سنڌوءَ جي ساهه جو سفر
پاڻي، پورهيو ۽ اسان جو پائيدار مستقبل
سنڌ جي ڪنهن به ڳوٺ ۾ وڃو، جتي سج جي پهرين ڪرڻي سان گڏ آبادگار پنهنجي ٻنيءَ تي پهچي ٿو، اتي اوهان کي هڪ عجيب منظر نظر ايندو. هڪ پاسي اهي ٻنيون آهن جيڪي ساوڪ سان جهومي رهيون آهن، پر انهن جي ئي ڀر ۾ هڪ اهڙو ٽڪرو به هوندو جيڪو اڇي پائوڊر وانگر ڪلر جي لپيٽ ۾ اچي بنجر بڻجي چڪو آهي. آبادگار ان اڇي تهه کي ڏسي ٿڌو ساهه کڻي ٿو. اها اڇي تهه رڳو لوڻ ناهي، پر اسان جي معاشي بدحالي، پاڻيءَ جي غلط ورهاست ۽ نالي ماتر انتظاميا جو نوحو آهي. اڄ اسان جي سنڌ ۾ پاڻيءَ جو مسئلو رڳو واهن ۾ پاڻي جي کوٽ ناهي، پر ان جو اصل سبب اهو علم ۽ شعور آهي جنهن کان اسان گذريل ڪجهه ڏهاڪن کان محروم ٿيندا پيا وڃون.
اوهان سان گڏ هن سفر تي نڪرڻ کان اڳ، مان هڪ ڳالهه واضح ڪرڻ چاهيان ٿو. مان هن سڄي هفتي دوران عالمي سطح جي تحقيقي ادارن، جهڙوڪ ورلڊ بينڪ (World Bank)، آءِ ڊبليو ايم آءِ (IWMI) ۽ ايف اي او (FAO) جي انهن جديد رپورٽن ۽ گهرن مقالن جو گهرو مطالعو ڪندس، جيڪي عام طور تي اسان جي سنڌي پڙهندڙ جي پهچ کان پري آهن. مان انهن علمي خزانن کي پڙهي، سمجهي ۽ کين پنهنجي قومي ٻوليءَ جي سادي قالب ۾ ڍالي اوهان سان ونڊيندس. منهنجو مقصد هڪ سکندڙ شاگرد وانگر اوهان سان گڏجي اهي واٽون ڳولڻ آهي جيڪي اسان جي ڌرتيءَ کي ٻيهر سائو ڪري سگهن.
آبي نظام: هڪ وجود ۽ ان جون رڳون
پاڻيءَ جي انتظام کي سمجهڻ لاءِ اسان کي هڪ سادي پر گهري تمثيل تي غور ڪرڻو پوندو. تصور ڪريو ته سنڌ جو آبي نظام هڪ انساني جسم وانگر آهي. سنڌو درياه اسان جي وجود جو "دل" آهي، واهه ۽ شاخون اهي "رڳون" آهن جيڪي زندگيءَ جو رت (پاڻي) هر عضوي تائين پهچائين ٿيون. پر جيڪڏهن اهي رڳون ڪٿي ڦاٽل هجن، ڪٿي بند هجن، يا ڪٿي رت کي واپس ڪڍڻ وارو نظام (نکاس) ناڪاره ٿي وڃي، ته اهو جسم ڪيئن سلامت رهندو؟
آبپاشي (Irrigation) جو مطلب رڳو ٻنيءَ کي پاڻي ڏيڻ ناهي، پر ان کي هڪ اهڙي مقدار ۾ مهيا ڪرڻ آهي جنهن سان زمين جي زرخيزي برقرار رهي. ان جي برعڪس، نکاس (Drainage) جو مطلب اهو آهي ته زمين مان واڌو پاڻي ۽ زهريلو لوڻ ڪيئن ٻاهر ڪڍجي. جڏهن اسان رڳو پاڻي ڏيڻ سکيو ۽ ڪڍڻ وساري ويٺاسين، تڏهن اسان جي ڌرتيءَ جي پيٽ ۾ پاڻي بيهي ويو، جنهن کي اسان "سيم ۽ ڪلر" جو نالو ڏيون ٿا. اها هڪ اهڙي بيماري آهي جيڪا اندر ئي اندر اسان جي ڌرتيءَ کي کائي رهي آهي.
ايندڙ ڇھن ڏينهن جو لائحہ عمل
اسين هن هفتي رڳو شڪايتون نه ڪنداسين، پر انهن جديد حلن بابت ڳالهائينداسين جيڪي دنيا جي ٻين ملڪن ۾ ڪاميابيءَ سان لاڳو ڪيا ويا آهن. منهنجي مطالعي جو مرڪز اهي ۷ اهم نقطا هوندا جن جو مان مطالعو ڪندس:
۱. پهرين ڏينهن (سومر): اسين "سمارٽ ايريگيشن" تي بحث ڪنداسين. اها ڪهڙي ٽيڪنالاجي آهي جنهن سان واهن جو ضايع ٿيندڙ پاڻي بچائي سگهجي ٿو؟ ڇا سينسرز ۽ ڊيٽا جي مدد سان پاڻيءَ جي چوري ۽ اڻبرابري ختم ٿي سگهي ٿي؟
۲. ٻئي ڏينهن (اڱارو): اسين "زمين جي هيٺان لڪيل زهر" يعني لوڻياٺ ۽ زمين هيٺئين پاڻيءَ جي بحران تي ڳالهائينداسين. دنيا اهڙي صورتحال ۾ ڪهڙا نوان ٻج ۽ طريقا استعمال ڪري رهي آهي؟
۳. ٽئين ڏينهن (اربع): سنڌ جي ڊلٽا ۽ سمنڊ جي چڙهائي هڪ وڏو الميو آهي. اسين ڏسنداسين ته گهٽ ۾ گهٽ ڪيترو پاڻي سمنڊ ۾ ڇڏڻ ضروري آهي ته جيئن اسان جا ساحلي علائقا بچي سگهن.
