ويو. هي رڳو طبي غفلت جو داستان ناهي، پر اسان جي سماجي ۽ اخلاقي زوال جو اهو آئينو آهي، جنهن ۾ اسان پنهنجي ئي وجود کي مرندو ڏسي رهيا آهيون.
هن دردناڪ صورتحال جي پروڙ ڪندي جڏهن اسان ان جي گهرائيءَ ۾ وڃون ٿا، ته معلوم ٿئي ٿو ته لاڙڪاڻي جي رتوديرو کان وٺي ڏکڻ پنجاب جي تونسه شريف تائين، اسپتالون شفا جي مرڪزن مان تبديل ٿي ’موت جي ورهاست‘ جا مرڪز بڻجي چڪيون آهن. اها زهر ڀريل سوئي، جيڪا اصل ۾ هڪ مريض لاءِ هئي، سا ساڳي سوئي ڏهن ٻين معصوم ٻارن جي حياتين کي داءُ تي لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي پئي وڃي. هڪ ئي سرنج ذريعي ڪيترن ئي مريضن کي انجيڪشن لڳائڻ جو اهو عمل ڪو رڳو اتفاق يا تڪڙ جو نتيجو ناهي، پر ان جي پٺيان هڪ گهرو نفسياتي محرڪ ڪم ڪري رهيو آهي، جنهن کي اسين ’اخلاقي لاپرواهي‘ چئون ٿا. جڏهن انسان جي اندر ۾ ٻئي جي ڏک کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت ختم ٿي ويندي آهي، ته پوءِ ’جيءَ جو حڪيم‘ پنهنجي مقدس قسم کي وساري هڪ اهڙو بي حس پرزو بڻجي ويندو آهي، جنهن لاءِ هڪ انساني جان جي اهميت رڳو هڪ سرنج جي قيمت کان به گهٽجي ويندي آهي. اها سوئي، جيڪا زهر کڻي مريض جي بدن ۾ داخل ٿئي ٿي، اها اصل ۾ اسان جي نظام جي ان سڙيل سوچ جي نمائندگي ڪري ٿي، جتي غريب جو ٻار رڳو هڪ انگ بڻجي رهجي ويو آهي.
نفسياتي طور تي ڏٺو وڃي ته هي معاملو رڳو وسيلن جي کوٽ جو ناهي، پر هڪ اهڙي ذهني ڪيفيت جو اظهار آهي، جتي پيرا ميڊيڪل اسٽاف پنهنجي فرض کي رڳو هڪ مشيني لاهڻيءَ جيان ڏسڻ لڳي ٿو. ان تحقيقاتي دستاويزي فلم ۾ جيڪو سچ دنيا جي سامهون آيو، اهو لڱ ڪانڊاريندڙ هو؛ نرسون هڪ ئي سرنج سان بار بار مختلف مريضن کي زهر جو ڍڪ پياري رهيون هيون. هتي سوال پيدا ٿئي ٿو ته ڇا انهن کي اها خبر نه هئي ته هي عمل ايڇ آءِ وي (HIV) جهڙي موذي مرض کي جنم ڏئي سگهي ٿو؟ يقيناً کين علم هو، پر علم ۽ احساس جي وچ ۾ جيڪو وڏو خال آهي، تنهن ۾ اسان جي اخلاقيات غرق ٿي چڪي آهي. جڏهن هڪ طبيب ٻئي جي بدن ۾ داخل ٿيندڙ زهر کي پنهنجي اولاد جي رڳن ۾ محسوس ڪرڻ ڇڏي ڏئي، ته پوءِ هو مسيحا نه پر هڪ خاموش قاتل بڻجي ويندو آهي. اسان جون سرڪاري اسپتالون، جيڪي سنڌ جي ماڻهن لاءِ آخري پناهگاهه آهن، اهي هاڻي ان آويئڙي جي ور چڙهيل آهن، جتي انتظاميه انڪاري ڪيفيت ۾ آهي. اهي ان حقيقت کي مڃڻ لاءِ تيار ناهن ته انهن جي اکين جي سامهون معصوم زندگين جو سودو ٿي رهيو آهي.
سنڌ جي ٻهراڙين ۽ ننڍن شهرن ۾ رهندڙ پڙهيل ڳڙهيل توڙي عام ماڻهن لاءِ هي هڪ وڏو فڪري چيلنج آهي. اسان اڪثر سمجهندا آهيون ته وڏيون تبديليون رڳو سياسي نظام بدلائڻ سان اينديون، پر حقيقت اها آهي ته تبديليءَ جو اصل محور اسان جي پنهنجي ’اخلاقي بيداري‘ ۾ لڪيل آهي. رتوديرو، تونسا ۽ ڪراچي جا اهي واقعا، جتي والدين پاڻ ته صحتمند هئا پر سندن اولاد کي اسپتالن مان ايڇ آءِ وي تحفي ۾ مليو، اهو اسان کي ٻڌائي ٿو ته اسان کي هاڻي پنهنجي جياپي لاءِ پاڻ وڙهڻو پوندو. اسان کي پنهنجي ’مسيحائيءَ جي تصور‘ کي نئين سر تڪڻو پوندو. ڇا اسان رڳو ان ڪري خاموش رهون ته سامهون واري شخص وٽ وڏي ڊگري آهي يا هن اڇو ڪوٽ پاتل آهي؟ هرگز نه. اسان جي سماجي بقا جو دارومدار هاڻي ان ’ذاتي چوڪسي‘ تي آهي، جيڪا اسان کي هڪ هڪ لمحي تي پنهنجي حقن جي حفاظت ڪرڻ سيکاري ٿي. جڏهن توهان اسپتال وڃو ته اها توهان جي اخلاقي ذميواري آهي ته توهان پڪ ڪريو ته توهان جي ٻار کي لڳندڙ سوئي نئين آهي. اها رڳو هڪ معمولي احتياط ناهي، پر اها ان زهر ڀريل سوچ جي خلاف هڪ بغاوت آهي، جيڪا اسان جي سماج کي اندر ئي اندر کائي رهي آهي.
