سولر آزادي — جاگرافيائي جبر کان نجات جو نئون گس
گذريل پنجن بحثن ۾ اسان ڏٺو ته ڪيئن گرمي، جبلن جي رڪاوٽن، ۽ استحصالي ادارن اسان جي ترقيءَ جي راهه ۾ ٻيڙا بڻجي بيٺا آهن. پر سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته ڇا انسان هميشه لاءَ هن جاگرافيائي تقدير جو قيدي رهندو؟ ٽوماس پويو جو ويساهه آهي ته اسان تاريخ جي هڪ اهڙي موڙ تي بيٺا آهيون جتي ٽيڪنالاجي، خاص طور تي شمسي توانائي (Solar Energy)، جاگرافيائي جبر جي انهن زنجيرن کي ٽوڙڻ جي صلاحيت رکي ٿي. هن آرٽيڪل ۾ اسين ”سولر آزاديءَ جو اصول“ پڙهنداسين، جيڪو اهو ٻڌائي ٿو ته ڪيئن سستي توانائي نه رڳو اسان جي بجليءَ جا بل گهٽ ڪندي، پر اها اسان جي خطي کي جاگرافيائي طور ”آزاد“ پڻ ڪندي.
جاگرافيائي لاڳاپي جو خاتمو (Untying from Geography)
هزارين سالن تائين دولت جو دارومدار ان تي هو ته توهان ڪٿي رهو ٿا. جيڪڏهن توهان ڪوئلي جي کاڻين يا تيل جي ذخيرن جي ويجهو هئا، ته توهان طاقتور هئا. پر شمسي توانائي هن بنيادي اصول کي تبديل ڪري رهي آهي. پويو جو چوڻ آهي ته توانائي هاڻي جڳهه (Location) کان آزاد ٿي رهي آهي. تيل ته ڪجهه ملڪن وٽ آهي، پر سج سڀني وٽ موجود آهي. ايتري تائين جو فنلينڊ جهڙي سرد ملڪ ۾، جتي سج تمام گهٽ هوندو آهي، اتي به استوا جي ملڪن جي مقابلي ۾ رڳو چار ڀيرا گهٽ شمسي توانائي ملي ٿي. ان جو مطلب اهو آهي ته ٽيڪنالاجي ۾ چند سالن جي وڌيڪ ترقيءَ کانپوءِ دنيا جو هر ملڪ توانائيءَ جي معامل ۾ آزاد ٿي ويندو.
گرميءَ جي محصول جو خاتمو: سستي ايئر ڪنڊيشننگ
اسان ٻئي آرٽيڪل ۾ پڙهيو هو ته گرمي پيداواري صلاحيت کي کائي وڃي ٿي. پر اها ساڳي گرمي، جيڪا اسان لاءِ ”محصول“ هئي، هاڻي اسان جي سڀ کان وڏي ”دولت“ بڻجڻ واري آهي. پويو جي مطابق، ايندڙ ڏهاڪي ۾ شمسي توانائيءَ جي قيمت ڏهه ڀيرا (10x) گهٽجي ويندي. جڏهن بجلي سستي يا لڳ ڀڳ مفت هوندي، تڏهن سنگاپور وانگر هر آفيس ۽ هر ٻنيءَ تي ڪم ڪندڙ کي ايئر ڪنڊيشننگ (AC) مهيا ڪري سگهبي. سستي توانائيءَ ذريعي گرميءَ جي محصول کي ختم ڪرڻ سان، اسان جي انساني پيداواري صلاحيت ٻيهر بحال ٿي سگهي ٿي.
زراعت ۽ پاڻيءَ جو انقلاب: عمودي فارمنگ
جاگرافيائي تقدير جو هڪ ٻيو رخ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ زمين جي زرخيزي هئي. پر سستي توانائيءَ ذريعي سمنڊ جي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ (Desalination) هاڻي انتهائي سستو عمل بڻجي رهيو آهي. ان کان علاوه، ”عمودي زراعت“ (Vertical Farming) هڪ اهڙو طريقو آهي جتي بجليءَ ذريعي مصنوعي روشني ڏئي عمارتن اندر فصل پوکيا ويندا آهن. اڄڪلهه عمودي زراعت ۾ 40 سيڪڙو خرچ بجليءَ جو آهي، پر جيڪڏهن بجليءَ جي قيمت ڏهه ڀيرا گهٽجي وئي، ته اسان کي زراعت لاءِ زرخيز زمين جي ضرورت ئي نه پوندي. هر ملڪ پنهنجو کاڌو پاڻ پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکندو، جنهن سان ”وسيلن جي لعنت“ ۽ جاگرافيائي محتاجي ختم ٿي ويندي.
