پوفيسر جيانگ جي اڳڪٿين جو تجزيو ڪندي ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ اسان ڪنهن اونداهي غار ۾ بيٺا هجون ۽ پري کان ڪا روشنيءَ جي تيلي ٻرندي نظر اچي. هن جون ڳالهيون رڳو انگ اکر ناهن، پر اهي هڪ اهڙي سچائيءَ جو آئينو آهن، جنهن ۾ اسان کي پنهنجو مستقبل چٽو نظر اچي سگهي ٿو. عالمي سياست جي نبض شناس هن مفڪر جو چوڻ آهي ته دنيا جو مستقبل رڳو وڏيون طاقتون طئي نه ڪنديون، پر اهي ملڪ ڪندا جيڪي انهن جي وچ ۾ "جنگ جو ميدان" بڻيل آهن.
مان ان ڳالهه جو قائل ناهيان ته پروفيسر جيانگ جا سمورا خدشا ائين ئي اڳيان ايندا، جيئن هو بيان ڪري رهيو آهي. پر، دانشوريءَ جو تقاضا اهو آهي ته اسين انهن نظرين کي رڳو وهم سمجهي رديءَ جي ٽوڪريءَ ۾ نه اڇلايون. هو حالتن کي ان بلنديءَ تان ڏسي رهيو آهي، جتان منظر اسان جي مقابلي ۾ وڌيڪ چٽا آهن. منهنجو مقصد هن جي هر لفظ سان اتفاق ڪرڻ ناهي، پر اسان کي ان غير يقيني صورتحال لاءِ تيار ڪرڻ آهي، جيڪا خاموشيءَ سان اسان جي دروازن تي دستڪ ڏئي رهي آهي.
سنڌو ماٿري: عالمي سياست جو نئون چوراهو
چوندا آهن ته جاگرافي ڪنهن به قوم جي اها تقدير آهي، جنهن کان هو ڪڏهن به ڀڄي نٿي سگهي. تصور ڪريو ته هڪ اهڙو گهر، جيڪو ٻن وڏن رستن جي سنگم تي هجي؛ اتي شور به گهڻو هوندو ته واپار جا موقعا به تمام گهڻا. اسان جو خطو اڄ دنيا جي ان سنگم تي بيٺو آهي، جتي هڪ طرف اڀرندڙ طاقت چين آهي ته ٻئي طرف سمنڊن جو پراڻو بادشاهه آمريڪا.
تاريخ جو هڪ پراڻو سبق آهي ته جڏهن ٻه وڏا هاٿي وڙهندا آهن، ته وچ واري زمين جي اهميت وڌي ويندي آهي. اسان اڄ ان "پل" وانگر آهيون، جنهن جي مٿان عالمي طاقتن کي گذرڻو آهي. هيءَ رڳو هڪ سرزمين ناهي، پر وچ اوڀر جي تيل، وسطي ايشيا جي وسيلن ۽ چين جي وڏي مارڪيٽ جي وچ ۾ هڪ لازمي لنگهه آهي.
گوادر: عالمي طاقتن جو گس ۽ اسان جي اهميت
چين جهڙي وڏي معيشت لاءِ سڀ کان وڏو ڊپ اهو آهي ته جيڪڏهن ڪنهن جنگ جي صورت ۾ "ملاڪا جي گهٽي" وارو سامونڊي رستو بند ٿي ويو، ته سندس صنعتن کي تيل ملڻ بند ٿي ويندو. اهڙي وقت ۾ گوادر چين لاءِ هڪ اهڙي "دري" ثابت ٿي سگهي ٿو، جتان هو دنيا جي کليل سمنڊن تائين سڌو پهچي سگهي ٿو.
هي بندرگاهه رڳو ٻيڙين جي بيهڻ جي جاءِ ناهي، پر هڪ اهڙو رستو آهي جيڪو آمريڪي سامونڊي ٻيڙن جي پهچ کان پري، جبلن جي اوٽ ۾ تيل ۽ سامان پهچائڻ جي ضمانت ڏئي ٿو. سيپيڪ جهڙا وڏا منصوبا دراصل ان جاگرافيائي مجبوريءَ جو حل آهن. جڏهن تيل سڌو گوادر کان پائيپ لائينن ذريعي چين پهچندو، تڏهن عالمي سياست جو توازن سمنڊن تان هٽي ڪري اسان جي جبلن ۽ رستن ڏانهن منتقل ٿي ويندو.
نوجوان نسل: هڪ اڻ کٽ طاقت يا وڏو چئلينج؟
پروفيسر جيانگ موجب، پاڪستان جي 24 ڪروڙ آباديءَ مان 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو نوجوانن تي ٻڌل آهي، جن جي سراسري عمر رڳو 22 سال آهي. هي انگ اکر رڳو انگ ناهن، پر هڪ اهڙي توانائي آهن جيڪا ڪنهن به ملڪ جي قسمت بدلائي سگهي ٿي. پر هتي هڪ وڏو سواليه نشان آهي.
