پيراڊائيز پوائنٽ: سمنڊ جي سيني ۾ دفن ٿيل هڪ خواب
يوٽا جي پٿريلين وادين کان ڪراچيءَ جي ڪناري تائين، يادگيرين ۽ قدرت جي ھڪجھڙائيءَ جو هڪ فلسفيانه سفر.
تصوير رڳو ڪاغذ جي هڪ مئل ٽڪري يا ڊجيٽل اسڪرين تي چمڪندڙ پڪسلز جو مجموعو ناهي هوندي، پر اها وقت جي بي رحم وهڪري ۾ لڳل هڪ اهڙو ٽوٻو آهي، جيڪو اسان کي يادگيرين جي ان تهه تائين وٺي وڃي ٿو جتي اسان جو ماضي اڃا تائين ساهه کڻي رهيو هوندو آهي. اڄ جڏهن منهنجي هٿ ۾ ڪراچيءَ جي ’پيراڊائيز پوائنٽ‘ جو هڪ پراڻو فوٽو آيو، ته ائين لڳو ڄڻ وقت جي ديوار ۾ هڪ دري کلي وئي هجي. ان تصوير مون کي هزارين ميل پري، آمريڪي رياست يوٽا جي انهن پٿريلين وادين ۾ وٺي وئي، جتي قدرت پنهنجي هٿن سان پٿرن ۾ اهڙيون ئي محرابون تراشيون آهن، جن کي دنيا ’ڊيليڪٽ آرچ‘ (Delicate Arch) جي نالي سان سڃاڻي ٿي. اها هڪ عجيب ھڪجھڙائي هئي، ٻن مختلف کنڊن جي، پر احساس جي هڪڙي ئي سطح تي بيٺل.
انسان جڏهن سفر ڪري ٿو، ته هو رڳو جاگرافيائي حدون پار ناهي ڪندو، پر هو پنهنجي اندر جي ڪنهن گم ٿيل حصي کي ڪائنات جي مختلف رخن ۾ ڳوليندو آهي. اسان کي پنهنجي ئي شهر جو اهو پيراڊائيز پوائنٽ ۽ يوٽا جو اهو پري پري تائين پکڙيل وارياسو پٿرائون منظر، رڳو زميني بناوتون نٿا لڳن، پر اهي قدرت جي ان تخليقي ذهن جو پتو ڏين ٿا، جيڪو هر هنڌ مختلف رنگن ۽ روپن ۾ پاڻ کي ظاهر ڪري ٿو. يوٽا جي اها محراب ريگستاني پٿر مان ٺهيل آهي، جنهن کي لکن سالن جي سخت هوائن ۽ سيءَ جي لڳاتار سختين پنهنجي مرضيءَ سان گهڙيو آهي. ان جي ابتڙ، اسان جي ڪراچيءَ جي ساحل تي بيٺل اها قدرتي محراب عربي سمنڊ جي کارن لهرن، لوڻياٺي هوا ۽ لڳاتار ڇوليون هڻندڙ پاڻيءَ جو هڪ لکيل قصيدو هئي. هڪ ريگستان جو صبر هو، ته ٻيو سمنڊ جي بي چيني.
ويهين صديءَ ۾ ڪراچي رڳو هڪ شهر ناهي رهيو، پر اها هڪ ثقافتي تهذيب هئي، جنهن جو سڀ کان خوبصورت باب ’پيراڊائيز پوائنٽ‘ هو. اهو دور، جڏهن زندگي اڄ وانگر تڪڙي ۽ بي چين نه هئي، تڏهن پيراڊائيز پوائنٽ اسان جي موڪلن جو هڪ مقدس مقصد هوندو هو. اڄ جي نسل لاءِ شايد اها رڳو هڪ پٿريلي محراب هجي، پر اسان جي دور جي ماڻهن لاءِ اهو هڪ اهڙو آشنا منظر هو، جيڪو هر ڀيري اسان کي پنهنجي ٻانهن جي گهيري ۾ وٺڻ لاءِ بيتاب هوندو هو. اها محراب، جنهن جي وچ مان سمنڊ جو اڇو گجيءَ وارو پاڻي لنگهندو هو، ڄڻ ته قدرت اسان کي ان جي گهيري مان زندگيءَ کي ڏسڻ جو هڪ الڳ زاويه ڏنو هو. اتي ڪيل اٺن جي سواري، سنگن جو واس، ۽ ريتيءَ تي ويٺي سمنڊ جي وسعتن ۾ گم ٿي وڃڻ—اهو سڀ ڪجهه اسان جي مجموعي حافظي جو هڪ نه مٽجندڙ حصو آهي.
مون کي اڄ به اهي ڏينهن ياد آهن، جڏهن اسان ايل ايم سي (Liaquat Medical College) ڄامشوري جا شاگرد هئاسين. اونھاري جي موڪلن جا اهي تپندڙ ڏينهن، جڏهن اسان هڪ بس ۾ سوار ٿي ڪراچيءَ جي سير تي نڪتا هئاسين. سڄي ساحلي پٽي اسان لاءِ خوابن جهڙي هئي؛ سينڊسپٽ جي خاموشي ۽ هاڪس بي جي وسعتن جو پنهنجو ئي هڪ مزو هو، پر پيراڊائيز پوائنٽ تي پهچڻ کان پوءِ جيڪو جوش ۽ جذبو هوندو هو، ان جو ڪو نعم البدل نه هو. ائين لڳندو هو ڄڻ پوري ڪراچي ان هڪڙي هنڌ تي اچي سمائجي وئي هجي. اها محراب رڳو پٿر جي نه، پر اسان جي ان نوجوانيءَ جي دور جي بي فڪريءَ جي علامت هئي.
حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته قدرت جي فنپاري ۾ ھڪجھڙائي ڪنهن خاص منطق جي محتاج ناهي هوندي. دنيا جي هڪ ڪنڊ ۾ هڪ اهڙي ئي بناوت جو هجڻ جنهن کي اسان پنهنجي گهر جي ويجهو ڏٺو هو، اسان کي اها حقيقت سمجهائي ٿو ته زمين جي هر هڪ ذري جو ٻئي ذري سان ڪو اڻ ڏٺو رشتو ضرور آهي. پر هتي هڪ ڏکوئيندڙ فرق به موجود آهي. يوٽا جي ’ڊيليڪٽ آرچ‘ اڄ به پنهنجي پوري وقار سان اتي بيٺي آهي، ڇاڪاڻ ته ريگستان جو پٿر پنهنجي دشمن ’هوا‘ سان لڙڻ جو گُر ڄاڻي ٿو. پر اسان جو پيراڊائيز پوائنٽ سمنڊ جي ان محبت ۾ مسمار ٿي ويو، جنهن کيس جنم ڏنو هو. سمنڊ جي لهرن کيس ڳاريو، ان جي بنيادن کي پنهنجي کاراڻ سان ڪمزور ڪيو، ۽ نيٺ 2000ع جي شروعاتي سالن ۾، اهو پنهنجو وجود بچائي نه سگهيو. اها محراب پنهنجي ئي خالق جي هنج ۾ ڪري هميشه لاءِ اکين کان اوجهل ٿي وئي.
پيراڊائيز پوائنٽ جو ڪرڻ رڳو هڪ پٿر جو ڪرڻ نه هو، پر اهو ڪراچيءَ جي ان پراڻي، پرامن ۽ رومانوي دور جو آخري گواهه هو، جنهن اسان کان موڪلائي ورتي. اڄ جڏهن اسان اتي وڃون ٿا، ته اتي رڳو پٿرن جا ڍير ۽ سمنڊ جي گجگوڙ آهي، پر اها محراب غائب آهي جنهن جي پويان سج لٿي جو منظر ڪنهن تصوير جهڙو لڳندو هو. اها محراب هاڻي رڳو انهن پراڻن فوٽن ۾ قيد آهي، جيڪي اسان جي البمن ۾ دٻيل پيا آهن.
ان تصوير کي ڏسندي اڪثر منهنجي دل ۾ اها خواهش ڪر کڻي ٿي ته ڇا اسان ان عظيم الشان محراب کي ان ساڳئي هنڌ تي ٻيهر نٿا اڏي سگهون؟ جيتوڻيڪ اها قدرتي نه هوندي، پر هڪڙي مصنوعي اڏاوت جي صورت ۾ به اها اسان جي ايندڙ نسلن کي اسان جي ماضيءَ جي ان خوبصورتي جو احساس ڏياري سگهي ٿي. جديد انجنيئرنگ جي مدد سان ان ساڳي جڳهه تي ان ساڳي شڪل کي ٻيهر بحال ڪرڻ هڪ ممڪن ڪم آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي ساحل کي ان جو وڃايل حسن موٽائي ڏيئي سگهي ٿو. اهو هڪ اهڙو عمل هوندو جيڪو اسان جي يادگيرين کي پٿر جي صورت ۾ ٻيهر زندهه ڪري ڇڏيندو.
جغرافيه دان شايد ان کي رڳو ’ساحلي ڇيڻ‘ جو نالو ڏين، پر هڪ باذوق سياح جي نظر ۾ اهو وقت جي ان عمل جو حصو آهي، جنهن ۾ قدرت پنهنجي ڪجهه شاهڪارن کي هميشه لاءِ لڪائي ڇڏيندي آهي ته جيئن انهن جي قيمت اسان کي يادگيريءَ جي صورت ۾ معلوم ٿئي. يوٽا جي اها محراب اڃا موجود آهي، شايد ان ڪري ته دنيا کي اهڙن دروازن جي ضرورت هئي جيڪي کليل رهن، پر اسان جي پيراڊائيز پوائنٽ جو خاتمو اسان کي اها پروڙ ڏئي ٿو ته هر خوبصورت شيءِ جو هڪ مقرر وقت هوندو آهي.
مان پنهنجي پڙهندڙن کي عرض ڪندس ته اڄ اهي به پنهنجا پراڻا البم کولين. شايد ڪنهن تصوير جي ڪنڊ ۾ توهان کي به ڪا اهڙي محراب ملي وڃي، جيڪا اڄ جسماني طور ته موجود ناهي، پر توهان جي يادگيرين ۾ اڃا زندهه آهي. ڇا توهان کي دنيا ۾ ڪٿي ڪا ٻي اهڙي جڳهه معلوم آهي، جيڪا پيراڊائيز پوائنٽ وانگر اڳ موجود هئي پر هاڻي مٽجي چڪي آهي؟ يا وري يوٽا جي ’ڊيليڪٽ آرچ‘ وانگر ان جو ڪو ٻيو هم شڪل ڪٿي ٻئي هنڌ موجود هجي؟
سفر رڳو ٻاهرين دنيا کي ڏسڻ ناهي، پر پنهنجي ئي وجود جي مختلف تهن کي دنيا جي آئيني ۾ سڃاڻڻ جو نالو آهي. پيراڊائيز پوائنٽ اڄ به اسان جي سڃاڻپ جو هڪ حصو آهي، ڀلي اهو سمنڊ جي لهرن ۾ ئي ڇو نه ملي ويو هجي. شايد هڪ ڏينهن اسان ان کي ٻيهر تعمير ڪري، پنهنجي ان تاريخي سونهن سان ٻيهر ملاقات ڪري سگهون.