دنيا جي نقشي تي پاڪستان هڪ اهڙو ملڪ آهي جنهن جو عالمي ڪاربان اخراج (Carbon Emissions) ۾ حصو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آهي، پر قدرت جي ستم ظريفي ڏسو ته موسمياتي تباهيءَ جي قيمت چڪائڻ وارن ملڪن جي فهرست ۾ هي ملڪ سڀ کان اڳيان بيٺو آهي.
هي رڳو انگ اکر ناهن، پر هڪ اهڙي عالمي ناانصافي آهي جنهن جو سڀ کان وڏو نشانو سنڌ جي مٽي ۽ ان جو آبادگار بڻيو آهي. اها هڪ اهڙي تهذيب تي لڳل چوٽ آهي، جتي درياهه ۽ زمين رڳو گذر سفر جو ذريعو ناهن، پر وجود جي سڃاڻپ آهن.
دادو ضلعي جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ، ٻيڊ شريف جي هڪ اسڪول جي ديوار تي اڄ به پاڻيءَ جي هڪ ليڪ موجود آهي. هي رڳو هڪ نشان ناهي، پر 2022ع جي ان قيامت جو گواهه آهي جنهن سنڌ جي لکين آبادگارن جي حياتيءَ جي ڪمائيءَ کي ٻوڙي ڇڏيو هو.
عنايت الله لغاري، جنهن جي اکين ۾ پنهنجي ٻڏل فصلن جو ڏک اڄ به تازو آهي، ان ديوار کي ائين نهاريندو آهي ڄڻ اهو ڪو مقتل جو نشان هجي.
پر اڄ اها ليڪ دادو جي گهٽين مان نڪري جرمنيءَ جي هڪ عدالت جي ڪمري تائين پهچي وئي آهي. سنڌ جا 39 آبادگار، جيڪي شايد ڪڏهن پنهنجي ڳوٺ جي حدن کان ٻاهر نه نڪتا هئا، تنهن اڄ دنيا جي ٻن ”ديو قامت“ (Giant) صنعتي ڪمپنين—RWE ۽ Heidelberg Materials—کي ڪٽهڙي ۾ آڻي بيهاريو آهي.
انصاف جي هجرت: ڪراچي کان هائيڊل برگ تائين
ڪيترن ئي ذهنن ۾ سوال اڀري ٿو ته سنڌ جو آبادگار پنهنجي ملڪ جي عدالتن کي ڇڏي ست سمنڊ پار جرمني ڇو ويو؟ ان جو جواب اسان جي پنهنجي نظام جي ناڪامي ۽ هڪ تاريخي مثال ۾ لڪيل آهي.
2012ع ۾ ڪراچي جي ”علي انٽرپرائزز“ (بلڊيا ٽائون) فيڪٽري ۾ لڳل خوفناڪ باهه، جنهن ۾ 250 کان وڌيڪ مزدور سڙي رک ٿي ويا هئا، تنهن سنڌ جي مظلومن کي هڪ نئون رستو ڏيکاريو هو. ان وقت به مزدورن جي وارثن جرمنيءَ جي ڪمپني ”KiK“ خلاف اتي جي عدالت ۾ ڪيس داخل ڪيو هو. ان ڪيس ثابت ڪيو ته يورپي ڪمپنيون پنهنجي عالمي سپلائي چين ۾ ٿيندڙ انساني حقن جي لتاڙ تان هٿ نٿيون ڌوئي سگهن.
عنايت الله لغاري ۽ ٻين آبادگارن جو به اهو ئي موقف آهي: پاڪستاني عدالتن ۾ ته ڪيس نسلن تائين هلندا آهن، جتي انصاف ملڻ تائين مدعي ئي نه بچندو آهي. تنهن ڪري، هنن ان در جو انتخاب ڪيو جتي انهن ”ديو قامت“ ڪمپنين جا هيڊ ڪوارٽر آهن، جيڪي فضا ۾ زهر ڦهلائي هزارين ميل پري سنڌ جي موسمن کي يرغمال بڻائي رهيون آهن.
