ڪراچي جي ڪنهن مصروف آفيس يا حيدرآباد جي ڪنهن چانهه جي هوٽل تي ويهي جڏهن اسان عالمي خبرون ٻڌندا آهيون، ته اڪثر ائين لڳندو آهي ته واشنگٽن ۾ جيڪي فيصلا ٿين ٿا، اهي رڳو امريڪي مفادن تي ٻڌل آهن. پر جيڪڏهن اسان باريڪيءَ سان جائزو وٺنداسين ته معلوم ٿيندو ته امريڪا جو ايران بابت جيڪو نظريو (Doctrine) آهي، اهو رڳو امريڪا جي پنهنجي آزاد سوچ ناهي. حقيقت ۾، اها امريڪا ۽ اسرائيل جي ان اسٽريٽجڪ حصيداريءَ جو نتيجو آهي، جنهن ۾ اسرائيل هڪ معمار طور ڪم ڪري ٿو.
جان غزوينيان پنهنجي تحقيق ذريعي اسان کي هڪ اهڙي حقيقت ٻڌائي ٿو جيڪا اڄوڪي دور ۾ حيران ڪندڙ لڳي ٿي: هڪ وقت هو جڏهن ايران ۽ اسرائيل دشمن نه، پر ”خاموش اتحادي“ هئا. پر اڄوڪي صورتحال اها آهي ته واشنگٽن جي ايران پاليسي تقريبن پوريءَ طرح اسرائيل جي سيڪيورٽي ضرورتن جي تابع نظر اچي ٿي. اڄ جو بنيادي سوال اهو آهي ته: جيڪڏهن امريڪا پنهنجي پرڏيهي پاليسيءَ جي واڳ ڪنهن ٽين ڌر جي ضرورتن جي حوالي ڪري ڇڏي، ته پوءِ ان مان پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ اسان جهڙن پاڙيسري ملڪن جي سلامتيءَ کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي؟
تاريخي پٺڀرائي: نوي جي ڏهاڪي واري ”وڏي تبديلي“
ڪتاب موجب، 1980ع واري ڏهاڪي تائين اسرائيل ايران کي هڪ ”قدرتي اتحادي“ طور ڏسندو هو، جيڪو عرب قومپرستي کي روڪڻ ۾ مددگار هو. ايستائين جو ”ايران-ڪنٽرا“ اسڪينڊل دوران اسرائيل ئي امريڪا کي زور ڀريو هو ته هو ايران کي هٿيار ڏئي ته جيئن عراق کي روڪي سگهجي. پر نوي جي ڏهاڪي جي شروعات ۾، جڏهن سرد جنگ ختم ٿي ۽ عراق ڪمزور ٿيو، تڏهن اسرائيل کي پنهنجي اهميت برقرار رکڻ لاءِ هڪ نئين ”علائقائي خطري“ جي ضرورت پئي.
جان غزوينيان لکي ٿو ته 1991ع واري گلف وار ۽ ميڊريڊ ڪانفرنس کانپوءِ اسرائيل ايران کي ”وجودي خطري“ (Existential Threat) طور پيش ڪرڻ شروع ڪيو. واشنگٽن ۾ ويٺل طاقتور لابي ادارن، جهڙوڪ AIPAC، امريڪي سياستدانن لاءِ نگهبانن وارو ڪردار ادا ڪيو. انهن يقيني بڻايو ته امريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ مفاهمت جي ڪنهن به ڪوشش کي، چاهي اهو 2003ع وارو ”گرانڊ بارگين“ هجي يا 2010ع وارو ”تهران ڊڪلريشن“، کيس ”دشمن آڏو جهڪڻ“ قرار ڏئي روڪيو وڃي. نتيجي طور، امريڪي پاليسي ”ڳالهين“ تان هٽي ڪري ”ٽڪراءُ“ واري رستي تي اچي وئي.
اڄوڪو تناظر: يورينيم جو معاملو ۽ ”جنگ جو پاڇو“
اڄوڪي دور ۾ اسرائيل امريڪا کي ايران سان ٽڪراءُ ۾ رکڻ لاءِ هڪ باريڪ حڪمت عملي استعمال ڪري رهيو آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن ۾ بينجامن نتنياهو پاران ڏيکاريل ”ڪارٽون بم“ دراصل ان لاءِ هو ته جيئن امريڪي انتظاميا کي اهڙي حد (Red Line) طئي ڪرڻ تي مجبور ڪجي، جتي ايران کي يورينيم جي ذري برابر صفائي ڪرڻ جي به اجازت نه هجي.
