هڪ خاموش منجهند ۽ هڪ رتورت سازش
آگسٽ 1953 جي هڪ تپندڙ منجهند، تهران جي گهٽين ۾ هڪ اهڙو ڊرامو رچايو ويو جنهن ايندڙ ستن ڏهاڪن تائين وچ اوڀر جو نقشو بدلائي ڇڏي ٿي. ايران جو وزيراعظم، محمد مصدق، پنهنجي گهر ۾ محصور هو. ٻاهران سي آءِ اي (CIA) ۽ ايم آءِ 6 (MI6) جي پگهاردارن، ڪرائي جي غنڊن ۽ گمراهه ٿيل هجوم جو گهيرو هو. چند لک ڊالرن جي رشوت، هٿ ٺوڪين اخبارن ۽ ڳجهن ادارن جي گڏيل آپريشن، جنهن کي آپريشن ايجيڪس (Operation Ajax) چيو ويو، ايران جي پهرين چونڊيل جمهوري حڪومت کي هڪ ئي جهٽڪي ۾ ڪيرائي ڇڏيو.
اهو هڪ اهڙو دور هو جڏهن واشنگٽن ۽ لنڊن ۾ ويٺل طاقتور ماڻهو دنيا جي نقشي تي پنهنجي آڱر سان لڪيرون ڪڍندا هئا. پر اڄ، 2026 جي جيوپوليٽيڪل منظرنامي ۾، جڏهن ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ سڌي جنگ جا شعلا ڀڙڪي رهيا آهن، هڪ سوال هر ذهن ۾ اڀري ٿو: جيڪو ملڪ 1953 ۾ صرف چند ڏينهن اندر پنهنجي حڪومت وڃائي ويٺو، اهو اڄ عالمي طاقتن جي سموري سگھ ۽ فوجي گهيري جي باوجود ايترو ”سخت جان“ ڪيئن بڻجي ويو؟ اڄ جو ايران واشنگٽن جي ”ريجيم چينج“ (Regime Change) جي قديم فارمولن کي بار بار ناڪام ڇو بڻائي رهيو آهي؟
پهريون رُخ: عالمي سگھ جي نئين ورڇ (The Power Structure Lens)
1953 جو ايران هڪ ٻه قطبي (Bipolar) دنيا جو قيدي هو. هڪ طرف آمريڪا ۽ ٻئي طرف سوويت يونين. ان وقت مصدق کي شڪست ڏيڻ آسان هئي ڇاڪاڻ ته ايران وٽ نه ڪو علائقائي اتحادي هو ۽ نه ئي ڪا عالمي پٺڀرائي.
اڄ جي دنيا ڪثير القطبي (Multipolar) آهي. ايران هاڻي اڪيلو ناهي. چين سان ٿيل اسٽريٽيجڪ معاهدا ۽ روس سان وڌندڙ فوجي تعاون تهران کي هڪ اهڙي جيوپوليٽيڪل ”ڍال“ فراهم ڪري ٿي، جيڪا 1953 ۾ ناممڪن هئي. جڏهن واشنگٽن ايران کي معاشي طور تي مفلوج ڪرڻ چاهي ٿو، تڏهن بيجنگ ۽ ماسڪو ايران لاءِ ”ساهه کڻڻ جو رستو“ بڻجي وڃن ٿا. اها عالمي طاقت جي نئين ورڇ ئي آهي جنهن آمريڪا کي ايران تي سڌي حملي کان اڳ ڏهه ڀيرا سوچڻ تي مجبور ڪيو هو.
ٻيو رُخ: انقلابي رياست جو فولادي ڍانچو (The State Resilience Lens)
1953 جو ايران هڪ ڪمزور رياستي ڍانچي تي بيٺل هو، جتي فوجي جنرلن جون وفاداريون چند لک ڊالرن سان خريد ڪري سگهبيون هيون. پر 1979 جي انقلاب کان پوءِ ايران جيڪو نظام تيار ڪيو، ان کي اسين نظرياتي رياستي سگھ (Ideological State Capacity) چئون ٿا.
پاسداران انقلاب (IRGC) صرف هڪ فوجي دستو ناهي، پر اهو ايران جي معيشت، سياست ۽ نظريي جو فولادي پهرو آهي. اها هڪ اهڙي ادارتي سگھ آهي جنهن جو بنياد پگهار تي نه پر نظريي تي رکيل آهي. تاريخ گواهي ٿي ڏئي ته ”انقلابي رياستون“ ڪنهن به روايتي بادشاهت کان وڌيڪ لچڪدار هونديون آهن. ايران گذريل چئن ڏهاڪن جي پابندين مان گذري هڪ اهڙي نظام ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جنهن کي رڳو ٻاهران ڪيل ڪنهن پروپيگنڊا يا رشوت سان شڪست نٿي ڏئي سگهجي.
