اقتصادي ناڪبندي ۽ خودمختاريءَ جو امتحان
1953ع جي بائيڪاٽ کان هرمز جي اڄوڪي تڪرار تائين
پورٽ قاسم جون لهرون ۽ اڻ ڏٺيون زنجيرون
ڪراچيءَ جي پورٽ قاسم يا ڪياماڙيءَ جي بندرگاهن تي جڏهن تيل جا وڏا جهاز لنگر انداز ٿين ٿا، ته اسان مان اڪثر کي رڳو واپار ۽ رونق نظر ايندي آهي. پر جيڪڏهن اسين جيوپوليٽيڪس (Geopolitics) جي اک سان ڏسنداسين، ته اسان کي معلوم ٿيندو ته اهي ٻيڙيون دراصل ان عالمي سپلاءِ چين (Supply Chain) جو حصو آهن، جنهن تي لڳندڙ هڪ ننڍڙو جهٽڪو به سنڌ جي ڪنهن ڏورانهين ڳوٺ ۾ ويٺل ماڻهوءَ جي رڌڻي تي مهانگائيءَ جو طوفان آڻي سگهي ٿو. اسٽيفن ڪنزر جو ڪتاب اسان کي هڪ اهڙي حقيقت کان واقف ڪرائي ٿو ته بين الاقوامي سياست ۾ “وسيلا” رڳو دولت ناهن، پر اهي هڪ “اسٽريٽجڪ زنجير” آهن. اڄ جڏهن اسين مارچ 2026ع جي هن هولناڪ جنگ ۾ برينٽ ڪروڊ (Brent Crude) جي قيمت 108 ڊالر في بيرل تائين پهچندي ڏسون ٿا، ته اسان کي 1953ع وارو اهو عبرتناڪ سبق ياد اچڻ گهرجي ته وڏيون طاقتون جڏهن ڪنهن قوم کي رڳو هٿيارن سان ناهن جهڪائي سگهنديون، تڏهن اهي “اقتصادي گهيري” (Economic Siege) ذريعي ان جي شھہ رڳ تي هٿ رکنديون آهن.
مصدق جو خواب ۽ برطانوي ناڪبنديءَ جو جبر
1951ع ۾ جڏهن محمد مصدق ايران جي تيل کي “قومي ملڪيت” قرار ڏنو، تڏهن برطانيه ان جو جواب رڳو توپخانن سان نه، پر هڪ عالمي معاشي ناڪبنديءَ (Embargo) سان ڏنو. لنڊن سڄي دنيا ۾ اهو بيانيو ڦهلايو ته ايراني تيل دراصل “چوري ٿيل مال” آهي. اسٽيفن ڪنزر ڪتاب (All the Shah’s Men) ۾ ان حقيقت تان پردو کڻي ٿو ته برطانوي بحري ٻيڙن عربي سمنڊ ۽ خليج فارس ۾ اهڙو پهرو ڏنو جو ڪو به ٽينڪر ايراني تيل کڻي ٻاهر نڪري نه پئي سگهيو.
مصدق پنهنجي قوم کي بچائڻ لاءِ “بغير تيل واري معيشت” (Oil-less Economy) جو هڪ بهادرانه تصور پيش ڪيو. هن ايراني عوام کي اپيل ڪئي ته اهي پنهنجي قومي وقار ۽ آزاديءَ خاطر معاشي ڏکيائون برداشت ڪن. پر جيوپوليٽيڪل حقيقت اها هئي ته تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني ايران جي مٽاسٽا جي ناڻي جو سڀ کان وڏو ذريعو هئي. جڏهن ايران جا تيل ذخيرا ڀرجي ويا ۽ ٻاهر وڪرو بند ٿي ويو، تڏهن ملڪ جي خزاني ۾ پئسو ختم ٿي ويو ۽ معيشت مفلوج ٿيڻ لڳي. هتي سڀ کان اهم سبق اهو آهي ته وڏيون طاقتون اقتصادي پابندين کي رڳو سزا طور نه، پر “اندروني بغاوت” پيدا ڪرڻ جي هڪ اسٽريٽجڪ اوزار طور استعمال ڪنديون آهن ته جيئن عوام پنهنجي تڪليفن کان تنگ ٿي پنهنجي ئي اڳواڻ جي خلاف بيهي رهي.
