اوطاق جي سياست ۽ عالمي شطرنج
اسان وٽ سنڌ جي ٻهراڙين ۾ اڪثر ائين ٿيندو آهي ته ڪو وڏيرو پنهنجي مخالف کي زير ڪرڻ لاءِ ڪنهن اهڙي اٽڪل جو سهارو وٺندو آهي جيڪا ان وقت ته کيس “سورهيه” بڻائي ڇڏيندي آهي، پر اها ئي اٽڪل اڳتي هلي نسلن جي دشمنيءَ جو بنياد بڻجي ويندي آهي.
جيوپوليٽيڪس (Geopolitics) جي دنيا ۾ به “اسٽريٽجڪ تضاد” بلڪل اهڙي ئي عمل جو نالو آهي. اسٽيفن ڪنزر جو ڪتاب اسان کي سيکاري ٿو ته وڏيون طاقتون اڪثر پنهنجي انا ۽ مختصر مدي جي نفعي لاءِ جيڪي فيصلا ڪنديون آهن، اهي تاريخ جي وهڪري ۾ هڪ اهڙي ڦير گهيري جو سبب بڻجن ٿا، جيڪو اڳتي هلي پوري خطي کي وڪوڙي وڃي ٿو.
اڄ جڏهن اسين مارچ 2026ع جي هن خوني جنگي صورتحال کي ڏسون ٿا، جتي ايران ۽ اسرائيل-آمريڪا ٽڪراءُ عروج تي آهي، ته ان جو هر لوڏو دراصل 1953ع ۾ ٿيل ان “ڪامياب آپريشن” جو قرض آهي جنهن جو فيصلو واشنگٽن ۽ لنڊن جي بند ڪمرن ۾ ڪيو ويو هو.
اڄ جو اسان جو تجزيو ان سوال تي آهي ته: ڇا وڏين طاقتن جي مختصر مدي واري “اسٽريٽجڪ هوشياري” دراصل سندن ڊگهي مدي واري “اسٽريٽجڪ بيوقوفي” هوندي آهي؟
تاريخي تجزيو: فتح جيڪا تاريخي لعنت بڻجي وئي
1953ع ۾ جڏهن “آپريشن آجيڪس” ڪامياب ٿيو ۽ محمد مصدق جي حڪومت ڪيرائي وئي، تڏهن واشنگٽن ۾ جشن جو سماع هو. سي آءِ اي جي آفيسر ڪرمٽ روزويلٽ جڏهن وائيٽ هائوس ۾ پنهنجي ڪارنامي جي بريفنگ ڏني، تڏهن آمريڪي سيڪريٽري آف اسٽيٽ جان فاسٽر ڊلس ائين خوش پئي ٿيو ڄڻ “هڪ وشال ٻلي پور پور ڪندي هجي”.
وڏين طاقتن لاءِ هيءَ هڪ وڏي فتح هئي:
ايران جو قومپرست وزيراعظم جيل ۾ هو.
تيل جا ذخيرا وري اولهه جي ڪمپنين جي قبضي ۾ اچي ويا هئا.
سوويت يونين جو رستو روڪيو ويو هو.
پر هتي ئي “اسٽريٽجڪ تضاد” جنم ورتو. اسٽيفن ڪنزر لکي ٿو ته اها “فتح” دراصل ايران جي سياسي ۽ سماجي توازن کي هميشه لاءِ بگاڙڻ جو سبب بڻي. مصدق جي نيڪاليءَ سان ايران ۾ لبرل ۽ معتدل قومپرست قوتون هميشه لاءِ ختم ٿي ويا، جنهن ڪري سياسي ميدان رڳو ٻن انتهاپسند قوتن لاءِ کليل رهجي ويو: هڪ پاسي شاهه جي آمريت ۽ ٻئي پاسي مذهبي انتهاپسندي. آمريڪا شاهه کي واپس آڻي کيس هڪ اهڙو آمر بڻايو، جنهن جي جبر ايران جي عوام کي 1979ع جي اسلامي انقلاب ڏانهن ڌڪي ڇڏيو. برطانوي ايجنٽ مانٽي ووڊ هائوس سالن کانپوءِ اعتراف ڪيو ته اهو آپريشن 1979ع جي تباهيءَ جو پهريون قدم هو. هيءُ سبق اسان کي سيکاري ٿو ته جڏهن وڏيون طاقتون “ريجيم انجنيئرنگ” ڪنديون آهن، تڏهن اهي اڪثر ان الٽي اثر (Blowback) جو اندازو ناهن لڳائينديون.
اڄوڪو تناظر: 1953ع جي ڀوت جي واپسي
اڄ مارچ 2026ع جي هن جنگ ۾، جتي آمريڪا ۽ اسرائيل ايران جي دفاعي نظام کي نشانو بڻائي رهيا آهن، اها رڳو اڄوڪي دور جي تڪرار ناهي. ايران اڄ هڪ “مقاومتي رياست” طور بيٺو آهي. ايراني قيادت جي اسٽريٽجڪ سوچ ۾ هيءَ ڳالهه پٿر تي ليڪ بڻجي چڪي آهي ته اولهه سان ڪا به ڊيل يا سمجهوتو کين وري 1953ع جهڙي ذلت ڏانهن وٺي ويندو.
اڄوڪي جنگ ۾ ايران جو ردعمل ۽ خليج فارس ۾ لڳندڙ باهه دراصل ان پراڻي “اسٽريٽجڪ تضاد” جو ميوو آهي. وڏين طاقتن 1953ع ۾ ايران کي پنهنجي “موهري” (Chess piece) طور استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي، پر اڄ اهو موهرو پاڻ هڪ اهڙي طاقت بڻجي ويو آهي جيڪو عالمي سپلاءِ چين ۽ توانائيءَ جي رستن لاءِ خطرو بڻيل آهي.
سنڌ لاءِ سبق: قيادت جو خال ۽ اسٽريٽجڪ بي انتهاپڻو
جيئن اسان پنهنجي پيش لفظ ۾ ذڪر ڪيو، سنڌ لاءِ هن عالمي شطرنج مان ڪجهه اهڙا سبق ملن ٿا جيڪي رڳو معاشي ناهن پر سماجي آهن:
