نقشن جون ليڪون ۽ قومن جو تاريخي وجود
دنيا جي وڏين رياستن جي مثالن سان سنڌ کي ورهائڻ جي کوکلي منطق، سياسي چالن ۽ تاريخي حقن جو هڪ تجزيو.
انساني تاريخ گواهه آهي ته جڏهن اقتدار جون بنيادون لرزڻ لڳنديون آهن، تڏهن حڪمران اصل مسئلا حل ڪرڻ بدران نوان تنازعا خلقڻ جي هنر ۾ پناهه وٺندا آهن. ڪاغذ جي هٿرادو ٽڪري تي پينسل سان ليڪ چڪڻ تمام سولو آهي، پر ان ليڪ پويان صديون پراڻي هڏ-ڪاٺ، ثقافتي ترڪي ۽ عوامي ضمير کي ٽوڙڻ ناممڪن هوندو آهي. اڄ جڏهن به سياسي سيٽ هيٺان واريءَ جو بنياد کسکڻ لڳي ٿو، تڏهن نون صوبن جو اهو ئي پراڻو شوشو نئين سر هوائون وٺڻ لڳندو آهي.
دليل هي ڏنو وڃي ٿو ته صوبن جي آبادي وڌي وئي آهي، تنهنڪري انتظامي سهولت لاءِ نوان صوبا ٺاهيا وڃن. هي اهو منطق آهي جيڪو مٿاڇري تائين ته ڏسڻ ۾ آسان ۽ دلپذير لڳي ٿو، پر پنهنجي اندر ۾ انتهائي کوکلو آهي. جڏهن زمين جي ايراضي ساڳي هجي ۽ صرف آبادي وڌي وڃي، ته ڇا سڄي تاريخي وجود کي چيري ڦاڙي ڇڏبو؟ ان منطق موجب ته جيڪڏهن ملڪ جي آبادي وڌي وڃي، ته پوءِ ان کي به ورهائي نوان ملڪ جوڙڻا پوندا! ڇا دنيا جو نقشو هر ڏهاڪي کانپوءِ محض وڌندڙ آباديءَ جي بهاني نئين سر چيري نوان ملڪ بڻائڻ سان هلي سگهندو؟
عالمي نقشي تي انتظامي وسعت ۽ واقعيت
اچو ته هڪ لمحي لاءِ جاندار حقيقتن جي ترازوءَ ۾ هن ادعا کي پرکيون. جيڪڏهن ڳالهه جغرافيائي وسعت جي آهي، ته روس جو صوبو ’ياڪوتيا‘ (Sakha Republic) ايترو ته وڏو آهي جو ان ۾ ارجنٽينا جهڙو سڄو ملڪ سمائجي سگهي ٿو. چين جي رياست ’شنجيانگ‘ جي پکيڙ مان پاڪستان جهڙا ٻه آزاد ملڪ جنم وٺي سگهن ٿا. آمريڪا جي رياست ’الاسڪا‘ (جنهن ۾ ڪشمير سوڌو پورو پاڪستان ٻه ڀيرا ٺهي سگهي ٿو) يا برازيل جي ’ايميزوناس‘، جيڪا منگوليا کان وڏي آهي ۽ ان مان به ٻه پاڪستان نڪري سگهن ٿا—انهن مان ڪنهن به پنهنجي وسيع زميني پکيڙ جي باوجود پاڻ کي ٽڪرا ناهي ڪيو. ان کان علاوه آسٽريليا جي ’ويسٽرن آسٽريليا‘ رياست پوري ڪانگو ملڪ کان وڏي آهي، جڏهن ته انڊيا جو 'راجسٿان' جرمنيءَ جي ايراضي جيڏو پنهنجو تاريخي وجود قائم رکيو اچي.
۽ جيڪڏهن بنيادي دليل صرف 'وڌندڙ آبادي' جو آهي، ته پوءِ دنيا جون اڪثر وڏيون رياستون پنهنجي زبردست انتظامي صلاحيت جو ثبوت پيش ڪن ٿيون. چين جو صوبو ’گوانگڊونگ‘ مصر ۽ فلپائن جي گڏيل آباديءَ کان وڏو آهي. ’شانڊونگ‘ جي آدمشماري پوري ويٽنام کي اڳتي ڇڏي وڃي ٿي ۽ ’هينان‘ جي آبادي سڄي جرمنيءَ کان به وڌيڪ آهي. آمريڪا جي ’ڪيليفورنيا‘ جي آباديءَ ۾ آسٽريليا ۽ ڪينيڊا جهڙا ملڪ پٺتي رهجي وڃن ٿا، ’ٽيڪساس‘ سعودي عرب کان اڳڀرو آهي ۽ ’فلوريڊا‘ تائيوان کان. جڏهن ته آسٽريليا جون رياستون ’نيو سائوٿ ويلز‘ (سوئيٽزرلينڊ کان وڏي آبادي) ۽ ’وڪٽوريا‘ (سنگاپور ۽ ڊينمارڪ کان مٿي) بغير ڪنهن سياسي جراحيءَ جي بهترين انتظام هلائي رهيون آهن. خود اسان جي پاڙيسريءَ ۾ ’مهاراشٽرا‘ جي آبادي جاپان جهڙي وڏي تمدن کان وڌيڪ آهي.
دنيا جي انهن روشن مثالن مان واضح ٿئي ٿو ته حقيقي رياستي حڪمتِ عملي ۽ انتظامي نفاست، زمين ۽ ماڻهن کي ڪٽڻ سان نه، پر بااختيار، شفاف ۽ مقامي حڪومتن جي قيام سان حاصل ٿيندي آهي.
