الف. تماشو: عقل جي کوٽ ۽ اشرافيه جو ناٽڪ
تازو ڪراچيءَ جي علحدگيءَ يا انتظامي ورڇ بابت جيڪي ”ڪانفرنسون“ ۽ سياسي ميڙاڪا ٿيا آهن، اهي ڪنهن دانشورانه سچائيءَ جو مظهر نه، پر رڳو هڪ ”بيوقوفيءَ جو تماشو“ آهن. انهن ايوانن ۾ ويٺل ڪردار، جن وٽ نه تاريخ جي پرک آهي ۽ نه وري جاگرافيائي شعور، اهي ان شهر جي قسمت جو فيصلو ڪرڻ گهرن ٿا، جيڪو هزارين سالن کان هڪ زنده جاويد تهذيب جو حصو رهيو آهي. سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته ڪراچيءَ جا سنجيده مفڪر، معمار، تاريخدان ۽ حقيقي وارث انهن محفلن مان غائب ڇو آهن؟ ڇا هڪ ميگا سٽي جو مستقبل رڳو انهن ”ايڪو چيمبرز“ ۾ طئي ٿيندو، جتي رڳو پنهنجي ئي سياسي مفادن جي گونج ٻڌڻ جي عادت هجي؟
اهي ماڻهو مستقبل جي ڳالهه ڪن ٿا، پر اهي پنهنجي ماضيءَ کان ڪٽيل آهن. هڪ شهر کي پنهنجي تهذيب پاڙن کان ڌار ڪرڻ جي ڪوشش ائين آهي، جيئن ڪنهن جاندار جي جسم کان ان جو روح ڌار ڪرڻ. اها علحدگي ڪراچيءَ کي ”آزاد“ نه ڪندي، پر ان کي هڪ اهڙي گهٽ ٻوسٽ واري گهيري ۾ آڻي ڇڏيندي، جتي ان جو ساهه کڻڻ به محال ٿي پوندو. ”اهي مستقبل جو ڳالهه ڪن ٿا، پر اهي پنهنجي ماضيءَ کان معذور بيٺا آهن.“
ٻ. قديم آثار: سياست کان اڳ جي تهذيب
ڪراچي 1947ع کان پوءِ جو ڪو اتفاقي معجزو ناهي. هي شهر برطانوي دور جي ڪا مصنوعي پيداوار به ناهي. گڏاپ جي ويجهو الله ڏنو (Allahdino) جي کوٽائيءَ مان مليل سنڌو سڀيتا جا آثار، موهن جي دڙي کان به وڌيڪ قديم شهري نفاست جي گواهي ڏين ٿا. ملري هيلز (Mulri Hills) مان مليا قبل از تاريخ جا اوزار ثابت ڪن ٿا ته هيءَ سرزمين هزارين سالن کان انسان جي پناهگاهه رهي آهي.
ديبل جي قديم بندرگاهه کان وٺي ڀٽ ٻيٽ تائين، ۽ سومرن جي دور جي نشانين کان وٺي ڪولاچي جو ڳوٺ تائين، هي شهر هميشه سنڌ جي هڪ اهم تجارتي ۽ تهذيب مرڪز طور زنده رهيو آهي. ڪراچي نوآبادياتي دور، ورهاڱي يا مخصوص سياسي لهرن کان تمام گهڻو اڳ موجود هئي. قديم آثارن جو تسلسل ثابت ڪري ٿو ته ڪراچي ۽ سنڌ جي باقي حصن جي وچ ۾ ڪا به جاگرافيائي يا تهذيب لڪير ڪڏهن به موجود نه هئي. تهذيب زونن کي رڳو انتظامي گهرجن يا سياسي هٻڇ جي بنياد تي ورهاي نه ٿو سگهجي. ڪراچي سنڌ جو اهو سامونڊي دروازو آهي، جنهن جي چاٻي سنڌ جي تهذيب جي هٿ ۾ آهي.
ڀ. سنڌ جو سامونڊي ڪرنگهو: بندرگاهه ۽ خودمختياري
تاريخي طور تي سنڌ هڪ اهڙي تهذيب رهي آهي جتي درياءُ ۽ سمنڊ جو سنگم ان جي معاشي طاقت جو محور هو. ديبل، لاهري بندر ۽ ٻين قديم بندرگاهن جي ذريعي سنڌ جا رستا خليج ۽ اوڀر آفريڪا تائين پهچندا هئا. عرب سياحن ۽ تاريخ نويسن سنڌ کي هميشه هڪ سامونڊي قوت طور سڃاتو آهي.