ٽيون رُخ: جنگ جي بدليل صورتحال ۽ ”مزاحمتي بلاڪ“
1953 جي جنگ ”تختو اونڌو ڪرڻ“ (Coups) جي جنگ هئي، پر اڄ جي جنگ اسيميٽرڪ وارفيئر (Asymmetric Warfare) يعني غير روايتي جنگ آهي. ايران اها حڪمت عملي اپنائي آهي ته هو پنهنجي ملڪ تائين جنگ کي پهچڻ کان اڳ ئي کيس سرحد کان ٻاهر روڪي ٿو.
لبنان جي وادين ۾ حزب الله جي ميزائلن کان وٺي يمن جي باب المندب تي حوثين جي ڊرونز تائين، ايران ’اسٽريٽيجڪ ڊيپٿ‘ (Strategic Depth) جو هڪ اهڙو حصار قائم ڪيو آهي جنهن کي ”مقاومتي بلاڪ“ (مزاحمتي اتحاد) چيو وڃي ٿو. هي صرف پروڪسي گروپ ناهن، پر تهران جي ’اڳواٽ دفاع‘ (Forward Defense) جي اها ديوار آهن، جنهن دشمنن کي سندن ئي اڏن تي جڪڙي رکيو آهي. اڄ جڏهن سڌي جنگ جاري آهي، تڏهن اها حقيقت واضح ٿي چڪي آهي ته تهران تي حملي جو جواب رڳو ايراني سرزمين تان نه، پر سڄي وچ اوڀر مان ملندو—هڪ اهڙي علائقائي باهه، جيڪا عالمي توانائي جي رستن کي ساڙي رک ڪرڻ جي سگھ رکي ٿي.
سنڌ ۽ عربي سمنڊ تي پوندڙ اثر
هن سڄي معاملي جو سنڌ سان تعلق نهايت گهرو آهي. ايران جي جاگرافي کيس آبنائي هرمز (Strait of Hormuz) تي ڪنٽرول ڏئي ٿي. هاڻي جڏهن ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ جنگ جا شعلا نه رڳو ڀڙڪي چڪا آهن پر سنڌ جي سامونڊي حدن تائين پهچي ويا آهن، تڏهن اها رڳو اڳڪٿي نه پر هڪ تلخ حقيقت بڻجي وئي آهي.
عالمي سپلاءِ چين ۾ ايندڙ رڪاوٽون ۽ عربي سمنڊ ۾ جاري بحري ٽڪراءُ اسان جي معاشي لائف لائن کي سڌو سنئون متاثر ڪري رهيو آهي. ايران جي وڌندڙ بحري سگھ ۽ چين جي پٺڀرائيءَ سبب ڪراچي پورٽ هاڻي هڪ اهڙي جيوپوليٽيڪل مرڪز ۾ تبديل ٿي چڪو آهي، جتي عالمي طاقتن جي شطرنج واري راند جاري آهي. ايران جي اها ”سخت جان“ پاليسي دراصل عربي سمنڊ ۾ مغربي بالادستي جي تابوت ۾ آخري ڪوڪو ثابت ٿي رهي آهي، جنهن جا اثر سنڌ جي معيشت ۽ سياست تي دائمي پوندا.
سلطنتن جو زوال
1953 ۾ واشنگٽن هڪ ”ماسٽر“ وانگر هو، جيڪو هڪ اشاري تي تخت بدلائي سگهندو هو. پر اڄ جو دور ”آسان سلطنتن“ (Easy Empires) جي زوال جو دور آهي. اڄ معلومات جي فراواني ۽ ملٽي پولر ورلڊ آرڊر ان ڳالهه کي ناممڪن بڻائي ڇڏيو آهي ته ڪا به ٻاهرين طاقت ڪنهن قوم جي قسمت جو فيصلو ڳجهن ڪمرن ۾ ڪري سگهي.
ايران جي تاريخ اسان کي سيکاري ٿي ته جڏهن ڪا قوم پنهنجي تاريخي زخم کي پنهنجي سگھ بڻائي ڇڏيندي آهي، تڏهن دنيا جي وڏي ۾ وڏي طاقت به کيس گوڏا کوڙائڻ ۾ ناڪام رهندي آهي. اڄ جو ايران 1953 جي مٽي مان ئي پيدا ٿيو آهي، پر هن ڀيري اها مٽي پٿر وانگر سخت ٿي چڪي آهي.
توهان جو ڇا خيال آهي؟
ڇا ايران جو هي ”مزاحمتي ماڊل“ ايندڙ ڏهاڪي ۾ وچ اوڀر ۽ عربي سمنڊ مان مغربي اثر جو مڪمل خاتمو ڪري ڇڏيندو؟