سنڌ جي ڪنهن قديمي ڳوٺ جي وسيع اوطاق هجي يا ڪراچي جي ڪنهن پرشور پريس ڪلب جي گڏجاڻي، اسان کي اڪثر هڪ عجيب پر ڏکوئيندڙ منظر ڏسڻ ۾ ايندو آهي. هڪ پرجوش نوجوان، جنهن جي هٿ ۾ انگن اکرن جا ڪاغذ آهن ۽ ذهن ۾ سچائيءَ جو خلوص، اهو بيٺو ٿئي ٿو. هو نهايت دليل سان ڪنهن سماجي ناانصافي يا ترقياتي رٿا جي خامين تي ڳالهائڻ شروع ڪري ٿو. پر اوچتو، سامهون ويٺل ”وڏيرو“ يا ”مڃيل دانشور“، جنهن وٽ انهن حقيقتن جو ڪو به جواب ناهي هوندو، اهو نهايت چالاڪيءَ سان بحث جو رخ ئي مٽائي ڇڏيندو آهي. هو ڪو اهڙو مذهبي حوالو يا شاهه لطيف جو ڪو اهڙو بيت پڙهندو آهي، جنهن جو ان وقت جي بحث سان پري پري تائين ڪو به واسطو ناهي هوندو، پر ان کي اهڙي رعب ۽ دٻدٻي سان پيش ڪندو آهي جو پورو مجمع حيران رهجي ويندو آهي. ان کان پوءِ، هو ان نوجوان جي ”گستاخيءَ“ يا ”اڻڄاڻائيءَ“ تي اهڙي طنز ڪندو آهي، جو اهو نوجوان يا ته غصي ۾ اچي پنهنجو توازن وڃائي ويهندو آهي يا وري شرمسار ٿي ماٺ ڪري ويهي رهندو آهي. اها هڪ اهڙي نفسياتي راند آهي، جنهن ۾ سچائيءَ جو خون تمام وڏي صفائيءَ سان ڪيو ويندو آهي.
عقل تي جذبات جو حملو
آرٿر شوپنهاور پنهنجي مشهور ڪتاب ۾ لکي ٿو ته بحث ڪرڻ جو فن دراصل هڪ ”ذهني تلوار بازي“ آهي، جتي مقصد سچ ڳولڻ ناهي پر صرف پنهنجي ڳالهه کي مٿانهون رکڻ هوندو آهي. هو چوي ٿو ته انسان فطري طور تي سچائيءَ جو طلبگار هئڻ بدران پنهنجي ”انا“ کي بچائڻ جو شوقين هوندو آهي. جڏهن دليل ڪمزور پوندا آهن، تڏهن چالاڪ ذهن سچائيءَ جي ميدان مان نڪري جذبات، اختيارين ۽ ذاتي حملن جي پناهه وٺندا آهن. اچو ته انهن نفسياتي حربن کي سمجهون جيڪي اسان جي عقل کي يرغمال بڻائيندا آهن.
1. مقدس نالن جي اوٽ: اختياريءَ جو استعمال (Appeal to Authority)
شوپنهاور جي هيءَ 30 نمبر چال سنڌ جي سماج ۾ سڀ کان وڌيڪ اثرائتي آهي. هن ۾ دليل جي جاءِ تي اهڙي ڪنهن شخصيت، اڳواڻ يا ڪتاب جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جنهن جو احترام سامهون وارو ماڻهو ڪندو هجي. هو لکي ٿو ته جيترو ماڻهوءَ جي سمجهه ۽ علم جي سطح گهٽ هوندي، اوترو ئي مٿس ”اختيارين“ (Authorities) جو اثر وڌيڪ هوندو.