اڄوڪي ڪراچي ان ئي قديم سامونڊي-زراعتي نظام جو جديد روپ آهي. سنڌ جي زرعي پيداوار ۽ ڪراچيءَ جي بندرگاهن جو پاڻ ۾ اڻٽوٽ رشتو آهي. جيڪڏهن ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪيو ويو ته اهو هڪ هزار سال پراڻي معاشي نظام کي تباهه ڪرڻ جي مترادف هوندو. بندرگاهه بغير زرعي پيداوار جي رڳو هڪ خالي گودام بڻجي رهجي ويندو، ۽ سنڌ جو زرعي علائقو پنهنجي سڀ کان وڏي مارڪيٽ ۽ گيٽ وي کان محروم ٿي ويندو.
ت. ساحل جو ادبي ۽ وجودي روح
ڪراچيءَ جي جاگرافي سنڌي شعور ۽ ادب ۾ رچيل آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جڏهن ”سر گھاتو“ لکيو، تڏهن هن سمنڊ جي لهرن، گهاتن جي همت ۽ مورڙي ميربحر جي جدوجهد کي سنڌ جي روحاني عظمت سان جوڙيو. مورڙي جي ڪهاڻي رڳو هڪ لوڪ داستان ناهي، پر اها سنڌ جي سمنڊ تي پنهنجي حقِ ملڪيت جي علامت آهي. ڪراچيءَ جو ساحل اسان جي مابعدالطبعياتي سڃاڻپ جو حصو آهي. علحدگي رڳو انتظامي فيصلو نه، پر هڪ تهذيبي عضوو ڪٽڻ جي برابر آهي.
ٿ. معاشي انحصار: پاڻي، خوراڪ ۽ انفراسٽرڪچر
ڪراچيءَ جي علحدگيءَ جو نعرو هڻندڙ اڪثر هي حقيقت وساري ويهندا آهن ته ڪراچي هڪ ”خودمختيار ٻيٽ“ ناهي، پر پنهنجي وجود لاءِ سنڌ جي باقي سرزمين تي مڪمل طور منحصر آهي. هيٺيان حقيقتون ان انحصار کي ثابت ڪن ٿيون:
1. پاڻيءَ جو وجودي بحران (The Water Sovereignty Crisis)
ڪراچي وٽ پنهنجو ڪو به مٺي پاڻيءَ جو قدرتي ذريعو ناهي. شهر جي ضرورت جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ پاڻي سنڌو درياءُ مان حاصل ڪيو وڃي ٿو.
ڪوٽڙي بئراج ۽ ڪينجهر ڍنڍ: ڪراچيءَ کي پاڻي ڪلري بگهار فيڊر ذريعي ڪينجهر ڍنڍ مان ملي ٿو. جيڪڏهن ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿئي ٿي، ته پاڻيءَ جي فراهمي هڪ بين الصوبائي يا رياستي تڪرار بڻجي ويندي.
K-IV منصوبو: هي منصوبو، جيڪو ڪراچيءَ جي مستقبل جو واحد ساهه آهي، اهو به سنڌو درياءُ مان نڪرندڙ پاڻيءَ تي ٻڌل آهي، جنهن جو انتظامي ڪنٽرول سنڌ حڪومت وٽ آهي.
نتيجو: سنڌ کان ڌار ٿيڻ جي صورت ۾، ڪراچيءَ کي پنهنجي پيئڻ جي پاڻيءَ لاءِ ٻي رياست سان ”پاڻي معاهدا“ ڪرڻا پوندا، جيڪي سياسي تڪرارن جي صورت ۾ ڪراچيءَ کي تپندڙ ريگستان بڻائي سگهن ٿا.
2. خوراڪ جي سپلاءِ چين (Urban Metabolism)
ڪراچي هڪ ”مصرفي شهر“ (Consuming City) آهي، جيڪو پنهنجي کائڻ پيئڻ جي شين لاءِ سنڌ جي زرعي پٽيءَ جو محتاج آهي.
اناج ۽ سبزيون: ڪراچيءَ جي سبزي منڊي ۾ روزاني سوين ٽرڪون مٽياري، ٺٽي، بدين ۽ ميرپورخاص مان اچن ٿيون. سنڌ جي زرعي زمين ڪراچيءَ لاءِ ”باغيچو“ آهي.
