سراواڪ جو روح ۽ گاوائي دياڪ جو فلسفو
سنڌي روايتن ۽ بورنيو جي ثقافتي ڏهاڙي وچ ۾ موجود حيران ڪندڙ هڪجهڙايون ۽ گهرا لاڳاپا.
اڄ پهرين جون آهي، اهو ڏينهن جڏهن سراواڪ جا مقامي قبيلا پنهنجو عظيم ڏهاڙو ’گاوائي دياڪ‘ (Gawai Dayak) ملهائي رهيا آهن. سفر، حقيقت ۾، رڳو نون علائقن کي ڏسڻ جو نالو ناهي هوندو، بلڪه اسين انهن پراهين جاين جي وسيلي پنهنجي ئي انساني فطرت جا مختلف روپ سڃاڻندا آهيون. جڏهن اسين ملائيشيا جي ٻيٽ بورنيو ۾ واقع سراواڪ جي گهاٽن جهنگلن ۽ وهندڙ ندين ڏانهن نهاريون ٿا، ته پهرين نظر ۾ اهو منظر سنڌ جي وارياسن رڻن ۽ درياهي ميدانن کان بلڪل مختلف ۽ اوپرو محسوس ٿئي ٿو. پر ثقافت ۽ انساني روين جي اونهائيءَ ۾ جهاتي پائڻ سان ئي اها حقيقت کلي ٿي ته اڄوڪو هي ڏهاڙو پنهنجي اندر سنڌي ثقافت سان ڳنڍيل ڪيئي اڻلکا روحاني ۽ سماجي رشتا سانڍي بيٺو آهي. هي ڪا پراهين يا عجيب رسم ناهي، پر ڏکئي وقت کانپوءِ شڪراني، وڏڙن جي احترام، گڏيل رهائش جي تقدس، مهمان نوازي، ۽ پنهنجي سڃاڻپ کي نسلن تائين جيئرو رکڻ جو هڪ شاندار ثبوت آهي.
وجود جو جشن: گاوائي دياڪ ڇا آهي؟
هر سال پهرين ۽ ٻئي جون تي، ايبان، بدايوهه ۽ اورانگ اولو (Iban, Bidayuh, and Orang Ulu) سميت ٻيا مقامي دياڪ قبيلا گاوائي دياڪ جي هن عظيم جشن ۾ شريڪ ٿيندا آهن. اهو رڳو چانورن جي فصل لهڻ جو روايتي جشن ناهي، پر ڌرتيءَ سان ڳنڍيل انسان جي پورهئي، يادگيرين ۽ روحانيت جو هڪ جيئرو جاڳندو مظهر آهي. هو پنهنجي فصل جي روح کي ’سمانگت پادي‘ (Semengat Padi) سڏي ان جو دل سان احترام ڪندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن نظريي ۾ زمين، نديون، جهنگل، ماڻهو ۽ روح، اهي سڀ هڪ ئي اڻٽٽ ڌاڳي ۾ پوتل آهن. اهو ڏهاڙو، جيڪو ڪنهن دور ۾ رڳو گهرن جي چوديواريءَ تائين محدود هوندو هو، سو اڄ سارواڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جو سڀ کان وڏو اهڃاڻ بڻجي چڪو آهي.
دٻاءُ کان مڃتا تائين جو سفر
تاريخ جي ورقن ۾ هن ثقافت جو سفر ڪڏهن به سولو ناهي رهيو. 1841ع ۾، اڇي راجہ، جيمس بروڪ (James Brooke) جي حڪمرانيءَ ۽ نوآبادياتي دور کان وٺي 1963ع تائين، دياڪ رسمن کي اڪثر شڪ ۽ حقارت جي نگاهه سان ڏٺو ويو. عيسائي مشنريز ۽ ڌارين حڪمرانن جي نظر ۾ اهي مقامي عقيدا شايد غير مهذب هئا، جنهن ڪري مقامي ماڻهن تي اهو نفسياتي دٻاءُ وڌو ويو ته هو پنهنجي اباڻين رسمن تان هٿ کڻي وڃن. ان ڏکئي وقت ۾ ثقافت رڳو خاندانن جي سيني ۾ خاموشيءَ سان پاهه کائيندي رهي. پر 1963ع ۾، جڏهن سراواڪ ملائيشيا جو حصو بڻيو، ته سڃاڻپ جي هڪ نئين سجاڳي جنم ورتو. نيٺ 1965ع ۾ گاوائي کي سرڪاري موڪل جو درجو مليو. هن مڃتا سندن ثقافت کي ماضيءَ جي انڌيرن مان ڇڪي ڪڍيو، کين جديد دنيا ۾ هڪ نئين وقار سان بيهاريو، ۽ 1980ع جي ڏهاڪي کانپوءِ هي ڏهاڙو سندن فخر جو لازوال نشان بڻجي ويو.
