آبي تضادن جي گهيري ۾ سنڌ
ٻوڏ کي ’بئنڪ‘ ۾ جمع ڪرڻ ۽ پيراميٽرڪ انشورنس جو جديد لائحہ عمل
سنڌ جي جاگرافيائي ۽ آبي تاريخ ۾ گذريل ڏهاڪو هڪ اهڙي ”موسمي جهٽڪي“ (Climate Whiplash) جو پيش خيمو ثابت ٿيو آهي، جنهن جا اثر اسان جي اڳوڻن تمام تجربن ۽ روايتي علم کان مڪمل طور مختلف آهن. سال 2018ع ۾ سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ برساتن جي شديد کوٽ ۽ خشڪساليءَ سبب زمين جي نمي ختم ٿي وئي هئي، جنهن سنڌ جي زراعت کي مالي طور ڪنگال ڪري ڇڏيو. پر ان جي مڪمل ابتو، رڳو چار سال پوءِ، 2022ع جي برساتن هڪ اهڙي هائيڊرولاجيڪل (Hydrological) حقيقت کي جنم ڏنو، جنهن پوري صوبي کي هڪ گهري آبي سمنڊ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.
هي تضاد رڳو ڪو اتفاقي حادثو ناهي، پر ان کي جديد آبي سائنس ۾ ”هائيڊرو-ڪلائيميٽڪ ايڪسٽريمس“ (Hydro-climatic Extremes) چيو وڃي ٿو. ان جو سڌو ۽ تلخ مطلب اهو آهي ته هاڻي اسان کي ”معمول“ جي موسمن جو انتظار ڇڏي، رڳو ٻن انتهاپسند صورتحالن لاءِ پاڻ کي تيار رکڻو پوندو: يا ته رڪارڊ ٽوڙ ٻوڏون يا وري سالن تائين هلندڙ قحط جهڙو ڏڪار. هن مقالي ۾ اسين انهن جديد سائنسي واٽن جو جائزو وٺنداسين، جيڪي سنڌ کي هن موسمي جنگ ۾ نه رڳو محفوظ رکي سگهن ٿا پر ٻوڏ جهڙي آفت کي هڪ معاشي وسيلي ۾ به تبديل ڪري سگهن ٿا.
موسمي تضادن جو سائنسي تجزيو: فضا جو نئون مزاج
سنڌ تي ايندڙ انهن موسمي جھٽڪن کي سمجهڻ لاءِ رڳو ”گرميءَ جو وڌڻ“ وارو پراڻو اصطلاح هاڻي ڪافي ناهي. اسان کي انهن لڪل عملن کي سمجهڻو پوندو جيڪي اسان جي فضا جو مزاج بدلائي رهيا آهن:
* فضا جون آبي نهرون (Atmospheric Rivers): هي فضا ۾ موجود نمي جا اهڙي لنگهه آهن، جيڪي سمنڊ تان تيزيءَ سان سنڌ جي خشڪ ۽ گرم ميدانن ڏانهن وڌن ٿا. جڏهن زمين جو گرمي پد غير معمولي طور وڌي ٿو، تڏهن اهي آبي نهرون هڪ ئي وقت ايترو پاڻي وسائين ٿيون، جنهن کي کڻڻ جي صلاحيت اسان جي صدين پراڻن واهن ۽ درياهه جي پيٽ ۾ ناهي. 2022ع جي برساتن پويان اهڙي ئي هڪ ”آبي نهر“ جو هٿ هو.
* اسٽيشنريٽي جو خاتمو (Loss of Stationarity): آبي ماهر هاڻي هڪ اهم سائنسي حقيقت مڃين ٿا ته ماضيءَ جي انگن اکرن (Data) جي بنياد تي مستقبل جي منصوبه بندي هاڻي ممڪن ناهي. سنڌ جو سڄو بئراج سسٽم گذريل سئو سالن جي سراسري وهڪرن کي نظر ۾ رکي ٺاهيو ويو هو، پر هاڻي موسم جي ”اسٽيشنريٽي“ ختم ٿي چڪي آهي. وهڪرا هاڻي ڪنهن به قاعدي يا قانون جا پابند ناهن رهيا، جنهن ڪري اسان کي پنهنجي انجنيئرنگ جا سڀئي ماڊل ٻيهر جوڙڻا پوندا.
گراؤنڊ واٽر بئنڪنگ: ٻوڏ جي پاڻيءَ کي ’بچت‘ ۾ بدلائڻ
ٻوڏ کي رڳو هڪ ”بلا“ سمجهي ان کي درياهه مان گذاري سمنڊ ۾ اڇلائڻ جي ڪوشش هاڻي هڪ ناڪاره ۽ عقل کان آري حڪمت عملي آهي. ان جو حل ”ميئنيجڊ اڪيوفر ريچارج“ (Managed Aquifer Recharge - MAR) ۾ لڪيل آهي، جنهن کي اسين سادي ٻوليءَ ۾ ”زمين هيٺ پاڻي جي بئنڪنگ“ چئي سگهون ٿا.