کير ۽ مالوند: ڪراچيءَ جي ”لاندي ڀينس ڪالوني“، جيڪا دنيا جي وڏين ڪالونين مان هڪ آهي، ان لاءِ چارو (Fodder) سڄي سنڌ مان اچي ٿو. ان کان علاوه ڪراچيءَ جي کير جي ضرورت جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو حيدرآباد ۽ ٺٽي جي ضلعن مان پورو ٿئي ٿو.
نتيجو: علحدگي جي صورت ۾ ”بارڊر ٽيڪس“ ۽ ٽرانسپورٽ جي رڪاوٽن جي ڪري ڪراچيءَ ۾ خوراڪ جي مهانگائي 100 سيڪڙو کان وڌيڪ ٿي ويندي. عام ماڻهو مانيءَ جي هڪ گرهه لاءِ سڏڪندو.
3. صنعتي خام مال ۽ توانائي
ڪراچيءَ جي ٽيڪسٽائل انڊسٽري سنڌ جي ڪپهه (Cotton) تي هلي ٿي. ان کان علاوه ڪراچيءَ کي ملندڙ گيس ۽ بجليءَ جا وڏا ذريعا به سنڌ جي ٻين علائقن ۾ آهن. جيڪڏهن خام مال جي فراهمي انتظامي سرحدن جي ور چڙهي وئي، ته ڪراچيءَ جا ڪارخانا تالا لڳڻ تي مجبور ٿي ويندا.
ٽ. سياسي ۽ انتظامي خودڪشي
سياسي طور ڪراچيءَ جي علحدگي سنڌ جي صوبائي وحدت کي چيچلائڻ جي ڪوشش آهي، پر ان جو نتيجو انتظامي انتشار هوندو.
ناڪام تاريخي تجربو: 1948ع کان 1970ع تائين ڪراچيءَ کي وفاقي گاديءَ جي نالي تي سنڌ کان ڌار رکيو ويو. ان دور ۾ ڪراچي نه رڳو پنهنجي تهذيب سڃاڻپ وڃائي ويٺي پر انتظامي طور به هڪ اهڙو ٻيٽ بڻجي وئي جيڪو پنهنجي پسگردائيءَ کان ڪٽيل هو. 1970ع ۾ ان کي سنڌ ۾ ٻيهر شامل ڪرڻ رڳو سياسي مطالبو نه، پر هڪ تاريخي ضرورت هئي.
آئيني تڪرار: پاڪستان جو آئين صوبن جي ورهاست جو ڪو آسان رستو نٿو ڏئي. اهڙي ڪنهن به ڪوشش سان وفاقي اڻتول پيدا ٿيندو، جنهن جو اثر رڳو سنڌ تي نه پر پنجاب ۽ ٻين صوبن تي به پوندو، ڇاڪاڻ ته لاجسٽڪ ڪورائيڊور جي بدامني سڄي ملڪ جي معيشت کي گهٽي ڇڏيندي.
ٺ. جيو پوليٽيڪل خطرو: ڪمزور بندرگاهه
ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ سان شهر جي جيو پوليٽيڪل طاقت گهٽجي ويندي. هڪ متحد سنڌ سان جڙيل ڪراچي هڪ مضبوط قومي اثاثو آهي، پر هڪ ڌار ڪيل ڪراچي عالمي طاقتن لاءِ رڳو هڪ ”سٽي اسٽيٽ“ بڻجي ويندي، جنهن تي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ جنهن جي وسيلن کي پنهنجي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ آسان هوندو. هيءَ علحدگي ڪراچيءَ کي طاقتور نه، پر جيو پوليٽيڪل طور ”يتيم“ بڻائي ڇڏيندي.
پ. انساني قيمت: پورهيت طبقي جو استحصال
علحدگي جو سڀ کان وڌيڪ نقصان ڪراچيءَ جي پورهيت طبقي کي ٿيندو.
اردو ڳالهائيندڙ مڊل ڪلاس: جنهن جو ڪاروبار ۽ نوڪريون سنڌ جي ٻين شهرن سان جڙيل آهن.
پٺاڻ ۽ پنجابي پورهيت: جيڪي ٽرانسپورٽ ۽ تعميراتي شعبي جو ڪرنگهو آهن، اهي انتظامي تڪرارن جي ڪري بيروزگار ٿي ويندا.
بلوچ ۽ سنڌي پورهيت: جيڪي شهر جي مڇي ماني ۽ پورٽ جي انتظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.
