لوسيفر جو پاڇو ۽ سڙيل بيرل: سنڌ جي اسپتالن ۾ اخلاقيات جو زوال
تونسا شريف جي سرڪاري اسپتال جي لنگهن ۾ جڏهن بي بي سي جي ڪيمرا هڪ لڪيل دهشت تان پردو کنيو، ته سڄي ملڪ جو شعور سڏڪي پيو. اها رڳو هڪ وڊيو نه هئي، پر اسان جي انسانيت جي زوال جي هڪ ڀيانڪ *عڪاسي* هئي. هڪ ئي سرنج، جنهن کي ڏهن معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ويهاريو ويو ۽ ساڳي سئيءَ سان هڪ ئي وائل مان ڏهه خوراڪون ڀريون ويون، اها رڳو طبي غفلت ناهي. جڏهن رتوديرو ۽ تونسا جي انهن ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي (HIV) پکڙجڻ جي تصديق ٿي، جن جا والدين مڪمل صحتمند هئا، تڏهن اها ڳالهه واضح ٿي وئي ته موت جو هي تحفو ڪنهن موروثي سبب نه، پر انهن هٿن مان آيو آهي جن کي شفا جو ذريعو بڻجڻو هو. آخر هڪ پڙهيل ڳڙهيل طبي عملو، جنهن جا هٿ مسيحائيءَ جي خوشبوءِ سان واسيل هجڻ گهرجن، ايترو سنگدل ڪيئن ٿي ويو؟ اها ڪهڙي نفسياتي لاهڻي هئي، جنهن کين هڪ پورهيت جي لڙڪن کان بي نياز ڪري ڇڏيو؟ هن الميي کي سمجهڻ لاءِ اسان کي فلپ زمبارڊو جي فڪري ورثي ”دي لوسيفر ايفيڪٽ“ جي روشنيءَ ۾ ان نفسياتي پردا پوشيءَ جي ھڪ ٻي پھلو جو مطالعو ڪرڻو پوندو، جنهن کي هو ”بي-انسانيت“ جو نالو ڏئي ٿو.
زمبارڊو (ڪتاب، دي لوسيفرافيڪٽ جو ليکڪ)جي هيءَ پروڙ اسان کي هڪ اهڙي نفسياتي اصطلاح سان روشناس ڪرائي ٿي، جنهن کي هو ”دماغي موتيو“ (Cortical Cataract) سڏي ٿو. هي هڪ اهڙو استعارو آهي، جيڪو انساني دماغ جي ميڄالي يا سوچڻ واري حصي (Cortex) تي هڪ اهڙو پردو وجهي ڇڏيندو آهي، جو انسان کي سامهون ويٺل جيئرو انسان رڳو هڪ بي جان شئي نظر اچڻ لڳندو آهي. جنهن طرح اک جو اڇو موتيو بصارت کي ڌنڌلو ڪري ڇڏيندو آهي، تيئن هي ”نفسياتي موتيو“ طبيب جي اکين تان همدرديءَ جو نور کسي وٺندو آهي. جڏهن طبي عملو مريضن کي سندن نالن، احساسن ۽ جياپي جي حق کان محروم ڪري رڳو هڪ ”نمبر“ يا هڪ ”مشيني ڪم“ طور ڏسڻ لڳندو آهي، تڏهن بي-انسانيت جو اهو عمل (Dehumanization) پنهنجو ڪم شروع ڪندو آهي. ان وقت، تونسا يا رتوديرو جي اسپتال ۾ موجود نرس يا ڊاڪٽر لاءِ اهو معصوم ٻار رڳو هڪ ”لاهڻي“ هوندو آهي، جنهن کي هڪ منٽ ۾ پورو ڪري ٻئي مريض ڏانهن وڌڻو آهي. اتي احساس جي ديوار ڊهي پوندي آهي ۽ بي حسيءَ جو هڪ اهڙو آويئڙو جنم وٺندو آهي، جتي انساني جان جي قيمت هڪ نئين سرنج جي چئن پئسن کان به گهٽجي ويندي آهي.
هن نفسياتي عمل جي شدت کي سمجهڻ لاءِ زمبارڊو البرٽ بانڊورا جي هڪ مشهور تجرباتي تحقيق جو حوالو ڏئي ٿو، جيڪا اسان جي طبي نظام جي موجوده بي حسيءَ کي وائکو ڪري ٿي. ان تجربي ۾، جڏهن رضاڪارن کي اهو چيو ويو ته ٻئي ڪمري ۾ ويٺل شاگردن جو گروپ ”جانورن جهڙو“ آهي، تڏهن انهن رضاڪارن انهن مريضن کي بجليءَ جا وڌيڪ تڪليف ده جهٽڪا ڏيڻ ۾ ڪا به هٻڪ محسوس نه ڪئي. ان جي برعڪس، جن کي ”نيڪ ماڻهو“ چيو ويو، انهن سان انتهائي نرمي ڪئي وئي. رڳو هڪ منفي لفظ يا ليبل ڪيئن هڪ انسان جي رحم واري رڳ کي خشڪ ڪري سگهي ٿو، اها ئي هن سڄي الميي جي مرڪزي لاهڻي آهي. جڏهن اسان جي اسپتالن ۾ غريب مريضن کي ”اڻ پڙهيل“، ”ٻولي نه سمجهندڙ“ يا رڳو ”هجوم“ قرار ڏنو ويندو آهي، تڏهن طبي عملي جي ميڄالي تي اهو اڇو موتيو اچي ويندو آهي، جيڪو کين ٻئي جي بدن ۾ داخل ٿيندڙ زهر جو احساس ٿيڻ ئي نه ڏيندو آهي.
