پمز اسپتال جو سانحو فائر برگيڊ جي دير جو نه، پر اسان جي بي حسيءَ جو نتيجو آهي. اچو ته ڄاڻو ته باهه سان وڙهڻ لاءِ اسان کي ڇا گهرجي.
پمز اسپتال جي نرسريءَ ۾ شيشي جي انڪيوبيٽرن اندر پيل اهي پندرنهن معصوم ٻار پنهنجي ماءُ جي هنج مان نڪري سڌو سنئون اسان جي اجتماعي بي حسيءَ جي بٺيءَ ۾ سڙي رک ٿي ويا. اهي معصوم ساهه رڳو باهه جي شعلن نه کنيا هئا؛ انهن کي ان مجرماڻي غفلت ماريو، جنهن ايمرجنسي جا سمورا رستا ڳري مشينري رکي هميشه لاءِ بند ڪري ڇڏيا هئا. جڏهن رت ۽ ساهه جي اميد تي بيٺل اهي زندگيون دونھين ۾ منجهي رهيون هيون، تڏهن ٻاهر ٽريفڪ جي انڌي هجوم کي چيريندي ايندڙ فائر برگيڊ جي سائرن جون دانهون، اسپتال جي مکيه دروازي تي لڳل تالي اڳيان بيوس بيٺيون هيون. چاٻين وارو گارڊ غائب هو ۽ موت پنهنجو ڪم ڪري چڪو هو. هي ڪو معمولي حادثو ناهي، پر هڪ اهڙي سماجي نفسيات جو عڪس آهي، جتي اسان پنهنجي ئي هٿن سان پنهنجا رستا سوڙها ۽ رويا ان کان به وڌيڪ سوڙها ڪري ڇڏيا آهن.
ملائيشيا جي 'بومبا' (Bomba) جهڙا پروفيشنل فائر ۽ ريسڪيو ادارا هجن يا اسان جا مقامي فائر برگيڊ، اهي تڏهن ئي ڪارگر ثابت ٿيندا آهن، جڏهن عمارت جو پنهنجو اندروني حفاظتي نظام زندهه هجي. باهه ڪا اوچتو ڪِرندڙ وڄ ناهي، پر اهو هڪ ڪيميائي عمل آهي جنهن کي شروعاتي مرحلي ۾ ئي روڪي سگهجي ٿو. هڪ جديد عمارت رڳو سرن ۽ لوهه جو ڍير ناهي، پر ان کي هڪ زندهه جسم وانگر هجڻ گهرجي. جنهن جسم ۾ پنهنجو مدافعتي نظام نه هجي ۽ اهو هر ننڍي انفيڪشن لاءِ ڪنهن پري ويٺل طبيب جي اچڻ جو آسرو ڪري، اهو ڪڏهن به زندهه نٿو رهي سگهي. اسان کي اها ڳالهه ذهن نشين ڪرڻي پوندي ته فائر برگيڊ باهه سان وڙهڻ جو پهريون نه، پر آخري هٿيار آهي.
جيئن ئي دونھين جو پهريون ڪڪر ڇت سان ٽڪرائجي ٿو، ته عمارت جو نروس سسٽم، يعني 'سموڪ ڊيٽيڪٽر' سجاڳ ٿي وڃي ٿو. ان وقت ڪا خوفناڪ ۽ انڌي گهنٽي ناهي وڄندي جيڪا ماڻهن جي حواسن تي طاري ٿي کين ڀاڄ تي مجبور ڪري، پر هڪ واضح انساني آواز وارو الارم گونجندو آهي جيڪو ماڻهن سان ڳالهائيندو آهي ته ڪهڙي حصي ۾ باهه آهي ۽ ڪهڙو رستو وٺڻو آهي. ان سان ئي عمارت جي پاڻمرادو مدافعت متحرڪ ٿي ويندي آهي. جتي تپش وڌندي آهي، رڳو اتي ئي ڇت ۾ لڳل 'اسپرنڪلرز' (Sprinklers) ڦاٽي پوندا آهن. اهي اسپرنڪلرز گونگا محافظ آهن، جيڪي پاڻي جي برسات ڪري باهه کي ان ڪمري تائين ئي محدود ڪري ڇڏيندا آهن. ساڳئي وقت، اتي موجود ۽ اڳواٽ سکيا يافته اسٽاف ديوارن تي لڳل ۽ باقاعدگي سان چيڪ ٿيندڙ 'فائر ايڪسٽنگيوشر' کڻي شروعاتي شعلن کي دٻائيندو آهي. باهه وڌڻ جي صورت ۾ عمارت جي اندر موجود پاڻي جي پائپن (Hose Reels) ۽ هائيڊرنٽس جو استعمال ڪيو ويندو آهي. پر هي سمورو عمل تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن عمارت جو هر ايمرجنسي دروازو اندران تالن جي زنجيرن کان آڌار هجي ۽ رڳو ڌڪو ڏيڻ سان کلندڙ 'پش بار' (Push Bar) سان جڙيل هجي.
هر عمارت پنهنجي رهواسين جي مجبوريءَ ۽ بيهڪ جي حساب سان الڳ حفاظتي رويو گهري ٿي، جنهن لاءِ عالمي ضابطن جي پيروي ڪرڻ اڻٽر آهي.
