الميو: هڪ خاموش زهر جيڪو اسان جي پاڙن کي کائي رهيو آهي
ميرپورخاص ويجهو منهنجي "شيرواهه فارم" تي انبن جو هڪ گهڻو ۽ ميويدار باغ ڏهاڪن جي محنت ۽ محبت جو نتيجو هو. پر گذريل ڏهن سالن دوران، مون ان باغ جي اٽڪل 15 سيڪڙو ايراضيءَ (تقريبن 20 ايڪڙ) تي بيٺل سوين وڻ پنهنجي اکين اڳيان سڪندي ڏٺا آهن. اهي علائقا جيڪي ايل بي او ڊي (LBOD) جي نيڪالي واري نالي جي ويجهو هئا، اتي نالي جي صفائي ۽ سار سنڀال نه ٿيڻ ۽ پاڙيسري آبادگارن پاران ضرورت کان وڌيڪ پاڻي ڇڏڻ سبب زمين هيٺئين پاڻيءَ جي سطح تيزيءَ سان مٿي اچي وئي. نتيجي ۾، جنهن زمين مان زندگي اڀرندي هئي، اتي لوڻ جو هڪ اڇو تهه ڄمي ويو.
جيتوڻيڪ باغ جو باقي85 سيڪڙو حصو اڃا تائين سائي ساوڪ سان جهومي رهيو آهي، پر اهو لڪل خطرو هر لمحي وڌي رهيو آهي. سم ۽ ڪلر جو هي گهيرو رڳو منهنجي فارم تائين محدود ناهي، پر هي سڄي سنڌ جي زراعت لاءِ هڪ "خاموش ڪينسر" بڻجي چڪو آهي، جيڪو اسان جي زرخيز مٽيءَ کي اندر ئي اندر بنجر بڻائي رهيو آهي. هي ڪو ناگهاني حادثو ناهي، پر اسان جي آبي انتظاميا جي هڪ ساختياتي ناڪامي (Structural Failure) آهي.
مسئلي جي سائنسي ۽ معاشي حيثيت: سرمايو جيڪو اڇي لوڻ ۾ بدلجي ويو
سنڌ جي زراعت کي هن وقت جنهن وڏي مرض گهيري ورتو آهي، ان کي سائنسي ٻوليءَ ۾ واٽر لاگنگ (Waterlogging) ۽ سيلينٽي (Salinity) چيو وڃي ٿو.
سائنسي پسمنظر
سنڌ جي زمين ۾ قدرتي لاهاري (Natural Gradient) جي کوٽ آهي. جڏهن واهن مان پاڻي جذب ٿي زمين جي هيٺان گڏ ٿئي ٿو ۽ ان کي نيڪال ڪرڻ جو ڪو رستو نٿو ملي، ته پاڻيءَ جي سطح مٿي اچي ٻوٽن جي پاڙن کي گهٽي ڇڏي ٿي. سج جي گرمي ان پاڻيءَ کي ٻاڦ بڻائي اڏائي ٿي، پر ان ۾ موجود لوڻياٺ زمين جي مٿاڇري تي "اڇي ڪلر" جي صورت ۾ رهجي وڃي ٿي.
معاشي نقصان
ورلڊ بينڪ ۽ بين الاقوامي واٽر مئنيجمينٽ انسٽيٽيوٽ (IWMI) جي انگن اکرن موجب، سنڌ جي اٽڪل 40 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين هن وقت ڪنهن نه ڪنهن حد تائين سم ۽ ڪلر جي ور چڙهيل آهي. ڪڻڪ، ڪپهه ۽ ساريال جي پيداوار ۾ هر سال ٿيندڙ اربين رپين جو نقصان رڳو زرعي پيداوار جو گهٽجڻ ناهي، پر هي سنڌ جي مجموعي "معاشي سرمائي جي تباهي" (Capital Destruction) آهي.
نظامي خاميون ۽ انتظامي غفلت: اسين ڪٿي چڪ کايو ويٺا آهيون؟
سنڌ جو آبي نظام (Indus Basin Irrigation System) بنيادي طور تي پاڻي "پهچائڻ" لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر پاڻي "نيڪال" ڪرڻ جي نظام (Drainage) کي ڪڏهن به اها اهميت نه ڏني وئي. اسان وٽ نظامي سطح تي هيٺيون خاميون موجود آهن:
* ڊرينيج جو زوال: 1960ع واري ڏهاڪي جا اسڪارپ (SCARP) ٽيوب ويل هاڻي ناڪاره ٿي چڪا آهن. بجليءَ جي وڌندڙ قيمتن ۽ ناقص سار سنڀال سبب زمين مان پاڻي ڪڍڻ جو سرڪاري نظام لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪو آهي.
هائيڊرولاجي کان لاعلمي
اسان جو آبپاشي کاتو رڳو واهن جي وهڪري تي نظر رکي ٿو، پر زمين جي هيٺان لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي حرڪت (Underground Hydrology) جي نگرانيءَ جو ڪو به باضابطه نظام موجود ناهي.