علحدگي نفرت جي اها لڪير هوندي جيڪا هر گهٽيءَ مان لنگهندي. اشرافيه وٽ ٻاهرين ملڪن جا پاسپورٽ آهن، پر عام شهريءَ وٽ رڳو هيءَ مٽي آهي.
ڄ. نوجوانن سان هڪ سڌي ڳالهه
آئون ڪراچيءَ جي هر نوجوان کي—خواهه اهو ڪهڙي به ٻولي ڳالهائيندو هجي—چوان ٿو ته توهان جو مستقبل علحدگيءَ ۾ نه، پر گڏيل ترقيءَ ۾ آهي. ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ جي نه، پر ”گورننس“ کي سڌارڻ جي ضرورت آهي. اسان کي هڪ اهڙي ڪراچي گهرجي جيڪا سنڌ جي باقي شهرن جي رهنمائي ڪري، نه ڪي انهن کان منهن موڙي. علحدگي نفرت جو ٻج پوکي سگهي ٿي، پر اها توهان کي خوشحالي نه ڏيندي. اچو ته گڏجي هڪ اهڙي نظام لاءِ وڙهون جتي ڪراچي، سنڌ جي دل طور ڌڙڪي.
اڻٽوٽ ڊيلٽا
درياءُ جڏهن پنهنجي منزل تي پهچندو آهي، ته اهو ڊيلٽا بڻجي سمنڊ ۾ جذب ٿي ويندو آهي. درياءُ ۽ ڊيلٽا جو رشتو ائين آهي جيئن رڳن ۽ دل جو. لهرن کي ساحل کان ڌار نٿو ڪري سگهجي. ڪراچي سنڌ جو اهو ساحل آهي جتي هزارين سالن جي تهذيب پنهنجو پاڻ کي ورجائي ٿي.
ڪراچي سنڌ هئي، ڪراچي سنڌ آهي ۽ ڪراچي سنڌ رهندي. علحدگيءَ جي هر ڪوشش نه رڳو تاريخ جي خلاف آهي، پر اها معاشي منطق ۽ انساني ضرورتن جي به خلاف آهي. اسان کي پنهنجي شهر جي حفاظت ڪرڻي آهي، ان کي سياسي مفادن جي بازار ۾ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ کان بچائڻو آهي.
ضميمو
ڪراچي ۽ سنڌ جو معاشي انحصار: تحقيقي جائزو
ڪراچي هڪ اهڙو صنعتي مرڪز آهي، جنهن جو پنهنجو قدرتي ”بايو-ڪيپيٽل“ (Bio-Capital) محدود آهي. هي شهر هڪ ”اربن ڪنزيومر ماڊل“ تي هلي ٿو، جنهن جي شه رڳ باقي سنڌ جي وسيلن ۾ آهي.
الف. پاڻيءَ جو انفراسٽرڪچر ۽ سپلاءِ چين (Water Resource Mapping)
ڪراچي دنيا جو هڪ اهڙو واحد ميگا سٽي آهي، جنهن جي پنهنجي زمين هيٺ مٺي پاڻيءَ جو ذخيرو نه هجڻ جي برابر آهي.
ذريعو: شهر کي ملندڙ ڪل پاڻيءَ جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ سنڌو درياءُ مان اچي ٿو. ڪوٽڙي بئراج کان نڪرندڙ ڪلري بگهار فيڊر ذريعي پاڻي ڪينجهر ڍنڍ ۾ وڃي ٿو، جتان اهو ڪراچيءَ جي گهرن تائين پهچي ٿو.
ورھاست (Allocation): ڪراچيءَ کي سنڌو درياءُ مان تقريبن 1200 ڪيوسڪ پاڻيءَ جو حصو مختص ٿيل آهي. جيڪڏهن انتظامي ورڇ ٿئي ٿي، ته پاڻيءَ جي حقن (Riparian Rights) تي هڪ اهڙو قانوني تڪرار پيدا ٿيندو، جيڪو سالن تائين شهر کي اڃارو رکي سگهي ٿو.
انفراسٽرڪچر جو انحصار: ڪراچيءَ جا وڏا واٽر پمپنگ اسٽيشنز (جهڙوڪ گهارو ۽ ڌابيجي) جاگرافيائي طور ٺٽي ضلعي ۾ واقع آهن. اهي پمپنگ اسٽيشنز سنڌ جي بجلي ۽ انتظامي ڪنٽرول هيٺ آهن.