تيل جي بادشاهي جو خاتمو ۽ جيوپوليٽڪس
پويو پيش گوئي ڪري ٿو ته تيل جي گهرج ايندڙ ڏهن سالن ۾ پنهنجي عروج تي پهچڻ کانپوءِ تيزيءَ سان گهٽجڻ شروع ڪندي. جڏهن شمسي توانائي تيل کان ڏهه ڀيرا سستي ٿي ويندي، تڏهن سعودي عرب يا ٻين تيل وارن ملڪن جي جيوپوليٽيڪل طاقت ختم ٿي ويندي. ان جي ابتڙ، پاڪستان ۽ آفريڪا جهڙا ملڪ، جيڪي تيل درآمد ڪرڻ ۾ پنهنجو سڄو ناڻو ضايع ڪن ٿا، اهي توانائيءَ جي لحاظ کان خود مختيار ٿي ويندا. هي هڪ اهڙو عالمي انقلاب هوندو جتي دولت جو رخ تيل جي ذخيرن تان هٽي ڪري ”ٽيڪنالاجي“ ۽ ”سج جي روشني“ ڏانهن مڙندو.
اعتراض: سج ته رڳو ڏينهن جو هوندو آهي؟
شمسي توانائيءَ تي سڀ کان وڏو اعتراض ان جي ”عارضي هجڻ“ (Intermittency) تي ڪيو ويندو آهي ته رات جو بجلي ڪٿان ايندي؟. پويو ان جو جواب ٽن طريقن سان ڏئي ٿو:
* هوا ۽ سج جو ميلاپ: عام طور تي جڏهن سج نه هوندو آهي، تڏهن هوا جا وهڪرا وڌيڪ هوندا آهن، تنهنڪري ونڊ ۽ سولر انرجي هڪٻئي کي سهارو ڏين ٿيون.
* بيٽري ٽيڪنالاجي: بيٽرين جي قيمت سولر کان به وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي رهي آهي.
* توانائيءَ جو ذخيرو: اسان بجليءَ کي گرمي (Heat)، پاڻي (Reservoirs) يا وڏن پٿرن جي صورت ۾ به محفوظ ڪري سگهون ٿا.
جيتوڻيڪ بيٽريون اڄ به مهانگيون آهن، پر ٽيڪنالاجي جو وهڪرو ٻڌائي ٿو ته ايندڙ چند سالن ۾ اسان لاءِ توانائيءَ کي ذخيرو ڪرڻ ڪو مسئلو نه رهندو.
سنڌ لاءِ سولر آزاديءَ جو نياپو
سنڌ لاءِ سولر آزادي جو مطلب اهو آهي ته اسان کي هاڻي دريائي وهڪرن جي کوٽ يا ٻاهرئين ملڪن کان تيل گھرائڻ جو خوف نه هجڻ گهرجي. اسان وٽ سج جي بي پناهه دولت موجود آهي. جيڪڏهن اسين شمسي توانائيءَ ذريعي پنهنجي زراعت کي جديد بنائڻ، سمنڊ جي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ ۽ پنهنجي پيداواري جڳهن کي ٿڌو رکڻ سکي وڃون، ته اسين پنهنجي جاگرافيائي تقدير کي هميشه لاءِ بدلي سگهون ٿا. اسان جو سج اسان لاءِ سزائن بدران ”انعام“ (Rewards) کڻي ايندو.
فلسفيانه ويچار: پيڙائن جي پڄاڻي
توانائيءَ جو هي انقلاب اسان کي هڪ نئين اخلاقي حقيقت ڏانهن وٺي وڃي ٿو. جڏهن وسيلا ورهايل هوندا، تڏهن ڪوبه ملڪ يا حڪمران ٻئي ملڪ کي تيل يا توانائيءَ ذريعي بليڪ ميل نه ڪري سگهندو. شمسي توانائي انسان کي فطرت جي ان ورهاست کان آزاد ڪندي، جنهن ڪجهه ملڪن کي مالامال ۽ ڪجهه کي محتاج بڻائي ڇڏيو هو.
پر هيءَ آزادي تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن اسين قديم سوچ ڇڏي ڪري جديد ٽيڪنالاجي کي پنهنجي جاگرافيءَ جو حصو بنائينداسين. سولر پينل رڳو شيشو ناهي، پر اهو اسان جي جاگرافيائي تقدير کي بدلائڻ جو هڪ مقدس اوزار آهي.
پويو جي هن سلسلي جي آخري ۽ ستين قسط ۾ اسين ”سنگولرٽي“ (The Singularity) تي بحث ڪنداسين، ته ڪيئن مصنوعي ذهانت جاگرافيءَ جي اهميت کي مڪمل طور ختم ڪري ڇڏيندي ۽ اسان جو مستقبل ڪهڙو هوندو.