اسٽنفورڊ پريزن ايسڪپريمينٽ (SPE) جا نتيجا به ان ڳالهه جي گواهي ڏين ٿا ته ڪيئن هڪ مخصوص ماحول ۾ انسان جي سڃاڻپ مٽائي کيس رڳو هڪ عدد (ID Number) بنائڻ سان ظلم جي واٽ کلي پوندي آهي. ان تجربي ۾ نگهبانن رڳو ان ڪري قيدين سان وحشي پڻو ڪيو، ڇاڪاڻ ته کين قيدي انسان نه پر رڳو انگ نظر اچي رهيا هئا. جڏهن سنڌ جو پيرا ميڊيڪل اسٽاف مشيني انداز ۾ هڪ ئي سرنج سان ڏهه ٻارن کي دوا ڏئي ٿو، ته اهي اصل ۾ ان ”مشيني بي حسي“ جو شڪار ٿيل هوندا آهن، جتي انفرادي ذميواريءَ جو ويساهه مري چڪو هوندو آهي. اها اخلاقي لاتعلقي (Moral Disengagement) هڪ اهڙو نفسياتي گيئر آهي، جيڪو جڏهن نيوٽرل ٿي وڃي، ته پوءِ انسان سڀ کان وڏو ڏوهه ڪندي به پاڻ کي ”بي گناهه“ سمجهندو آهي، ڇاڪاڻ ته هو اهو گمان ڪندو آهي ته هو رڳو ”ڊيوٽي“ پوري ڪري رهيو آهي.
اڄوڪي سنڌي سماج لاءِ، خاص ڪري پڙهيل ڳڙهيل طبقي ۽ طبي پيشي جي نوجوانن لاءِ، هي هڪ گهرو فڪري سوال آهي. اسان کي اها حقيقت مڃڻي پوندي ته برائي رڳو فردن جي فطرت ۾ ناهي هوندي، پر اها نظام جي سڙيل بنيادن (Bad Barrels) جي پيداوار به ٿي سگهي ٿي. جڏهن انتظاميه ثبوتن کي ”سازش“ قرار ڏئي رد ڪري ٿي، ته اها اصل ۾ ان انڪاري ڪيفيت جي عڪاسي آهي، جيڪا بي حسيءَ کي وڌيڪ هٿي ڏئي ٿي. اسان کي پنهنجي طبي تعليمي نصاب ۾ رڳو دوائن جو علم نه، پر ”احساس جي لاهڻي“ به شامل ڪرڻي پوندي. جيڪڏهن اسين پنهنجي اسپتالن ۾ اخلاقي نگرانيءَ جو نظام مضبوط نه ڪنداسين، ته شفا جي گهرن مان جياپي جي اميد ختم ٿي ويندي ۽ اهي رڳو موت جي ورهاست جا مرڪز بڻجي رهجي ويندا.
ان سموري بحث جي لاهڻي اها نڪري ٿي ته اسان کي پنهنجي سماجي بصارت تان بي-انسانيت جو اهو ”اڇو موتيو“ صاف ڪرڻو پوندو. هر مريض، چاهي اهو ڪيترو به غريب هجي، هڪ مڪمل ڪائنات آهي، رڳو هڪ عدد ناهي. زمبارڊو جي تحقيق اسان کي سيکاري ٿي ته برائيءَ جي وهڪري کي روڪڻ لاءِ هڪ ”عام هيرو“ جي جرات گهربل آهي. هيرو هجڻ جو مطلب ڪو معجزو ڪرڻ ناهي، پر رڳو ان لمحي تي جڏهن سڄو نظام بي حس بڻيل هجي، اتي هڪ نئين سئي ڪڍڻ ۽ انساني جان جي تقدس کي بچائڻ آهي. اسان کي پنهنجي جياپي لاءِ پاڻ وڙهڻو پوندو ۽ پنهنجي ضمير کي ايترو سجاڳ رکڻو پوندو، جو ڪو به نفسياتي موتيو اسان جي اکين تي برائيءَ جو پردو وجهي نه سگهي.
ضمير جو آواز: بصارت کان بصيرت تائين
آخر ۾، اسان کي ان سچائيءَ ڏانهن موٽڻو پوندو ته جڏهن هڪ طبيب جو هٿ پنهنجي مقدس قسم تان هٿ کڻي وٺندو آهي، تڏهن رڳو هڪ جسم نه، پر پوري تهذيب بيمار ٿي پوندي آهي. رتوديرو کان ڪراچي تائين ڦهليل هي زهر اسان سڀني جي ضمير کان هڪ سوال ڪري رهيو آهي: ”ڇا اسان رڳو مشيني لاهڻيءَ جي نالي تي پنهنجي معصوم نسل جو خون ٿيندو ڏسندا رهنداسين؟“ ياد رکو، برائيءَ جي اصل طاقت اسان جي خاموشي ۽ ٻئي کي ”انسان“ بجاءِ ”شئي“ سمجهڻ ۾ لڪل آهي. اچو ته پنهنجي شفا جي گهرن جي ديوارن کي اخلاقي بصيرت سان ٻيهر تعمير ڪريون، جيئن ڪنهن به ماءُ کي پنهنجي ٻار جي رڳن ۾ موت بدران جياپي جو رت دوڙندو نظر اچي. ان زنجير کي ٽوڙڻ ئي اصل انسانيت ۽ سچي مسيحائي آهي.