اسرائيل پاران ايراني سرزمين تي ڪيل خفيه ڪارروايون، جهڙوڪ ”اسٽڪس نيٽ“ (Stuxnet) وائرس يا ايراني سائنسدانن جا قتل، دراصل ايران کي جوابي ڪارروائيءَ لاءِ اڀارڻ جي ڪوشش هوندا آهن. جڏهن ايران ان جو جواب ڏئي ٿو، ته امريڪا لاءِ پنهنجي مداخلت کي ”جائز“ قرار ڏيڻ آسان ٿي پوي ٿو. هي هڪ اهڙو چڪر آهي جنهن جي ڪري امريڪا اڳ ئي اسرائيل جي ان علائقائي ”پاڇي واري جنگ“ (Shadow War) ۾ هڪ سرگرم حصيدار بڻجي چڪو آهي.
پاڪستان تي پوندڙ اثر
جڏهن ٻه وڏيون طاقتون ۽ انهن جو اتحادي ملي ڪنهن ٻئي کي نشانو بڻائين ٿا، تڏهن اسان جهڙا ملڪ، جيڪي ان لڙائيءَ جي ويجهو آهن، سخت دٻاءُ هيٺ اچن ٿا. پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي ۽ سنڌ جي حالتن تي ان جا هيٺيان اثر پون ٿا:
اتحاد جو دٻاءُ: اسلام آباد تي اڪثر واشنگٽن جو دٻاءُ رهي ٿو ته هو ”عرب/اسرائيل“ بلاڪ جو ساٿ ڏئي. پر سنڌ جي سياسي ۽ مذهبي ماحول ۾ ايران خلاف ڪنهن به اهڙي اتحاد جو حصو بڻجڻ سان اندورني طور بي چيني پيدا ٿئي ٿي، جيڪا فرقيواراڻي ڇڪتاڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.
سامونڊي سلامتي: اسرائيل اڳ ئي امريڪا کي ايران سان سڌي لڙائيءَ ۾ گهلي چڪو آهي، جنهن ڪري عربي سمنڊ جيڪو سنڌ جي معيشت جو رستو آهي، اهو بحري لڙائيءَ جو ميدان بڻجي ويو آهي. ان سان ڪراچي بندرگاهه تائين ايندڙ جهازن جي انشورنس ريٽ ۾ واڌ ٿئي ٿي ۽ اسان جي واپار کي نقصان پهچي ٿو.
ميڊيا جو بيانيو: اسان جي مقامي ميڊيا ۾ اڪثر اهي ئي خبرون اچن ٿيون جيڪي عالمي ادارن پاران ”تهذيبن جي ٽڪراءُ“ جي نالي ۾ ڏنيون وينديون آهن. هي بيانيو سنڌ جي شهري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن ۾ فڪري ورهاست پيدا ڪري سگهي ٿو.
اسٽريٽجڪ موقعو: علائقائي معاشي لاڳاپا
پنهنجي قومي مفاد جي لحاظ کان، پاڪستان لاءِ هتي هڪ موقعو به موجود آهي. اسين پاڻ کي ”علائقائيت“ (Regionalism) جي حامي طور پيش ڪري سگهون ٿا. جيڪڏهن سنڌ پنهنجي قديم تجارتي رستن کي استعمال ڪندي ايران ۽ سعودي عرب جهڙن ملڪن سان برابر جا معاشي رشتا جوڙي، ته اسين ثابت ڪري سگهون ٿا ته واپاري ضرورتون امريڪا ۽ اسرائيل جي جوڙيل ان مصنوعي دشمنيءَ کان وڌيڪ اهم آهن. اسان کي پنهنجي بندرگاهن کي پوري خطي جي اقتصادي ڳنڍ طور مضبوط ڪرڻو پوندو.
هڪ سوچڻ جهڙو ويچار
جان غزوينيان جو هي مطالعو اسان کي ٻڌائي ٿو ته جڏهن وڏيون طاقتون پنهنجي پاليسيءَ جا فيصلا ڪنهن ٻئي ملڪ جي حساب ڪتاب تي ڇڏي ڏين، ته پوءِ اهي پنهنجي آزاد سوچ وڃائي ويهنديون آهن. اڄ امريڪا جي ايران پاليسي اسرائيل جي ضرورتن جي ور چڙهيل نظر اچي ٿي.
اسان لاءِ سبق اهو آهي ته ملڪن کي رڳو ”ٻاهرين اشارن“ تي نه هلڻ گهرجي. اسان کي پنهنجي مفاد کي اهڙي نموني جوڙڻو پوندو جو اسين ڪنهن جي جوڙيل دشمنيءَ جو شڪار نه بڻجون، پر پنهنجي جاگرافي کي پنهنجي ترقيءَ لاءِ استعمال ڪري سگهون.
هڪ ذهني سوال: جيڪڏهن امريڪا جي ايران پاليسي هڪ ٻي رياست جي ضرورتن تي ٻڌل آهي، ته پوءِ ڇا واشنگٽن هن خطي ۾ هڪ ”عقلمند رانديگر“ (Rational Actor) طور ڪردار ادا ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي چڪو آهي؟