ايٽريبيوشن سائنس: دونهي کان ٻوڏ تائين جو ثبوت
هن ڪيس جي سڀ کان اهم ۽ جديد ڪڙي ”ايٽريبيوشن سائنس“ (Attribution Science) آهي. هيءَ اها سائنسي لڙائي آهي جيڪا ثابت ڪري ٿي ته جرمنيءَ جي ڪارخانن مان نڪرندڙ دونهون ۽ دادو جي ٻوڏ پاڻ ۾ ڪيئن ڳنڍيل آهن.
ماهرن سپر ڪمپيوٽرن ذريعي دنيا جا ٻه ماڊل تيار ڪيا آهن:
هڪ اها دنيا جنهن ۾ اسين رهون ٿا (جتي ڪارخانن جو دونهون موجود آهي).
ٻي اها تصوراتي دنيا جتي ڪڏهن به صنعتي اخراج نه ٿيو هجي ها.
جڏهن 2022ع جي مونسون کي انهن ٻنهي ماڊلن ۾ پرکيو ويو، ته اها ڳالهه سامهون آئي ته انسان جي پيدا ڪيل ڪاربان اخراج سبب ان ٻوڏ جي شدت ۾ ڪيترائي گونا اضافو ٿيو هو. هيءَ سائنس رڳو بادلن جي وسڻ جو سبب نٿي ٻڌائي، پر اها حساب لڳائي ٻڌائي ٿي ته جيڪڏهن جرمنيءَ جي RWE ڪمپنيءَ عالمي سطح تي 0.47 سيڪڙو ڪاربان اخراج ڪيو آهي، ته پوءِ سنڌ جي آبادگارن جي ٿيل نقصان ۾ به ان ڪمپنيءَ جو حصو 0.47 سيڪڙو ئي آهي.
ديو قامت ڪمپنيون ۽ اخلاقي بحران
RWE ۽ Heidelberg Materials دنيا جي انهن 178 ادارن ۾ شامل آهن جيڪي عالمي ڪاربان اخراج جي 70 سيڪڙو جا ذميوار آهن. هي ڪمپنيون رڳو ڪاروبار ناهن ڪنديون، پر اهي عالمي ماحولياتي بجيٽ تي قبضو ڪري ويٺيون آهن.
هي ڪيس هڪ نئين قسم جي ”نوآبادياتي مزاحمت“ (Post-colonial Resistance) آهي. اڳي زمينون قبضو ڪيون وينديون هيون، هاڻي آسمان ۽ فضا تي قبضو ڪري غريب ملڪن جي آبادگارن کان سندن مٽيءَ جي زرخيزي کسي وئي آهي. ڇا جرمنيءَ ۾ ويهي منافعو ڪمائيندڙ ادارا ان ڳالهه کان لاتعلق ٿي سگهن ٿا ته سندن عملن سبب سنڌ جو آبادگار پنهنجي گهرن جي ڇتين تي ويهي موت جو انتظار ڪري رهيو هو؟
اميد ۽ انديشا: معاوضي کان مٿڀرو مقصد
آبادگار هن ڪيس مان ٻن قسمن جا فائدا ڳولي رهيا آهن:
مادي فائدو: لڳ ڀڳ 10 لک يورو جو معاوضو، جنهن سان اهي پنهنجا گهر ٻيهر اڏيندا ۽ ٻنيءَ جي مئل زرخيزي بحال ڪندا.
علامتي فتح: جيڪڏهن جرمنيءَ جي عدالت آبادگارن جي حق ۾ فيصلو ڏئي ٿي، ته اها پوري دنيا جي وڏن پوليوٽرز (Polluters) لاءِ هڪ وارننگ هوندي.
پر اسان کي پاڻ کان به ڪجهه سوال پڇڻا پوندا. ڇا رڳو عالمي ڪمپنيون ئي ڏوهاري آهن؟ اسان جي پنهنجي رياست، جنهن پاڻيءَ جي نيڪال جو ڪو رستو نه رکيو، جنهن درياهه جي ڪنارن تي قبضا ڪرايا، ۽ جنهن آفتن کان بچاءُ جو ڪو منظم نظام نه جوڙيو، اها به برابر جي ذميوار آهي.
