تصور ڪريو ته حيدرآباد يا لاڙڪاڻي جي ڪنهن سرڪاري دفتر ۾ هڪ عوامي ٻڌڻي جاري آهي. هڪ سادو لوڪ، نويڪلو ڳوٺاڻو نهايت ئي بي باڪيءَ سان هڪ بنيادي سوال پڇي ٿو: ”سائين، گذريل پنجن سالن کان اسان جي علائقي جو پل اڌ ۾ ڇو لٽڪيل آهي؟ ان جي بجيٽ ڪيڏانهن وئي؟“ ان سادي سوال جي جواب ۾، ميز جي ٻي طرف ويٺل ”ماهر“ يا آفيسر ڪو سڌو سنئون جواب ڏيڻ بدران پنهنجي اڳيان پيل فائلن جا ڍير کولي ٿو. هو نهايت ئي پيچيده انگريزي اصطلاحن جي بمباري شروع ڪري ڏئي ٿو، جهڙوڪ: “Techno-economic feasibility constraints,” “Ecological mitigation parameters,” ۽ “Inter-departmental appropriation gaps.” اهي پيچيده لفظ ٻڌي اهو ڳوٺاڻو حيران ۽ پريشان رهجي وڃي ٿو. کيس ائين لڳڻ لڳي ٿو ته معاملو شايد تمام گهڻو پيچيده آهي ۽ سندس سمجهه کان مٿانهون آهي. پر حقيقت ۾، اهو آفيسر ڪا نئين ڳالهه نه پيو ڪري، پر سچائيءَ کي لفظن جي شور هيٺان دفن ڪري رهيو آهي ته جيئن سندس نااهلي لڪي سگهي.
علمي مرعوبيت: جڏهن ڏکيا لفظ دليل جو گهٽو ڏيندا آهن
آرٿر شوپنهاور پنهنجي فلسفي ۾ هڪ اونهي نفسياتي حقيقت بيان ڪري ٿو ته انسان عام طور تي اها ڳالهه مڃڻ تي مجبور ٿي ويندو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو تمام گهڻا پيچيده ۽ ڏکيا لفظ ڳالهائي رهيو آهي، ته ان جي پويان ضرور ڪو وڏو مطلب هوندو. چالاڪ بحث ڪندڙ هن انساني ڪمزوريءَ جو ڀرپور فائدو وٺندا آهن. اچو ته انهن مخصوص طريقن تي غور ڪريون، جيڪي سادي سچ کي ”علمي بمباري“ ذريعي شڪست ڏيڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن.
1. پيچيده ٻوليءَ جو ڄار (Stratagem 36)
شوپنهاور هن کي ”ويڪر آف ويڪ فيلڊ“ جي نالي سان سڃاڻي ٿو، جنهن جو مقصد سامهون واري کي اهڙن پيچيده ۽ اونهي لڳندڙ لفظن سان منجهائڻ آهي، جن جي پويان دراصل ڪو به منطقي مطلب نه هوندو آهي. هن چال جو مقصد رڳو اهو هوندو آهي ته سامهون واري کي ذهني طور مرعوب ڪيو وڃي ته جيئن هو سوال پڇڻ ئي ڇڏي ڏئي يا پاڻ کي اڻ ڄاڻ سمجهڻ لڳي. اسان جي سماج ۾ اڪثر اهو ٿيندو آهي ته جڏهن ڪو بااثر ماڻهو لاجواب ٿيندو آهي، ته هو اوچتو اهڙا ڏکيا اصطلاح استعمال ڪندو آهي، جيڪي عام ماڻهوءَ جي سمجهه کان ٻاهر هوندا آهن.
2. ”منهنجي ناقص سمجهه کان ٻاهر آهي“ (Stratagem 31)
هيءَ هڪ تمام مهذب پر زهر جهڙي چالاڪي آهي. جڏهن توهان وٽ سامهون واري جي دليل جو ڪو به جواب ناهي هوندو، ته توهان طنزيہ انداز ۾ پنهنجي ”ناسمجهيءَ“ جو ناٽڪ ڪريو ٿا. توهان چئو ٿا: ”توهان جيڪا ڳالهه ڪري رهيا آهيو، اها منهنجي ناقص سمجهه کان مٿي آهي. ٿي سگهي ٿو ته توهان صحيح هجو، پر مان ان کي سمجهڻ کان قاصر آهيان“. هن جملي ذريعي توهان حاضرين کي اهو تاثر ڏيو ٿا ته سامهون وارو ماڻهو بکواس ڪري رهيو آهي ۽ سندس ڳالهه بي معنيٰ آهي. سنڌ ۾ اڪثر ائين ٿيندو آهي ته جڏهن ڪو نوجوان ڪو جديد دليل پيش ڪري ٿو، ته وڏا کيس ”سمجهه کان ٻاهر“ چئي هڪ پاسي ڪري ڇڏيندا آهن.
3. موضوع کي آفاقي بڻائي عام ڪرڻ (Stratagem 19)
جيڪڏهن ڪو توهان کان هڪ مخصوص سوال پڇي ۽ توهان وٽ ان جو جواب ناهي، ته توهان سڄي موضوع کي ”عالمي سطح“ يا ”انساني فطرت“ تي وٺي وڃو. جيڪڏهن ڪو پڇي ته ”هن علائقي ۾ پاڻيءَ جو نظام ڇو تباهه آهي؟“ ته جواب ملندو، ”سائين، انسان جي علم جي ڪا به حد ناهي، سڄي دنيا ۾ قدرتي وسيلن جي ورڇ جا مسئلا آهن، نظام ۾ خطا جو امڪان هميشه رهي ٿو“. هتي توهان اصل مقامي مسئلي تان ڌيان هٽائي هڪ اهڙي بحث ۾ لڳي وڃو ٿا، جنهن جو ڪو به نتيجو نه نڪرندو.
انتظامي ڍانچي جو فڪري تجزيو
سنڌ جي انتظامي ڍانچي ۾ موجود ”ڪميٽي ڪلچر“ دراصل شوپنهاور جي انهن چالن جي هڪ مڪمل عملي صورت آهي. جڏهن به ڪو سنگين مسئلو، جهڙوڪ بجيٽ ۾ خرد برد يا وسيلن جي ناجائز ورڇ، پيدا ٿيندو آهي، تڏهن هڪ ”انڪوائري ڪميٽي“ جوڙي