ٻ. خوراڪ جي سيڪيورٽي ۽ زرعي فراهمي (Food Supply Chain Analysis)
ڪراچيءَ جي روزاني خوراڪ جو دائرو 300 ڪلوميٽرن جي ريڊيس ۾ پکڙيل آهي، جنهن جو مرڪز سنڌ جا زرعي ضلعا آهن.
ڊيري سيڪٽر (کير جي فراهمي): ڪراچي دنيا ۾ کير جو سڀ کان وڏو واپرائيندڙ شهر آهي. شهر جي ”لاندي“ ۽ ”سرجاني“ ڀينس ڪالونين ۾ موجود لکين مال لاءِ روزاني هزارين ٽن چارو (Fodder) حيدرآباد، ٺٽي ۽ بدين مان اچي ٿو. جيڪڏهن هيءَ سپلاءِ چين ٽٽي پوي، ته ڪراچيءَ ۾ کير جو اگهه لٽر پويان 500 رپين کان به مٿي هليو ويندو.
اناج ۽ دالون: سنڌ جي زرعي پٽي (خاص ڪري لاڙڪاڻو، سکر ۽ ميرپورخاص) ڪراچيءَ جي ڪڻڪ ۽ چانورن جو سڀ کان وڏو ذريعو آهي. ورڇ جي صورت ۾ ڪراچيءَ کي پنهنجي خوراڪ ”درآمد“ (Import) ڪرڻي پوندي، جنهن سان فوڊ سيڪيورٽي جو بحران پيدا ٿيندو.
سبزيون ۽ ميوا: ڪراچي جي سبزي منڊي ۾ روزاني 70 سيڪڙو مال سنڌ جي مختلف ضلعن مان اچي ٿو. مٽياريءَ جو بصر، ميرپورخاص جا انب ۽ نوابشاهه جون ڀاڄيون شهر جي پورهيت طبقي جي خوراڪ جو بنياد آهن.
ڀ. لاجسٽڪس ۽ انڊسٽريل انٽر-لنڪيج (Logistics Interdependence)
ڪراچي پورٽ رڳو سمنڊ سان ناهي جڙيل، پر اهو ”اپ ڪنٽري“ (Up-country) رستن سان جڙيل آهي جيڪي سنڌ جي دل مان گذرن ٿا.
انڊس هائي وي ۽ ايم-9 (M-9): ڪراچيءَ مان نڪرندڙ تمام برآمدي سامان (Exports) انهن رستن تان گذري ٿو. جيڪڏهن سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام يا ورڇ جو تڪرار پيدا ٿئي ٿو، ته بندرگاهه تائين پهچڻ ناممڪن ٿي ويندي.
توانائي جو انحصار: ڪراچيءَ جي بجلي ۽ گئس جو وڏو ذريعو سنڌ جا گئس فيلڊز (جهڙوڪ قادن واري، ساون ۽ ماري گئس) ۽ ٿر ڪول آهن. جيڪڏهن سنڌ پنهنجي وسيلن تي آرٽيڪل 158 جي تحت پهريون حق استعمال ڪري ٿي، ته ڪراچي جي صنعتن کي توانائيءَ جو شديد بحران درپيش ايندو.
ت. نتيجو: معاشي اڻٽوٽ رشتو
هي ڊيٽا واضح ڪري ٿي ته ڪراچيءَ جي علحدگيءَ جو نعرو هڻندڙ حقيقت ۾ ڪراچيءَ جي عام ماڻهوءَ کي بک ۽ اڃ جي ور چڙهائڻ چاهين ٿا. ڪراچي هڪ ”ميٽروپوليٽن“ تڏهن آهي، جڏهن ان کي سنڌ جهڙو وسيع ۽ مالامال ”هنٽرلينڊ“ (Hinterland) مليل آهي.
تهذيب، تاريخ ۽ معاشيات جو فيصلو
ڪراچي سنڌ جو سر آهي، ۽ سنڌ ان جو بدن. بدن کان سر ڌار ڪرڻ سان زندگي نه، پر موت واقع ٿيندو آهي. اسان کي انتظامي سڌارن جي ضرورت آهي، نه ڪي اهڙي ورڇ جي جيڪا لکين ماڻهن جي روزي روٽي ۽ پاڻي کسي وٺي.
ڪراچي سنڌ آهي ۽ سنڌ ئي ڪراچي آهي.