آبناءِ هرمز جو بحران ۽ سنڌ جو ساحل
جيو-اڪنامڪس جي نئين افق جو تحقيقي جائزو
نوٽ: هي تحرير محض هڪ اخباري تجزيو ناهي، پر مختلف عالمي تحقيقي ادارن جي رپورٽن، جيو-پوليٽيڪل اٿل پٿل ۽ موجوده عالمي تناظر جي گهري مطالعي جو نچوڙ آهي. جتي دنيا هن وقت جنگ جي خطرن تي بحث ڪري رهي آهي، اتي اسان کي پنهنجي ملڪ لاءِ لڪيل معاشي موقعن تي نظر رکڻ گهرجي.
هن وقت جڏهن ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب سڄي دنيا، خاص ڪري اسان جو خطو، هڪ عجيب گهٽ ٻوسٽ جو شڪار آهي، تڏهن اڪثر مبصر صرف جنگ جي تباهه ڪارين ۽ ناڪاري اثرن تي ڳالهائي رهيا آهن. منهنجي نظر ۾، جتي جنگ جا چئلينجز موجود آهن، اتي اسٽريٽجڪ طور تي پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ جي ساحلي پٽي لاءِ اهڙا نوان موقعا پيدا ٿي رهيا آهن، جيڪي ايندڙ ڏهاڪن تائين اسان جي ملڪ جي معاشي تقدير بدلائي سگهن ٿا.
نئين عالمي ترتيب (New World Order) ۽ برڪس (BRICS) جو اثر
اسان هڪ اهڙي تاريخي موڙ تي بيٺا آهيون جتي يڪ-قطبي دنيا (Unipolar World) جو خاتمو ٿي رهيو آهي. عالمي سياست هاڻي آمريڪي اثر مان نڪري ‘برڪس’ (BRICS) جي نئين طاقتور بلاڪ ۽ ملٽي پولر ورلڊ ڏانهن وڌي رهي آهي.
هن نئين ترتيب ۾ ‘جيو-اڪنامڪس’ يعني معاشي جاگرافي کي سڀ کان وڌيڪ اهميت حاصل آهي. پاڪستان، پنهنجي خاص جاگرافيائي بيهڪ سبب، هن نئين عالمي معاشي نظام ۾ هڪ ‘مرڪزي ڪڙي’ بڻجي اڀري سگهي ٿو.
آبناءِ هرمز جو بحران ۽ عرب ملڪن جي فوڊ سيڪيورٽي
عربي سمنڊ ۾ آبناءِ هرمز (Strait of Hormuz) هڪ اهڙو چيٽو (Chokepoint) آهي، جتان دنيا جي تيل جو وڏو حصو ۽ خليجي ملڪن (GCC) جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ کاڌ خوراڪ گذري ٿي. ايران ۽ اسرائيل جي تڪرار سبب هي لنگهه هاڻي انتهائي غير محفوظ ٿي چڪو آهي.
عرب ملڪن لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج پنهنجي عوام جي ‘فوڊ سيڪيورٽي’ (کاڌ خوراڪ جو تحفظ) آهي. جيڪڏهن هرمز جو رستو بند ٿئي ٿو، ته عرب دنيا کي اناج ۽ گوشت جي فراهمي جو هڪ متبادل ۽ محفوظ رستو گهرجي، جيڪو کين ايران جي تڪراري پاڻي مان گذرڻ بجاءِ سڌو سنئون عالمي سمنڊ تائين پهچائي.
پاڪستان جو متبادل ‘ملٽي موڊل’ رستو: هرمز کي بائي پاس ڪرڻ
هتي ئي پاڪستان جي اهميت سامهون اچي ٿي. معاشي ماھر جيڪو رستو تجويز ڪري رهيا آهن، اهو نه صرف وقت بچائيندو پر جنگي خطري کان به پاڪ هوندو:
زميني لنگهه: قزاقستان ۽ وچ ايشيائي ملڪن کان وڏي پئماني تي ڪڻڪ، اناج ۽ ٻي زرعي پيداوار افغانستان جي رستي پاڪستان جي بندرگاهن، يعني گوادر ۽ ڪراچي تائين پهچندي.
سمنڊي لنگهه: گوادر ۽ ڪراچي کان هي سامان ٻيڙن تي لڏي، آبناءِ هرمز جي اندر وڃڻ بجاءِ، سڌو عربي سمنڊ مان پار ڪري عمان جي بندرگاهن (جهڙوڪ صلاله وغيره) تائين پهچايو ويندو. اتان کان هي سامان زميني رستي سعودي عرب جي شهرن يا خليجي رياستن تائين آساني سان پهچي سگهي ٿو.
هي رستو نه صرف ايران-اسرائيل جنگ جي اثرن کان محفوظ رهندو، پر عرب ملڪن کي هڪ اهڙو اسٽريٽجڪ پارٽنر ملندو جيڪو کين وچ ايشيا جي وسيع زرعي وسيلن سان ڳنڍيندو.