جڏهن لکين نوجوانن وٽ روزگار جا موقعا نه هوندا ۽ اميدون دم ٽوڙڻ لڳنديون، تڏهن اها اڻ کٽ توانائي بي چينيءَ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿي. تاريخ اسان کي سيکاري ٿي ته جڏهن نوجوانن ۾ مايوسي وڌندي آهي، تڏهن سماجي جوڙجڪ ۾ اهڙيون تبديليون اچي سگهن ٿيون جيڪي ڪنهن جي به ڪنٽرول ۾ نه رهنديون آهن. عالمي طاقتون اسان جي هن معاشي صورتحال کي غور سان ڏسي رهيون آهن، ڇاڪاڻ ته هتي پيدا ٿيندڙ ڪنهن به قسم جي بي چينيءَ جو اثر رڳو اسان تائين محدود نه رهندو، پر ان جون لهرون سڄي دنيا تائين پهچنديون.
ائٽمي هٿيار: تحفظ جو احساس يا دنيا جو ڌيان؟
اسان هڪ اهڙو ملڪ آهيون جتي غربت به آهي پر اسان وٽ ائٽمي هٿيار به آهن. هيءَ هڪ اهڙي حقيقت آهي جيڪا دنيا کي حيران به ڪري ٿي ته پريشان به. 1971ع جي سانحي کانپوءِ اسان اهو سکيو ته بقا لاءِ رڳو وڏيون فوجون ڪافي ناهن. اڄ اهي هٿيار رڳو دشمن کي روڪڻ لاءِ ناهن، پر اهي عالمي طاقتن کي اسان جي ڳالهه ٻڌڻ تي مجبور به ڪن ٿا.
دنيا جو اسان کي مڪمل طور تي اڪيلو نه ڇڏڻ جو هڪ سبب اهو خوف به آهي ته جيڪڏهن هتي بدامني وڌي ته انهن هٿيارن جو ڪنٽرول ڪنهن جي هٿ ۾ ويندو؟ اهو ئي سبب آهي جو عالمي مالياتي ادارا اسان کي رڳو اوترو پئسو ڏيندا رهن ٿا، جنهن سان اسان جو ساهه هلي سگهي ۽ استحڪام برقرار رهي.
پاڻي: خاموش لڙائيءَ جو خطرو
پروفيسر جيانگ جنهن سڀ کان وڏي خطري ڏانهن اشارو ڪيو آهي، اهو نه هٿيار آهن ۽ نه ئي پئسو؛ اهو آهي "پاڻي". سنڌو درياءُ اسان جي زندگيءَ جي واحد لڪير آهي. اسان جي زراعت، خوراڪ ۽ 24 ڪروڙ ماڻهن جو جيئڻ هن درياءَ سان لاڳاپيل آهي.
پر هڪ خوفناڪ سچائي اها آهي ته ان درياءَ جو اختيار اسان جي پاڙيسري ملڪ وٽ آهي، جيڪو مٿانهين وهڪرن تي ڊيم اڏي رهيو آهي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن بقا جو سوال پيدا ٿيندو آهي، تڏهن ڪاغذي معاهدا ڪا به اهميت نه رکندا آهن. گليشيئرز جو تيزيءَ سان پگهرجڻ ۽ پاڻيءَ جو گهٽجڻ ايندڙ وقت ۾ هڪ اهڙي جنگ جو بنياد رکي سگهي ٿو، جيڪا ميزائلن سان نه پر خاموشيءَ سان سنڌو درياءَ جي *وهڪري* کي روڪڻ سان شروع ٿيندي. هڪ شهر کي بم تباهه ڪري سگهي ٿو، پر درياءَ جو سڪي وڃڻ سڄي تهذيب کي ريگستان بڻائي ڇڏيندو آهي.
اسان اڄ ان موڙ تي بيٺا آهيون جتي وقت جي رفتار تمام تيز آهي. ايندڙ ڏهه سال فيصله ڪن هوندا. عالمي شطرنج تي مھرا وڇائجي چڪا آهن. اسان جي جاگرافي، اسان جا نوجوان ۽ اسان جا وسيلا ئي اسان جي وڏي طاقت آهن ۽ اهي ئي اسان جو سڀ کان وڏو امتحان پڻ. سوال اهو ناهي ته دنيا اسان لاءِ ڇا سوچي ٿي، پر سوال اهو آهي ته جڏهن وقت اسان کان اسان جي بقا جو حساب گهرندو، تڏهن ڇا اسان وٽ پنهنجي بچاءُ جو ڪو واضح رستو هوندو؟