اسپتالون: بيوسن جون پناهگاهون
اسپتالن ۾ مريض ڀڄي نٿا سگهن. وينٽيليٽر تي ساهه کڻندڙ هجي يا آپريشن ٿيٽر ۾ بيھوش مريض، انهن کي ڏاڪڻين تان هيٺ لاهڻ ناممڪن آهي. ان لاءِ مڃيل طريقو 'افقي انخلا' (Horizontal Evacuation) جو آهي. مريضن کي ڏاڪڻين ڏانهن ڌڪڻ بدران ساڳي ماڙ جي ئي ڪنهن دونھين کان پاڪ ۽ محفوظ حصي ڏانهن کٽن سميت منتقل ڪيو ويندو آهي ۽ باهه روڪ دروازا بند ڪيا ويندا آهن. ان کان به اهم ڪم آڪسيجن جي مکيه لائينن ۽ سلينڊرن جا وال فوري طور بند ڪرڻ هوندو آهي، ڇو ته آڪسيجن باهه جو سڀ کان وڏو کاڌو آهي. اسپرنڪلرز ۽ دونھون روڪ دروازن کانسواءِ ڪنهن به اسپتال جو کليل رهڻ سڌو سنئون قتل عام جي دعوت آهي.
وڏا شاپنگ مالز: هجومن جا آکيرا
وسيع ۽ بند جاين تي باهه کان وڌيڪ انساني خوف ۽ ڀاڄ موتمار ثابت ٿيندي آهي. سوين دڪانن ۽ هزارين ماڻهن جي هجوم ۾ جڏهن دونھون ڀرجڻ لڳي ٿو، ته ساهه منجهڻ جا واقعا وڌي ويندا آهن. اهڙين جاين تي مالز جي وڏين ڇتين (Atriums) مان دونھون ٻاهر ڇڪي ڪڍڻ وارو ميڪينيڪل سسٽم پاڻمرادو هلڻ ضروري آهي، جيڪو عمارت کي ساهه کڻڻ ۾ مدد ڏئي. اتي موجود سيڪيورٽي اسٽاف جو ڪم رڳو ماڻهن کي رستو ڏيکارڻ ناهي، پر هر ماڙ تي موجود فائر هوز کي هلائڻ جو ماهر هجڻ پڻ آهي.
رهائشي اپارٽمنٽس: هوا ۾ لٽڪيل ڳوٺ
اسان جي شهرن ۾ تيزيءَ سان اڀرندڙ رهائشي اپارٽمنٽس عمارتي دنيا جا نوان ڳوٺ بڻجي چڪا آهن، پر اتي سلامتيءَ جو تصور انتهائي ڪمزور آهي. اپارٽمنٽس ۾ سڀ کان اهم اصول 'ڪمپارٽمنٽيشن' (Compartmentation) آهي. هر فليٽ جون ديوارون ۽ دروازو اهڙي مٽيريل جو هجڻ گهرجي جيڪو باهه کي پاڙيسري فليٽ ڏانهن وڃڻ کان روڪي. رهاڪن کي اهو شعور ڏيڻ لازمي آهي ته جيڪڏهن باهه سندن فليٽ کان ٻاهر راهداريءَ ۾ آهي، ته دونھين سان ڀريل گهٽيءَ ۾ انڌو ٿي ڀڄڻ کان بهتر آهي ته پنهنجي فليٽ جا دروازا بند ڪيا وڃن، دروازن جون وٿيون آلي ٽوال سان بند ڪجن، ۽ عمارت جي اندروني مدافعتي نظام تي ڀروسو ڪيو وڃي.
عام تجارتي عمارتون ۽ هاءِ رائز آفيسون
دفتري عمارتن ۾ باهه لڳڻ جي صورت ۾ لفٽون لوهه جا لٽڪندڙ تابوت بڻجي وينديون آهن. الارم وڄڻ سان ئي سموريون لفٽون پاڻمرادو هيٺين ماڙ تي اچي بيهي رهڻ گهرجن. ماڻهن جي نڪرڻ لاءِ ٺهيل ڏاڪڻين ۾ 'پريشرائيزيشن' جو نظام هجي، جيڪو ٻاهران تازي هوا جو پريشر ڏئي ڏاڪڻين ۾ دونھين کي گهڙڻ کان روڪي ڇڏي. اهي ڏاڪڻيون ئي عمارت جون اهي شريانون آهن، جتان زندگي سلامتيءَ سان هيٺ لهي سگهي ٿي.
اهي سمورا حفاظتي نظام ڪي عالمي عياشيون ناهن، پر انساني جانين جي تقدس جو عملي اقرار آهن. جيستائين اسان بحيثيت عوام رياستي ادارن تي سخت فائر سيفٽي آڊٽ لاءِ دٻاءُ نه وجهنداسين، تڏهن تائين پمز جي نرسريءَ جهڙا واقعا ورجائبا رهندا. ڇا اسان مسلسل پنهنجي ئي هٿن سان ڪنڪريٽ جا اهڙا قيدخانا اڏيندا رهنداسين جيڪي حادثي جي صورت ۾ پنهنجي ئي رهاڪن لاءِ لاشن جا ڍير بڻجي وڃن، يا ڪڏهن اسان پنهنجي عمارتن کي زندگي بچائڻ جو شعور به ڏينداسين؟