* هي ٽيڪنالاجي ڇا آهي؟ هن نظام تحت ٻوڏ جي واڌو پاڻيءَ کي درياهه مان ڪڍي مخصوص واهن ذريعي اهڙن علائقن ڏانهن موڙيو ويندو آهي، جتي زمين جي هيٺان ”اڪيوفرز“ (Aquifers) يعني پاڻي چوسڻ وارا قدرتي تهه موجود هجن.
* عملي طريقو: سيٽلائيٽ ميپنگ ذريعي سنڌ جي اهڙن ريگستاني ۽ وارياسي پٽن جي نشاندهي ڪئي وڃي، جتي زمين ۾ پاڻي جذب ڪرڻ جي سگهه وڌيڪ هجي. اتي ”ريچارج ويلز“ (Recharge Wells) يعني پاڻي داخل ڪرڻ وارا کوهه لڳائي، ٻوڏ جو مٺو پاڻي سڌو سنئون زمين جي هيٺين تهن ۾ موڪليو وڃي.
* فائدو: هي پاڻي زمين جي هيٺان هڪ ”بئنڪ“ وانگر محفوظ ٿي ويندو. ان جو وڏو فائدو اهو آهي ته هي پاڻي نه ته ٻاف بڻجي اڏامي ٿو ۽ نه ئي ڪنهن وڏي ڊيم وانگر مٽيءَ (Silt) سان ڀرجي ناڪاره ٿئي ٿو. جڏهن برساتون نه پون ۽ ڏڪار جهڙي صورتحال پيدا ٿئي، تڏهن اهو ئي محفوظ ڪيل پاڻي ٽيوب ويلن ذريعي ڪڍي آبادگار پنهنجا فصل بچائي سگهن ٿا. هي سنڌ کي هڪ ”اسپنج صوبو“ (Sponge Province) بڻائڻ جو پهريون قدم ٿي سگھي ٿو.
پيراميٽرڪ انشورنس: مارڪيٽ جي ناڪاميءَ جو جديد حل
پاڪستان ۾ هن وقت تائين فصلن جي انشورنس جو ڪو به ڪارگر نظام موجود ناهي، جنهن ڪري هر آفت کانپوءِ آبادگار ڪنگال ٿي وڃي ٿو. روايتي انشورنس ڪمپنيون زراعت ۾ سيڙپڪاريءَ کان ان ڪري ڪيٻائين ٿيون، ڇاڪاڻ ته نقصان جو تخمينو لڳائڻ ۾ تمام گهڻو وقت لڳي ٿو ۽ ان ۾ انساني مداخلت سبب ڪرپشن جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي. ان جو حل ”پيراميٽرڪ انشورنس“ (Parametric Insurance) ۾ آهي.
* اصطلاح جي وضاحت: پيراميٽرڪ انشورنس ۾ نقصان جي ماپ ڪرڻ لاءِ ڪو به آفيسر ٻنيءَ تي نٿو وڃي. ان بدران، انشورنس جي ادائيگي ڪجهه مخصوص ”پيراميٽرز“ (ماپن) سان جوڙي ويندي آهي، جهڙوڪ برسات جو مقدار يا گرمي پد جي سطح.
* ڪمپنيون ڇو راضي ٿينديون؟ 1. ٽيڪنيڪل شفافيت: سيٽلائيٽ ڊيٽا (مثال طور CHIRPS برساتي ڊيٽا) ذريعي اهو ثابت ٿي سگهي ٿو ته ڪهڙي علائقي ۾ ڪيتري برسات پئي آهي. ان ۾ ڪو به آبادگار يا عملدار فراڊ نٿو ڪري سگهي.
* گهٽ انتظامي خرچ: ڪمپني کي فيلڊ اسٽاف موڪلڻ جي ضرورت ناهي، جنهن ڪري انهن جي انتظامي بجيٽ بچي ٿي ۽ منافعو وڌي ٿو.
* سوورن ريسڪ پولز (Sovereign Risk Pools): هن جو حل هڪ ”پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ“ ۾ آهي، جتي حڪومت ۽ عالمي ادارا هڪ گڏيل فنڊ جوڙين. جيڪڏهن سيٽلائيٽ تصديق ڪري ته برسات هڪ مخصوص حد کان وڌي وئي آهي، ته رقم خودڪار طريقي سان متاثر آبادگارن جي کاتن ۾ هلي ويندي. هي هڪ اهڙي صورتحال آهي، جتي انشورنس ڪمپنيءَ جو خطرو (Risk) گهٽجي وڃي ٿو ۽ آبادگار کي فوري مالي سهارو ملي ٿو.
ڊجيٽل ٽوئن (Digital Twin): سنڌ جي آبي نظام جو مجازي ماڊل
هڪ تمام جديد ۽ انقلابي حل ”ڊجيٽل ٽوئن“ ٽيڪنالاجي آهي، جيڪا ترقي يافته ملڪن ۾ آبي انتظاميا لاءِ استعمال ٿي رهي آهي.