عنايت الله لغاري چوي ٿو، ”جيڪڏهن اسين ڪيس کٽي ويا ته ٺيڪ، نه ته اسان وٽ اسان جي مٽي ته آهي ئي، ان تي ئي زندگي گذارينداسين.“
قانوني جنگ جا ايندڙ مرحلا
هن تاريخي قانوني جنگ جا ايندڙ مرحلا رڳو سنڌ جي 39 آبادگارن لاءِ نه، پر پوري دنيا جي مظلومن لاءِ هڪ نئين واٽ متعين ڪندا. هائيڊل برگ جي عدالت ۾ شروع ٿيل هي معرڪو هاڻي پنهنجي انتهائي حساس موڙ تي پهچي چڪو آهي.
1. ڪيس جي قبوليت جو مرحلو (Admissibility Phase)
سڀ کان پهريون سوال اهو آهي ته ”ڇا جرمنيءَ جي عدالت کي اها اختيار حاصل آهي ته هو سنڌ ۾ ٿيندڙ نقصان جو فيصلو ڪري؟“ جرمن قانون تحت، جيڪڏهن ڪنهن ڪمپنيءَ جو هيڊ ڪوارٽر جرمنيءَ ۾ هجي، ته ان جي عالمي عملن (Actions) تي اتي ڪيس هلي سگهي ٿو.
2. ثبوتن جو مرحلو ۽ ايٽريبيوشن سائنس (Evidentiary Phase)
جيڪڏهن ڪيس منظور ٿي وڃي ٿو، ته پوءِ اصل لڙائي ”ثبوتن“ جي ميدان ۾ وڙهي ويندي.
ماهرن جي شاهدي: عدالت عالمي سطح جي موسمياتي ماهرن کي طلب ڪندي جيڪي ڪمپيوٽر ماڊلز ذريعي اخراج ۽ ٻوڏ جي لنڪ ثابت ڪندا.
ڪاربان ميجرز ڊيٽا: ڪمپنين جي تاريخي اخراج جي رپورٽن کي قانوني دستاويز طور پيش ڪيو ويندو.
3. معاوضي جي شرح جو تعين (Proportional Liability)
عدالت کي اهو طئي ڪرڻو پوندو ته جيڪڏهن ڪل نقصان 40 ارب ڊالر آهي، ته انهن ٻن ڪمپنين جو حصو ڪيترو آهي؟ آبادگارن جو مطالبو آهي ته ”توهان پنهنجي ڪاربان اخراج جي تناسب سان معاوضو ڏيو.“
4. عالمي معاهدي جي واٽ (Precedent for Global Justice)
جيڪڏهن سنڌ جا آبادگار هي ڪيس کٽي وڃن ٿا، ته ان سان ترقي يافته ملڪن تي اخلاقي دٻاءُ وڌندو ته اهي موسمياتي تباهيءَ جي شڪار ملڪن کي امداد نه، پر پنهنجو ”قرض“ سمجهي معاوضو ڏين.
عالمي ماحولياتي انقلاب جي شروعات؟
عنايت الله لغاري ۽ ٻين 38 آبادگارن جي هيءَ تحريڪ هاڻي رڳو هڪ مقدمو ناهي، پر اها هڪ عالمي انقلاب جي شروعات آهي. سنڌ جي مٽيءَ مان اڀريل هي سڏ هاڻي جرمنيءَ جي هائيڊل برگ عدالت جي ديوارن سان ٽڪرائي رهيو آهي.
ايندڙ ڪجهه سالن ۾ ٿيندڙ فيصلا اهو طئي ڪندا ته ڇا مستقبل جي تاريخ ۾ ”انصاف“ جي تعريف رڳو طاقتور ملڪن جي حدن تائين هوندي، يا وري سنڌ جي آبادگار جو درد به عالمي قانون جو حصو بڻجي سگهندو.