اقتداري سياست جو نفسياتي شطرنج
پوءِ سوال اهو ٿو اڀري ته اسان وٽ آباديءَ جي وڌڻ جو بهانو بڻائي اهو شوشو بار بار ڇو لاهيو ويندو آهي؟ ان پويان سياسي شطرنج جي نفسياتي بنياد ڪهڙي آهي؟
اهو دراصل انهن حڪمرانن جو هڪ قديمي هٿيار آهي جيڪي عوام ۾ پنهنجو پڙاڏو ۽ مقبوليت وڃائي چڪا هوندا آهن. هن سياسي دغا مان ٻه اڻٽر نتيجا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي: پهريون ته اهي سياستدان جيڪي مرڪز جي گرفت مان آهستي آهستي نڪري رهيا آهن، انهن کي نون صوبائي عهدن جون لالچون ڏئي ٻيهر پنهنجو محتاج بڻايو وڃي. ٻيو ته، جتي انتظامي نااهليءَ سبب عوامي ڪاوڙ اڀري رهي آهي، اتي نئين نقشي جي خام خيالي ڏيکاري سندن حقيقي سياسي تحرڪ ۽ مخالفت کي تقسيم ڪري ٿڌو ڪيو وڃي. هي عمل انتظامي اصلاح جو ناهي، پر قومي توانائيءَ کي تحريف ڪرڻ جو آزار آهي.
تاريخي اڪائي ۽ عوامي اختيار جو بنيادي حق
تاريخ ڪنهن سياستدان جي تحرير ڪيل مسودي تي عمل نه ڪندي آهي. سنڌ ڪو زمين جو بي زبان ٽڪرو يا ڪو ڪيڪ ناهي جنهن کي ڪنهن بغير تعلق رکندڙ جي تحويل ۾ چاقوءَ سان ڪٽيو وڃي. هي ته هزارين سالن جي جاري و ساري تهذيب، تاريخي شعور، ۽ جيئري جاڳندي تمدن جو نالو آهي.
انگريزن جي سامراجي جبر کان اڳ سنڌ هڪ آزاد ۽ خودمختار ملڪ هئي، جنهن کي زبردستي برطانوي هندستان ۾ ضميم ڪيو ويو. جڏهن پاڪستان جي صورت ۾ نئون وفاق وجود ۾ آيو، تڏهن سنڌ اسمبليءَ پنهنجي آزاد جمهوري ارادي سان وفاق ۾ شامل ٿيڻ جو تاريخي فيصلو ڪيو. اهو فيصلو برابريءَ، وفاقي وحدت ۽ تاريخي احترام جي بنياد تي هو—ان فيصلي جو مطلب هرگز اهڙو ڪو وڪالت نامو نه هو ته مستقبل ۾ آباديءَ جي بهاني هٿرادو ليڪون پائي هن تاريخي وطن جي اندروني وحدت کي تباهه ڪيو وڃي.
سنڌ جي قسمت، ان جي جغرافيا ۽ ان جي شناخت جو حتمي ۽ اڪيلو نگران صرف ۽ صرف سنڌ جو عوام آهي. ڪنهن به باهرين قوت، غير متعلق فرد يا حڪمران کي اهو اخلاقي يا آئيني حق حاصل ناهي ته هو سنڌ جي وحدت ۽ ماڻهن جي جذبات سان سياسي تجارت ڪري.
قومون نقشن جي مٿان ڪڍيل پينسل جي عارضي ليڪن سان نه، پر پنهنجي ماڻهن جي اجتماعي حافظي ۽ تاريخي جڙن سان زندهه رهنديون آهن. جڏهن رشتو مٽيءَ سان جيوڻيءَ جهڙو هجي، تڏهن جغرافيائي ٽڪرا ڪرڻ جو سوچڻ به ائين آهي جئين هڪ جيئري وجود مان روح کي ڌار ڪرڻ جي حماقت. شوخيءَ سان ٺاهيل شوشا ته وقت جي گهيري سان اڏامي ويندا، پر سچائي اها ئي جبل وانگر بيٺي رهندي ته سنڌ ۽ ان جي تاريخي اڪائي هڪ آهي، ۽ پنهنجي واٽ تي قائم رهندي. ڇا اقتدار جي مسند تي ويٺل ڪڏهن اها حقيقت سمجهي سگهندا ته حڪمراني ماڻهن جي سڃاڻپ مٽائڻ سان نه، پر سندن تاريخ جو احترام ڪرڻ سان قائم رهندي آهي؟
تصوير:
ھن ليک سان گڏ شايع ٿيل تصوير ۾ نشانين ذريعي ھڪ جذباتي پيغام ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آھي. سنڌي اجرڪ جو قديمي نمونو قوم جي ثقافتي رنگن ۽ متحد تاريخ کي پيش ڪري ٿو. اجرڪ تي رکيل اھو تجربيڪار ھٿ اھو ظاهر ڪري ٿو ته ھتان جا ماڻھو ئي پنھنجي وطن جا سچا محافظ آھن. نقشي جون چاڪ جھڙيون ڪمزور ليڪون، انتظامي بنيادن تي ورهائڻ واري کوکلي سوچ تي تنقيد آھن. پرھ ڦٽيءَ مھل سنڌو نديءَ جو پس منظر سنڌ واسين لاءِ ھڪ خاص اثر پيدا ڪري ٿو.