رسمون: ماضي ۽ حال جو ميلاپ
گاوائي جي شروعات ’موائي انتو روا‘ (Muai Antu Rua) نالي روحاني صفائيءَ جي رسم سان ٿيندي آهي. منفي قوتن کي ڀڄائي، پنهنجي گهر ۽ روح کي پاڪ ڪيو ويندو آهي؛ بلڪل ائين جيئن ڪنهن وڏي مذهبي ڏهاڙي کان اڳ اسين صفائي ۽ پاڪيزگيءَ جو اهتمام ڪندا آهيون. ان کانپوءِ ’ميرنگ‘ (Miring) جي رسم ادا ٿيندي آهي، جنهن ۾ چانورن، مقامي شراب ’تواڪ‘ (Tuak) ۽ ٻين شين جو نذرانو ڏئي فطرت توڙي وڏڙن جا ٿورا مڃيا ويندا آهن. هيءَ رسم بلڪل ان احساس جهڙي آهي، جيئن سنڌي ڪلچر ۾ نياز ڏيڻ، دعا گهرڻ يا پوڄا ڪرڻ جو تصور آهي، جتي ظاهري شيون هڪ اڻڏٺي روحاني رشتي جي پختگيءَ جو اظهار هونديون آهن.
جڏهن ڍول تي ڏونڪو لڳندو آهي، ته سندن روايتي رقص ’نگاجات‘ (Ngajat) شروع ٿيندو آهي. ماضيءَ جي ويڙهاڪ تاريخ کي هاڻي هڪ خوبصورت ثقافتي فن ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. اهو رقص، سنڌ جي ’جهومر‘ وانگر، رڳو جسماني حرڪت ناهي پر صدين جي يادگيرين جو تسلسل آهي، جنهن ۾ بهادري ۽ خوشي پاڻ ۾ ملي هڪ ٿي وڃن ٿا. هي سموريون رسمون ’لانگ هائوس‘ (Longhouse) ۾ ادا ٿينديون آهن، جيڪي 20 کان 100 خاندانن جا گڏيل رهائشي مرڪز هوندا آهن. اهي ڊگها گهر بلڪل سنڌي ’اوطاق‘ جهڙا آهن، جتي فيصلا ٿيندا آهن، مهمان نوازي ٿيندي آهي، ۽ ثقافت هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيندي آهي.
مهمان نوازيءَ جو هڪ اعليٰ نمونو ’تواڪ‘ ۽ گڏيل کاڌن جي ورهاست ذريعي پيش ڪيو ويندو آهي. گڏجي کائڻ وارو اهو عمل خاندانن جي وچ ۾ وڇايل ديوارون ڪيرائي ڇڏيندو آهي. اهو منظر اسان کي سنڌ ۾ لنگر، ونڊي کائڻ، ۽ عرس جي روايتن جي ياد ڏياري ٿو، جتي گڏجي کائڻ پاڻ ۾ برابري ۽ پيار جو سڀ کان وڏو ثبوت هوندو آهي. اهڙيءَ طرح، ايبان قبيلي جو هٿ سان اڻيل خاص ڪپڙو ’پوا ڪمبو‘ (Pua Kumbu) رڳو پائڻ جي ڪا عام شيءِ ناهي، پر اهو مڪمل طور تي سنڌي ’اجرڪ‘ وانگر پنهنجي اندر صدين جي ڪهاڻين، عقيدن، روحاني تحفظ ۽ سڃاڻپ جا راز سانڍي بيٺو آهي.
ثقافتي بقا جو سبق
اهي حيران ڪندڙ هڪجهڙايون اهو ثابت ڪن ٿيون ته جاگرافيائي فاصلن جي باوجود، انسانيت پنهنجي بقا ۽ سڃاڻپ کي رسمن، جاين، لباس ۽ گڏيل يادگيرين جي روپ ۾ هڪ ئي طريقي سان محفوظ رکندي آهي. گاوائي دياڪ جو هي سفر، سنڌين لاءِ هڪ خاموش پر اثرائتو پيغام آهي ته جڏهن ڪا ثقافت عوامي سطح تي ملهائي وڃي ٿي، ته اها رڳو هڪ جشن نٿي رهي پر خاموش مزاحمت جو روپ وٺي ڇڏيندي آهي. ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ جديد شهري زندگيءَ جي دٻاءَ هيٺ آيل ٻولي، لباس ۽ رسمون تيستائين زنده رهي نٿيون سگهن، جيستائين نئون نسل انهن کي عملي طور نه اپنائي. اوطاقون ۽ لانگ هائوس رڳو عمارتون ناهن پر اهي زنده يادگيرين جا مضبوط محافظ آهن.
ڏينهن جي آخر ۾، گاوائي دياڪ جو ڏهاڙو، جيڪو مقامي قبيلن جي جداگانه هجڻ جي باوجود سندن اتحاد جو سبب آهي، اهو دانهن ڪري اعلان ٿو ڪري ته: هو اڄ به زنده آهن ۽ پنهنجي ماضيءَ جا شڪرگذار آهن. اها ئي بقا جي ڪهاڻي سنڌي روح جي به آهي. دنيا جي تيزيءَ سان بدلجندڙ وهڪري ۾ پنهنجي پاڙن سان جڙيل رهڻ، سخاوت کي قائم رکڻ ۽ پنهنجي سڃاڻپ تي بنا ڪنهن هٻڪ جي فخر ڪرڻ ئي اها گڏيل انساني جدوجهد آهي، جيڪا سراواڪ جي جهنگلن کان وٺي سنڌ جي ميدانن تائين ساڳي ئي شدت سان محسوس ڪري سگهجي ٿي. حقيقت ۾، اهو ئي دياڪ ۽ سنڌي دنيا جي وچ ۾ سڀ کان اونهو ۽ اڻٽٽ روحاني پل آهي.
مير عطا محمد ٽالپور
ملاڪا، ملائيشيا