2026ع جو طوفان ۽ هرمز جو لنگهه
اڄ مارچ 2026ع جي هن تڪرار ۾، جتي آمريڪا ۽ اسرائيل ايران جي ريفائنريز ۽ ٻارڻ جي ذخيرن کي نشانو بڻائي رهيا آهن، اسان کي 1953ع وارو اهو اسٽريٽجڪ نمونو وري نظر اچي ٿو. صدر ٽرمپ جي اها دعويٰ ته ايران جي بحري ۽ فضائي طاقت لڳڀڳ ختم ٿي چڪي آهي، دراصل اها ئي پراڻي نفسياتي جنگ آهي جيڪا 1953ع ۾ ڪئي وئي هئي. جيتوڻيڪ ايران جا ميزائل اڃا تائين پنهنجا نشانو ڀيٽي رهيا آهن، پر تيل جي قيمتن جو 100 ڊالر کان مٿي وڃڻ ظاهر ڪري ٿو ته اڄ جي دنيا 1953ع جي ڀٽ ۾ معاشي طور وڌيڪ هڪٻئي سان جڙيل (Interconnected) آهي.
ايران جي نئين قيادت جي مقرريءَ کي واشنگٽن پاران “ناقابلِ قبول” قرار ڏيڻ دراصل ان پراڻي رويي جو تسلسل آهي، جتي وڏيون طاقتون پنهنجي پسند جو اڳواڻ ويهارڻ لاءِ معاشي ۽ فوجي دٻاءُ جو استعمال ڪنديون آهن. ايران پاران رکيل شرط—خاص ڪري واپار جي آزادي ۽ معاوضي جي گهر—دراصل 1953ع جي ان تاريخي تجربي جو نتيجو آهن ته ڳجهيون طاقتون هميشه ملڪن کي معاشي طور مفلوج ڪري کين سٽائي مداخلت جو رستو کولينديون آهن.
سنڌ تي اثر: آبادگارن جو مستقبل ۽ سپلاءِ چين جا خطرا
سنڌ جي معيشت، جيڪا اڪثريت زراعت تي ٻڌل آهي، ان لاءِ خليج فارس جو هي تڪرار رڳو خبرن تائين محدود ناهي، پر اسان جي جياپي جو مسئلو آهي:
آبادگارن تي قيمتن جو بم: سنڌ جي آبادگار کي ٽريڪٽر هلائڻ يا تيل واري انجڻ (ڊگڊگي پکو) ذريعي پاڻي ڪڍڻ لاءِ ڊيزل جي ضرورت هوندي آهي. تيل جي قيمت ۾ عالمي واڌ جو مطلب آهي ته سنڌ ۾ فصل جي پوکائيءَ جو خرچ ايترو وڌي ويندو جو هڪ عام ماڻهوءَ لاءِ اٽو ۽ دالون خريد ڪرڻ مشڪل بڻجي پوندو.
سامونڊي واپار جي سلامتي: عربي سمنڊ ۾ ميزائلن ۽ ڊرون حملن جي خبرن سبب سنڌ جي بندرگاهن ڏانهن ايندڙ واپاري ٻيڙين جو انشورنس (Insurance) وڌي ويو آهي. ان جو سڌو اثر ملڪ جي انهن صنعتڪارن تي پوندو، جيڪي ٻاهران خام مال گهرائيندا آهن.
اسٽريٽجڪ محتاجيءَ جو سبق: 1953ع ۾ ايران جي ناڪاميءَ جو وڏو سبب اهو هو ته اهي مڪمل طور تي رڳو تيل جي آمدنيءَ تي ڀاڙيندا هئا. سنڌ کي به پنهنجي توانائيءَ جي ضرورتن لاءِ صرف عالمي مارڪيٽ تي ڀاڙڻ بدران متبادل ذريعن کي اسٽريٽجڪ اهميت ڏيڻي پوندي ته جيئن عالمي راند جي اثرن کان بچي سگهجي.
(صرف رڪنن لاءِ: اڳتي پڙهو ته ڪيئن اقتصادي پابنديون ڪنهن قوم جي “نفسياتي بقا” کي متاثر ڪنديون آهن ۽ ڇو 1953ع جي بائيڪاٽ ايران ۾ هڪ اهڙي ذهنيت کي جنم ڏنو جنهن اڄوڪي دور جي “مقاومتي سياست” جو رستو هموار ڪيو آهي.)