هن الميي جو هڪ ٻيو پهلو اهو آهي ته اسان جي حڪمرانن ۽ انتظامي ماڻهن جي ترجيحات ۾ انساني جان جي ڪا وقعت ناهي رهي. جڏهن معتبر ادارا ثبوتن سان حقيقت پيش ڪن ٿا، تڏهن به اختيارين پاران ان کي ’پراڻي وڊيو‘ يا ’سازش‘ قرار ڏيڻ اصل ۾ ان سڙيل نظام جي گواهي آهي، جيڪو پنهنجي غلطين کي سڌارڻ بدران انهن تي پردو وجهڻ کي ترجيح ڏئي ٿو. اسان جو سماج اڄ هڪ اهڙي موڙ تي بيٺو آهي، جتي زندگي بچائڻ جا وسيلا ئي موت جو سبب بڻجي رهيا آهن. سنڌ جي مٽيءَ سان جڙيل هر فرد کي اها ڳالهه سمجهڻي پوندي ته جيڪڏهن اسان اڄ آواز نه اٿاريو، ته سڀاڻي اهو زهر اسان مان هر هڪ جي در تي هوندو. هي مسئلو رڳو تونسا، رتوديرو يا ڪراچي جو ناهي، پر هي هر ان انساني وستيءَ جو آهي، جتي اخلاقيات جي خوشبو ختم ٿي چڪي هجي ۽ مفاد پرستي جي ڌپ پکڙجي وئي هجي.
ان سڄي بحث جي لاهڻي اها نڪري ٿي ته اسان کي پنهنجي سماج جي رڳن ۾ ٻيهر ’احساس‘ جو رت دوڙائڻو پوندو. تعليم رڳو نوڪري حاصل ڪرڻ جو ذريعو ناهي، پر اها انسان کي ’انسان‘ بڻائڻ جو عمل آهي. اسان جي طبي تعليم جي نصاب ۾ جڏهن اخلاقيات جي گهٽتائي ٿيندي، ته نتيجي ۾ اهڙا ئي بي حس مسيحا پيدا ٿيندا، جيڪي حياتي ۽ موت جي وچ ۾ فرق وساري ويهندا. اسان کي پنهنجي ايندڙ نسل کي اهو سيکارڻو پوندو ته پنهنجي پيشي سان وفاداري اصل ۾ الله ۽ ان جي خلق سان وفاداري آهي. اها وفاداري ئي اها رڪاوٽ آهي، جيڪا زهر ڀريل سوئي کي معصوم رڳن تائين پهچڻ کان روڪي سگهي ٿي.
ضمير جو آواز: شفا جي گهر ۾ جاڳڻ جي ضرورت
اڄ جي هن فڪري ويچار جو نتيجو اسان کي ان خاموش پر گهري سچائيءَ ڏانهن وٺي وڃي ٿو ته اسپتال جون ديوارون شفا تڏهن ئي ڏئي سگهنديون، جڏهن انهن جي اندر ڪم ڪندڙ ماڻهن جا ضمير جيئرا هوندا. جيڪڏهن ضمير مري ويو آهي، ته پوءِ دنيا جي مهانگي ۾ مهانگي دوا به رڳو هڪ رنگين پاڻي آهي. اسان کي پنهنجي روزاني جي جياپي ۾ اخلاقي نگراني کي هڪ عادت بڻائڻو پوندو. اها ماءُ جيڪا رتوديرو جي اسپتال مان پنهنجي ٻار کي وٺي آئي هئي، اها اڄ رڳو روئي نه رهي آهي، پر اسان سڀني کان هڪ سوال ڪري رهي آهي: “ڇا منهنجي ٻار جو ڏوهه رڳو اهو هو ته هن شفا جي گهر تي اعتبار ڪيو هو؟”
هن سوال جو جواب اسان کي پنهنجي ڪردار، پنهنجي ديانتداري ۽ پنهنجي بيدار مغزيءَ سان ڏيڻو پوندو. ياد رکو، جڏهن طبيب (ڊاڪٽر) جو هٿ پنهنجي تقدس تان هٿ کڻي وٺندو آهي، ته پوءِ رڳو جسم نه پر پوري تهذيب بيمار ٿي پوندي آهي. اسان کي ان تهذيب کي بچائڻو آهي، ان کان اڳ جو دير ٿي وڃي. پنهنجي حصي جي شمع ٻاريو، پنهنجي اکين کي کليل رکو، ۽ زهر جي ورهاست جي خلاف پنهنجي شعور جي ديوار مضبوط ڪريو. ڇاڪاڻ ته زندگي رڳو گذارڻ لاءِ ناهي، پر وقار ۽ تحفظ سان جيئڻ جو نالو آهي.