تصور ڪريو ته ڪنهن پراڻي ڳوٺ جي وچ تي هڪ مٺي پاڻيءَ جو کوهه آهي، جتان سڄو علائقو اڃ اجهاپيندو آهي. هڪ ڏينهن کوهه جي ڀرسان ويٺل هڪ شخص ڏسي ٿو ته پاڻيءَ جي ان اونهي تلاءَ ۾ هڪ زهريلو نانگ ڪِري پيو آهي. اهو شخص رڙ ڪرڻ يا پاڻيءَ کي ڀِٽ ٿيڻ کان بچائڻ بدران رڳو اهو سوچي ماٺ ڪري ويهي رهي ٿو ته، ”اهو نانگ مون ته ناهي وڌو، منهنجي گهر ۾ اڄ لاءِ پاڻي ڀريل آهي، مون کي ڇا؟“ ڏسندي ئي ڏسندي، ان پاڻيءَ مان پيئندڙ معصوم ٻارڙا هڪ هولناڪ موت جو شڪار ٿيڻ لڳن ٿا. حقيقت ۾، ان ڳوٺ کي نانگ جي زهر نه، پر ان ويٺل شخص جي بي حس خاموشيءَ تباهه ڪيو.
بي عمليءَ جو زهر: جڏهن ماٺ موت بڻجي وڃي
اسان جي صحت جو نظام ۽ سماجي رويا به بلڪل ان ساڳي ڳوٺ جي کوهه جهڙا آهن. رتوديرو ۽ تونسا شريف جي سرڪاري اسپتالن جا اهي لڱ ڪانڊاريندڙ واقعا، جتي هڪ ئي استعمال ٿيل سئيءَ ذريعي سوين معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ايڇ آءِ وي (HIV) جو وائرس اوتيو ويو، ڪي عام طبي حادثا ناهن. ان موتمار سئيءَ جي پويان اها ئي زهر ڀريل خاموشي لڪل هئي. جڏهن وارڊ ۾ موجود ڪنهن نرس، ڊسپينسر، يا جونيئر ڊاڪٽر ان سئيءَ کي ٻيهر استعمال ٿيندي ڏٺو هوندو ۽ پنهنجي نوڪري بچائڻ يا سسٽم جي خوف کان چپ رهڻ جو فيصلو ڪيو هوندو، ته اصل ۾ هنن ان کوهه ۾ نانگ کي ڪرندي ڏسي اکيون ٻوٽي ڇڏيون.
ناليوارو نفسيات دان فلپ زمبارڊو پنهنجي جڳ مشهور ڪتاب ’دي لوسيفر ايفيڪٽ‘ ۾ انساني روين جي ان اونداهي پاسي تان پردو کڻي ٿو. هو ان خاموشيءَ کي ”بي عمليءَ جي برائي“ (The Evil of Inaction) سڏي ٿو. زمبارڊو پاڻ جڏهن پنهنجي تاريخي ’اسٽنفورڊ جيل واري تجربي‘ دوران قيدين تي ٿيندڙ ذهني تشدد کي ڏسندو رهيو ۽ کيس روڪڻ جي ڪوشش نه ڪيائين، ته بعد ۾ هن نهايت بهادريءَ سان اعتراف ڪيو ته سڀ کان وڏو ڏوهاري هو پاڻ هو. هن سمجهايو ته ظلم تڏهن عروج تي ناهي پهچندو جڏهن ظالم طاقتور هجي، پر تڏهن پکڙجندو آهي جڏهن ڀلا ماڻهو پنهنجي حصي جو ڪردار ادا ڪرڻ بدران پاسيرا ٿي بيهندا آهن. اسپتالن جي ان ايمرجنسي وارڊن ۾ به اها ئي نفسياتي بيماري راڄ ڪري رهي هئي، جتي سچ ڳالهائڻ بدران ڪوڙي نظام تي پردو وجهڻ کي پيشيوراڻي مجبوري سمجهيو ويو.
اڇي ڪوٽ ۾ لڪل ضمير جو الميو
جيڪڏهن ڪو طبيب يا صحت کاتي جو ڪم ڪندڙ رڳو پنهنجي مقرر ڊيوٽيءَ جا ڪلاڪ پورا ڪرڻ کي مسيحائي سمجهي ٿو ۽ پنهنجي ڀرسان ٿيندڙ انڌير تي آواز نٿو اٿاري، ته پوءِ هو ان بيمار سسٽم جو هڪ زنده پر بي روح پرزو بڻجي چڪو آهي. اهو هڪ انتهائي خطرناڪ نفسياتي مرحلو هوندو آهي، جڏهن اسين برائيءَ کي پنهنجي ماحول جو هڪ عام حصو سمجهي قبول ڪري وٺندا آهيون. رتوديرو جي معصوم ٻارڙن جي رڳن ۾ رڳو گندو رت نه ويو هو، پر ان سان گڏ اسان جي اجتماعي بي حسيءَ جو عڪس پڻ شامل هو. انتظاميا طرفان واقعي کان انڪار ڪرڻ ۽ ثبوتن کي لڪائڻ اها ڳالهه ثابت ڪري ٿو ته جڏهن فردن جي انفرادي خاموشي ملي ڪري هڪ نظام جو روپ وٺي ٿي، ته اها ڪيڏي نه سفاڪ بڻجي ويندي آهي.
اڄ جي نوجوان شاگردن، ڊاڪٽرن ۽ سماج جي هر فرد لاءِ هي هڪ وڏو فڪري سوال آهي. اڇو ڪوٽ پائڻ سان ڪو مسيحا ناهي بڻجندو؛ مسيحائيءَ جو اصل شرط انسان جي تڪليف کي محسوس ڪرڻ ۽ ان جي بچاءَ لاءِ سسٽم جي غلط روايتن سان بغاوت ڪرڻ آهي. زندگي رڳو پنهنجي ذات تائين محدود رهي ساهه کڻڻ جو نالو ناهي، پر حق لاءِ اٿي بيهڻ جو نالو آهي. جيڪڏهن اسين پنهنجي سامهون ٿيندڙ ظلم تي اڄ به ماٺ جي چادر اوڍي ان جي لنگهي وڃڻ جو انتظار ڪنداسين، ته ڇا سڀاڻي اها ئي زهر ڀريل سئي اسان جي پنهنجي گهر جي دروازي تائين نه پهچندي، جتي اسان جو آواز ٻڌڻ وارو ڪو به نه هوندو؟