۴. چوٿين ڏينهن (خميس): موسمي تبديلي (Climate Change) جي لهرن بابت هوندو. ڪڏهن ٻوڏ ته ڪڏهن خشڪسالي—اسان جو آبادگار هن دوکي واري موسم سان ڪيئن مقابلو ڪري؟
۵. پنجين ڏينهن (جمعو): ڊيٽا جو ڏڪار! اسان وٽ پاڻيءَ جا درست انگ اکر ڇو ناهن؟ جڏهن اسان کي خبر ئي ناهي ته ڪيترو پاڻي آهي، ته اسين ان جو انتظام ڪيئن ڪنداسين؟
۶. ڇهين ڏينهن (ڇنڇر): اسان جي فصلن جي چونڊ. ڇا اسان اهي فصل پوکي رهيا آهيون جيڪي سنڌ جي پاڻيءَ جي صورتحال سان مطابقت رکن ٿا، يا اسين رڳو روايتن جا قيدي آهيون؟
جديد سائنس ۽ اسان جي روايتن جو سنگم
اسان جي نوجوان نسل کي اهو سمجهڻ گهرجي ته زراعت هاڻي رڳو هڪ کيڏ ناهي، پر هي هڪ "معاشي جنگ" آهي. جڏهن اسين دنيا جي ٻين خطن، جهڙوڪ اسرائيل يا مراڪش ڏانهن ڏسون ٿا، ته حيران ٿي وڃون ٿا ته هنن ريگستانن ۾ گلاب ڪيئن پيدا ڪيا آهن. انهن جو راز رڳو وسيلن ۾ ناهي، پر ان ڊيٽا ۽ ٽيڪنالاجي ۾ آهي جيڪا هو هر ڦڙي سان گڏ استعمال ڪن ٿا.
مان جڏهن اهي رپورٽون پڙهندس، تڏهن منهنجي ڪوشش اها هوندي ته مان اهي مثال ڳولي اچان جيڪي اسان جي سنڌ جي ماحول سان مطابقت رکندا هجن. اسان کي پنهنجي يونيورسٽين ۽ ادارن کي رڳو ڊگريون ڏيڻ واري مشين نه، پر تحقيق جا مرڪز بڻائڻو پوندو. ڇا اها حيرت جي ڳالهه ناهي ته جيڪا سنڌ پوري ملڪ کي کاڌو کارائي ٿي، ان جا پنهنجا آبادگار اڄ بي پهچ آهن؟ ان جو جواب رڳو احتجاج ۾ ناهي، پر "شعور" ۾ آهي.
ڌرتيءَ جو سڏ ۽ اسان جو جواب
اسان جي سنڌ جو وجود انڊس بيسن (Indus Basin) سان جڙيل آهي. هيءَ ڌرتي اسان کان رڳو پگهر ناهي گهرندي، پر اها اسان کان پنهنجي حصي جو پاڻي ۽ ان جي حفاظت جو عهد گهري ٿي. اڄ جڏهن اسين واهن جي پڇڙيءَ تي ويٺل آبادگارن کي ڏسون ٿا جن جا منهن خشڪ آهن، تڏهن اسان کي اهو احساس ٿئي ٿو ته پاڻيءَ جو انتظام رڳو انجنيئرنگ ناهي، پر هي هڪ "سماجي انصاف" جو معاملو آهي.
اوهان جي ذهنن ۾ شايد سوال اڀري ته "ڇا اسين هي تبديل ڪري سگهون ٿا؟" جواب آهي "ها". پر اها تبديلي تڏهن ايندي جڏهن اسين پنهنجي پراڻي ۽ روايتي ذهنيت کي خيرباد چئي، جديد علم جي روشنيءَ ۾ پنهنجا فيصلا ڪنداسين.
نفسياتي پڙاڏو: مٽيءَ جو آئينو
اسان جي ڌرتي اسان لاءِ هڪ آئيني وانگر آهي. جڏهن اسين پنهنجي زمين کي پيار، محنت ۽ صحيح علم سان نوازيون ٿا، ته اها اسان کي ساوڪ ۽ خوشحاليءَ جو عڪس ڏيکاري ٿي. پر جڏهن اسين بي حسي، خودغرضي ۽ جهالت جو رستو اختيار ڪريون ٿا، تڏهن مٽي به ڪلر بڻجي پنهنجي اندر جو زهر ٻاهر ڪڍي ٿي. اڄ جيڪو ڪلر اسان جي زمينن تي ظاهر ٿيو آهي، اهو دراصل اسان جي اجتماعي غفلت جو عڪس آهي. زمين ڪڏهن به بيوفائي ناهي ڪندي، اها رڳو اسان جي پنهنجي ورتاءُ کي ورجائي (Repeat) پيش ڪندي آهي. اچو ته ان آئيني کي ٻيهر شفاف بڻايون.
ڇا اوهان تيار آهيو ته سڀاڻي پهرين مضمون "سمارٽ ايريگيشن" ذريعي پنهنجي آبي مستقبل جي پهرين وک کڻون؟