هن هڪ هفتي جي فڪري سفر ۾ اسان جين ايم ٽوئينگي ۽ ڪيٿ ڪيمپبل جي شاهڪار ڪتاب "The Narcissism Epidemic" جي روشنيءَ ۾ ان نفسيات کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، جيڪا اڄوڪي دنيا کي تباھيءَ جي ڪناري تي وٺي آئي آهي. نرگسيت جي هن وبا جو سڀ کان خطرناڪ پهلو اها سوچ آهي ته ”رڳو مان ئي سچو آهيان ۽ رڳو منهنجي مرضي ئي دنيا کي بچائي سگهي ٿي“. جڏهن اسين عالمي سياست تي نظر وجهون ٿا، ته امريڪا ۽ اسرائيل جي قيادت ۾ اها نرگسي جارحيت پنهنجي پوري هيبت سان نظر اچي ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ ايران جهڙيون قومون مسلسل دٻاءُ ۽ جارحيت جو شڪار آهن.
عالمي جارحيت ۽ نرگسي قيادت جو وهم
امريڪا جي ”استثنائي“ هجڻ واري اَنا ۽ اسرائيل جي ”بي لغام سيڪيورٽي جنون“ اصل ۾ ان نرگسي سوچ جو نتيجو آهن، جنهن ۾ ليڊر پاڻ کي قانون ۽ اخلاقيات کان مٿانهون سمجهڻ لڳندا آهن. ٽوئينگي موجب، نرگسي شخصيت ڪڏهن به برابر جو تعلق قائم ناهي ڪري سگهندي؛ کيس صرف اهڙا تعلق گهرجن جتي هو حاڪم هجي ۽ باقي سڀ سندس تابع هجن. اڄ واشنگٽن ۽ تل ابيب جي اڳواڻن ۾ اهو وهم (Messiah Complex) ويهي ويو آهي ته هو طاقت جي زور تي دنيا کي پنهنجي مرضيءَ موجب ”ٺيڪ“ ڪري سگهن ٿا.
اها ئي اَنا جي اها انڌي گهٽي آهي، جتي طاقتور قومون ٻين جي خود مختاريءَ کي لتاڙيندي شرم محسوس نٿيون ڪن. ايران تي مڙهيل جنگي خطرا ۽ پابنديون اصل ۾ ان ئي نرگسي جارحيت جو عڪس آهن، جتي هڪ ڌر پاڻ کي ”سڄي جهان جو نجات ڏيندڙ“ سمجهي ٻئي جو گهيرو ڪري ٿي. هيءَ اها نفسيات آهي جتي ”مان“ جو قد ايترو وڌي وڃي ٿو، جو انسانيت جي اجتماعي بقا جو تصور مٽجي وڃي ٿو.
سنڌي سماج: شخصيت پرستي ۽ نجات جو انتظار
هاڻي اچو ته هن نفسياتي بيماريءَ جو عڪس پنهنجي سنڌي سماج جي روين ۾ ڳوليون. اسان جو سماج به بدقسمتيءَ سان ان ئي ”نجات ڏيندڙ جي وهم“ جو شڪار آهي. اسان جي سياسي ۽ سماجي ڪلچر ۾ اجتماعي دانش (Collective Wisdom) ۽ ادارن جي مضبوطيءَ بدران ”فردِ واحد“ تي انحصار وڌي ويو آهي. اسان جا اڳواڻ عوام کي اهو يقين ڏياريندا آهن ته سنڌ جو مستقبل رڳو انهن جي ذات سان جڙيل آهي، ۽ جيڪڏهن هو نه هوندا ته نظام هلي نه سگهندو.
هي نرگسيت جي اها وبا آهي جيڪا عوام کي ذهني طور ”غلام“ ۽ اڳواڻ کي ”ناقابلِ شڪست“ بڻائي پيش ڪري ٿي. جڏهن اسين ڪنهن ليڊر جي اَنا کي هن جي ”سياسي طاقت“ سمجهڻ لڳندا آهيون، ته اصل ۾ اسين پنهنجي اجتماعي سگهه کي پنهنجن هٿن سان دفن ڪندا آهيون. سنڌ ۾ سماجي زوال هجي يا انتظامي بي ترتيبي، ان جو هڪ وڏو سبب اهو آهي ته اسان وٽ فيصلا ”اجتماعي مفاد“ بدران ”شخصي اَنا“ جي آڌار تي ٿين ٿا. ٽوئينگي جي تحقيق موجب، جيڪو سماج شخصيت پرستيءَ جو شڪار ٿيندو آهي، اتي سچائي ۽ دليل جو رستو بند ٿي ويندو آهي.
اجتماعي سگهه ڏانهن واپسي: سنڌ لاءِ سڌاري جو رستو
هاڻي سوال اهو آهي ته هن نرگسي وبا مان نجات ڪيئن حاصل ڪجي؟ ٽوئينگي ۽ ڪيمپبل جو ڪتاب اسان کي ٻيهر ”عجز“ (Humility) ۽ ”حقيقت پسنديءَ“ ڏانهن موٽڻ جو درس ڏئي ٿي. سنڌ جي روشن مستقبل لاءِ اسان کي هڪ نئين روڊ ميپ جي ضرورت آهي:
* ادارتي شعور جي بحالي: اسان کي سمجهڻو پوندو ته سنڌ کي نجات ڏيندڙ ڪو هڪ اڳواڻ يا فردِ واحد ناهي، پر مضبوط تعليمي، قانوني ۽ سماجي ادارا آهن. شخصيتون عارضي آهن، پر ادارا دائمي هوندا آهن.
* نمائش جي نفي: سوشل ميڊيا جي مصنوعي چمڪ ۽ ڪوڙي پروٽوڪول جي نمائش واري ڪلچر مان نڪري اسان کي زميني سچائين تي ڌيان ڏيڻو پوندو. حقيقي سگهه اسڪرين جي ”لائيڪس“ ۾ نه، پر سماجي تبديليءَ ۾ لڪل آهي.
* اجتماعي دانش جو فروغ: اسان کي ”مان“ جي قيد مان نڪري ”اسين“ جي وسعت ۾ قدم رکڻو پوندو. جڏهن ڪو به معاشرو پنهنجي اَنا کي ميٽي گڏيل مفاد لاءِ ڪم ڪندو آهي، تڏهن ئي اها ”اجتماعي سگهه“ پيدا ٿيندي آهي جيڪا ٻاهرين جارحيت کي به شڪست ڏئي سگهي ٿي.
هڪ نئين شعور جي ڳولا