* هي ڇا آهي؟ سنڌ جي سڄي جاگرافي، واهن جي نيٽ ورڪ، درياهي بندن ۽ زمين جي بلندي ۽ لاهي جو هڪ ڪمپيوٽرائيزڊ 3D ماڊل تيار ڪيو وڃي، جيڪو حقيقي نظام جو هڪ ”مجازي جوڙو“ هجي.
* استعمال: جڏهن به بالائي علائقن مان پاڻيءَ جو وڏو وهڪرو اچي، تڏهن اسين ڪمپيوٽر تي سيموليشن (Simulation) ذريعي اڳواٽ ڏسي سگهون ٿا ته ڪهڙو بند ڪمزور آهي، پاڻي ڪهڙي ڳوٺ ۾ پهريان داخل ٿيندو ۽ اسان کي ڪهڙي هنڌ تي ڪٽ هڻڻو پوندو. هي ڊجيٽل ورزن اسان کي حقيقي آفت کان اڳ صحيح فيصلا ڪرڻ جي طاقت ڏئي ٿو، جنهن سان انساني جانين ۽ مال جو زيان گهٽجي سگهي ٿو.
مالي ۽ انتظامي حڪمت عملي
اهي حل رڳو خيالي خواب ناهن، پر انهن کي لاڳو ڪرڻ لاءِ اسان کي هڪ واضح روڊ ميپ گهرجي:
هائيڊرو-ڊيٽا ليبز جو قيام
ڄامشورو ۽ ٽنڊوجام جي يونيورسٽين ۾ سيٽلائيٽ ڊيٽا کي پروسيس ڪرڻ لاءِ جديد ليبارٽريون قائم ڪيون وڃن، جتي مقامي ماهر آبي ماڊل تيار ڪن.
پائلٽ ”واٽر بئنڪس“
سنڌ جي مٺي پاڻيءَ واري پٽيءَ ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنج MAR پائلٽ منصوبا شروع ڪيا وڃن ته جيئن ٻوڏ جي پاڻيءَ کي زمين ۾ جذب ڪرڻ جا نتيجا پرکي سگهجن.
ڪلائيميٽ ريزيليئنٽ زوننگ
ڊيٽا جي بنياد تي اهي علائقا مقرر ڪيا وڃن جتي ٻوڏ جي ڏينهن ۾ آباديءَ جي مڪمل پابندي هجي. ان کي قانوني شڪل ڏني وڃي ته جيئن انساني جاني نقصان کي ٻڙي تي آڻي سگهجي.
حاصلات ۽ متوقع اثر
جيڪڏهن اسين ”انٽيگريٽڊ واٽر ريسورس مئنيجمينٽ“ (IWRM) جي هن جديد رستي تي هلون ٿا، ته سنڌ ايندڙ پنجن سالن ۾ هيٺيان نتيجا حاصل ڪري سگهي ٿي:
* ٻوڏ جي معاشي نقصان ۾ 40% کان 50% تائين گهٽتائي.
* زمين هيٺئين پاڻيءَ جي سطح جي بحالي، جنهن سان آبادگارن جي ٽيوب ويلن جو خرچ گهٽجي ويندو.
* آبادگارن ۾ مالي تحفظ جو احساس، جنهن سان زرعي سيڙپڪاري ۾ تيزي ايندي ۽ غربت جو خاتمو ٿيندو.
هڪ خاموش پر اسٽريٽجڪ مورال
فطرت سان اسان جو تعلق هاڻي رڳو ”پاڻي کڻڻ“ تائين محدود ناهي، پر اسان کي ”پاڻي سان گڏ هلڻ“ جو هنر سکڻو پوندو. ٻوڏ ۽ ڏڪار دراصل فطرت جا ٻه مختلف لهجا آهن؛ هڪ تڏهن جڏهن ان وٽ وسيلو وڌي وڃي ٿو ۽ ٻيو تڏهن جڏهن اسين ان جي انتظام ۾ ناڪام ٿيون ٿا. اسان کي پنهنجي ڌرتيءَ کي هڪ ”اسپنج“ وانگر تيار ڪرڻو پوندو، جيڪو ٻوڏ جو پاڻي چوسي وٺي ۽ ڏڪار جي ڏينهن ۾ اهو زندگي بڻجي واپس ڏئي سگهي. ٽيڪنالاجي اسان کي اهو رستو ڏيکاري ٿي، پر ان تي هلڻ لاءِ اسان کي پنهنجي سياسي ۽ انتظامي نيت کي جديد سائنس سان هم آهنگ ڪرڻو پوندو.
ياد رکو، آبي بقا رڳو انجنيئرنگ جو مسئلو ناهي، پر هي اسان جي قومي شعور، اخلاقيات ۽ ترجيحن جو سڀ کان وڏو امتحان آهي.