اسان وٽ اڪثر بحث دوران ڪنهن بزرگ يا مڃيل شاعر جو نالو کڻي بحث کي اتي ئي ختم ڪيو ويندو آهي. جڏهن توهان ڪنهن سياسي غلطيءَ يا انتظامي ناڪاميءَ تي سوال اٿاريندا، ته مخالف ڪو اهڙو قول کڻي ايندو جيڪو ڀلي ان موضوع سان واسطو نه رکندو هجي، پر رڳو ان نالي جي رعب ۾ توهان کي خاموش ڪيو ويندو آهي. شوپنهاور موجب، چالاڪ ماڻهو ڪڏهن ڪڏهن حوالا پاڻ کان به گهڙي وٺندا آهن، ڇاڪاڻ ته کين خبر هوندي آهي ته سامهون واري وٽ ان وقت تصديق جو ڪو رستو ناهي.
2. مجمعي جي تاڙين جو ڄار (Persuade the Audience)
هيءَ 28 نمبر چال خاص ڪري اتي استعمال ٿيندي آهي، جتي ٻڌندڙن جي اڪثريت ان موضوع جي ماهر نه هجي. جيڪڏهن توهان وٽ ڪو به منطقي جواب ناهي، ته توهان ڪو اهڙو مضحڪ خيز اعتراض ڪريو، جنهن تي مجمع کلي پوي.
اسان جي گڏجاڻين ۾ اڪثر اهو ٿيندو آهي ته جيڪڏهن توهان ڪنهن پيچيده معاشي مسئلي تي ڳالهائي رهيا آهيو، ته مخالف ڪا اهڙي چٿر يا مذاق ڪندو، جنهن سان مجمع کي لڳندو ته توهان بيوقوف آهيو. ان جو مقصد سچ ثابت ڪرڻ ناهي، پر رڳو توهان کي کلڻ جو موضوع بڻائي حاضرين جي نظرن ۾ شڪست ڏيڻ آهي.
3. ڪاوڙ کي هٿيار بڻائڻ (Make the Opponent Angry)
شوپنهاور جي 8 نمبر چال ٻڌائي ٿي ته جڏهن ڪو ماڻهو غصي ۾ هوندو آهي، ته هو صحيح فيصلو ناهي ڪري سگهندو. ان ڪري، توهان جو مخالف ڄاڻي واڻي توهان سان زيادتي ڪندو يا ڪو اهڙو تڪليف ڏيندڙ جملو ڪسائيندو جو توهان کي ڪاوڙ اچي وڃي.
جيئن ئي توهان غصي ۾ اچي پنهنجو توازن وڃائيندا، توهان جو دليل ڪمزور ٿي ويندو ۽ مخالف فتح جو اعلان ڪندو. ان کان بچڻ جو واحد رستو اهو آهي ته توهان نهايت ٿڌي نموني سان سامهون واري جي حرڪت کي سڃاڻي وٺو ۽ پنهنجي دليل تان ڌيان نه هٽايو.
4. ذاتي حملو: آخري هٿيار (The Ultimate Strategy)
هيءُ شوپنهاور جو سڀ کان خطرناڪ ۽ 38 نمبر حربو آهي. جڏهن مخالف ڏسندو آهي ته هو هر صورت ۾ هارائي رهيو آهي ۽ سچائيءَ جو پلو توهان جي هٿ ۾ آهي، تڏهن هو دليل کي مڪمل طور ڇڏي توهان جي ذات، خاندان يا ڪردار تي حملا شروع ڪري ڏيندو آهي.
هو پنهنجي بدتميزي ۽ گهٽ وڌ ڳالهائڻ ذريعي توهان جي انا کي زخم پهچائڻ چاهيندو آهي. شوپنهاور موجب، انسان کي پنهنجي ذهني صلاحيتن جي توهين سڀ کان وڌيڪ تڪليف ڏيندي آهي. جڏهن بحث دليل تان هٽي ذات تائين پهچي وڃي، ته سمجهي وڃو ته توهان جو مخالف ذهني طور شڪست کائي چڪو آهي.
