سنڌ ۾ اسين هڪ اهڙي صوفي منش سماج ۾ رهون ٿا، جتي پراڻن تڪرارن کي ختم ڪرڻ لاءِ اڪثر ”مفاهمت“ جو رستو ڳوليو ويندو آهي. پر جيڪڏهن ڪو گهرو دوست اڌ رات جو گهر ۾ گهڙي پٺيءَ ۾ ڇر هڻي، ته پوءِ اها مفاهمت ڪڏهن به ممڪن ناهي رهندي. سنڌ جي سياست هجي يا واشنگٽن جا فيصلا، جڏهن هڪ دفعو ”ڌوڪو“ تاريخي زخم بڻجي وڃي، ته پوءِ ايندڙ نسلن لاءِ سفارتڪاري رڳو هڪ شڪ جي راند بڻجي ويندي آهي.
جان غزوينيان جي ڪتاب مان جيڪو اڄوڪو وڏو سبق ملي ٿو، اهو هي آهي ته ايران لاءِ 1953ع جو واقعو ڪا رڳو پراني تاريخ ناهي، پر اهو هڪ اهڙو ”اصل گناهه“ (Original Sin) آهي جنهن ايران جي سيڪيورٽي نظريي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو. اڄ جو وڏو سوال اهو آهي ته: جيڪڏهن هڪ ملڪ جي پوري سياسي ساخت ”ٻاهرين مداخلت جي خوف“ تي ٻڌل هجي، ته پوءِ عالمي امن جو ڪو به معاهدو ڪيئن ڪامياب ٿي سگهي ٿو؟
تاريخي تجزيو: محمد مصدق جي شڪست ۽ يادگيريءَ جو هٿيار
1953ع کان اڳ، ايراني عوام جو هڪ وڏو حصو امريڪا جو ديوانو هو. اها هڪ اهڙي نسل هئي جيڪا جان وين جون فلمون ڏسي وڏي ٿي هئي ۽ شاندار امريڪي گاڏيون پسند ڪندي هئي. ان وقت ايران جو وزيراعظم محمد مصدق هو، جيڪو هڪ نهايت مقبول، عوامي ۽ جمهوريت پسند اڳواڻ هو. هو انساني حقن ۽ جمهوريت جو تمام گهڻو پرستار هو ۽ کيس پنهنجي قوم ۾ هڪ هيرو جي حيثيت حاصل هئي. هن جو رڳو هڪڙو مقصد هو ته ايران جو تيل ايراني عوام جي ملڪيت هجي ۽ برطانيه جي لٽ ختم ٿئي.
پر تاريخ جو بدترين موڙ تڏهن آيو جڏهن امريڪي جاسوسي اداري سي-آءِ-اي (CIA) برطانيه سان ملي مصدق جي حڪومت کي ختم ڪرڻ لاءِ هڪ سازش تيار ڪئي. جان غزوينيان لکي ٿو ته امريڪا پنهنجي ئي اصولن کي لتاڙي، تهران جي گهٽين ۾ فساد ڪرائڻ لاءِ غنڊا گهرايا ۽ اخبارن جي ايڊيٽرن کي پئسا ڏنا. آخرڪار فوج کي هڪ چونڊيل ۽ مقبول وزيراعظم کي هٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.
ان واقعي کانپوءِ ايران جي نوجوان شاهه (بادشاهه) پنهنجي آمريت واري قبضي کي وڌيڪ سخت ڪري ڇڏيو. هن ايندڙ پنجويهن سالن تائين امريڪي هٿيارن ۽ اربين ڊالرن جي مدد سان پنهنجي حڪومت هلائي، جتي سندس خفيه پوليس هزارين ماڻهن کي جيلن ۾ وجهي مٿن تشدد ڪيو. 1979ع جي انقلاب دوران جڏهن امريڪي سفارتخاني تي قبضو ڪيو ويو، ته ان جي پويان سڀ کان وڏو خوف اهو ئي هو ته امريڪا شايد ٻيهر 1953ع وارو واقعو ورجائي ۽ بادشاهت کي بحال ڪري ڇڏي. هي تاريخي صدمو اڄ به ايراني حافظي ۾ هڪ گهري زخم وانگر آهي، جيڪو واشنگٽن سان هر قسم جي ڳالهين جي راهه ۾ بي اعتمادي جي ديوار بڻجي بيهي ٿو.