ڀارت کان پاڪستان ڏانهن عرب ملڪن جي دلچسپي جو لاڙو
ماضيءَ ۾ عرب ملڪن جي وڏي سيڙپڪاري ۽ واپاري دلچسپي ڀارت سان هئي، پر جيو-پوليٽيڪل تبديلين صورتحال بدلائي ڇڏي آهي. ڀارت کان عرب ملڪن تائين پهچڻ وارو رستو (IMEC) اڃا تائين رڳو ڪاغذن تي آهي ۽ اهو پڻ تڪراري علائقن مان گذري ٿو.
ان جي مقابلي ۾، پاڪستان جي زميني ڪنيڪشن (وچ ايشيا تائين) ۽ سنڌ جي بندرگاهن جي ويجهڙائي عرب ملڪن کي وڌيڪ تحفظ فراهم ڪري ٿي. عرب دنيا هاڻي سمجهي ٿي ته اناج ۽ گوشت جي پائيدار فراهمي لاءِ پاڪستان هڪ محفوظ ۽ گهٽ خرچ واري شاهراهه آهي.
پاڪستان ۽ سنڌ جي معيشت تي اثر: 10 ڪليدي فائدا
هن نئين صورتحال مان پاڪستان کي جيڪي فائدا ملندا، تن جو مختصر جائزو هيٺين ريت آهي:
برآمدات ۾ انقلاب: پاڪستاني زرعي جنسون، خاص ڪري سنڌ جي ڪڻڪ، چانور ۽ گوشت، عرب مارڪيٽن ۾ پهرين پسند بڻجي وينديون.
ٽرانزٽ فيس جي آمدني: وچ ايشيائي ملڪن جي مال برداري اسان جي رستي تان گذرڻ سان ملڪ کي اربين رپين جي ٽرانزٽ فيس ملندي.
بندرگاهن جو عروج: ڪراچي ۽ پورٽ قاسم عالمي واپار جا مرڪز بڻجي ويندا، جنهن سان پورٽ هينڊلنگ چارجز جي صورت ۾ وڏو ناڻو ملندو.
لاجسٽڪس جو ڄار: سنڌ جي اندر هاءِ ويز ۽ ريلوي نيٽ ورڪ (ML-1) کي جديد بڻائڻ جا موقعا ملندا.
ويليو ايڊيشن انڊسٽري: خام مال جي بجاءِ پروسيس ٿيل کاڌ خوراڪ جي برآمد لاءِ سنڌ ۾ نيون فيڪٽريون لڳنديون.
ڪولڊ چين سسٽم: تازي گوشت ۽ ميون جي برآمد لاءِ جديد ترين ريفريجريٽيڊ گودامن جو نيٽ ورڪ قائم ٿيندو.
ڀاڻ جي صنعت جو واڌارو: عالمي سطح تي يوريا جي کوٽ سبب پاڪستان پنهنجي فرٽيلائيزر انڊسٽري مان وڌيڪ ناڻو ڪمائي سگهندو.
سيڙپڪاري جو وهڪرو: ‘گرين پاڪستان انيشيٽو’ ۽ ان سان لاڳاپيل ٻين منصوبن ۾ عرب ملڪن جي سڌي سيڙپڪاري جا امڪان روشن ٿي ويندا.
افغانستان سان مستحڪم لاڳاپا: معاشي مفادن جي ڪري ڪابل ۽ اسلام آباد جي وچ ۾ واپاري تعاون وڌندو، جيڪو خطي جي امن لاءِ ضروري آهي.
سفارتي ۽ اسٽريٽجڪ وزن: پاڪستان دنيا ۾ صرف هڪ ائٽمي طاقت طور نه، پر هڪ ‘گلوبل سپلاءِ چين گارنٽر’ طور سڃاتو ويندو.
سنڌ جو ساحل - پاڪستان جي خوشحالي جو دروازو
مختصر طور، هرمز جو بحران جتي هڪ چئلينج آهي، اتي سنڌ جي ساحلي پٽي جي اهميت کي ثابت ڪرڻ جو هڪ سونهري موقعو پڻ آهي. ڪراچي کان گوادر تائين پکڙيل هي سمنڊ ايندڙ وقت ۾ وچ ايشيا ۽ عرب دنيا جي وچ ۾ ‘پل’ جو ڪردار ادا ڪري سگھي ٿو.
اسان کي رڳو گهرو سياسي اختلافن کان نڪري پنهنجي بندرگاهن ۽ بنيادي ڍانچي کي جديد بڻائڻ تي ڌيان ڏيڻو پوندو. جيڪڏهن اسان اڄ درست اسٽريٽجڪ فيصلا ڪيا، ته ايندڙ نسل لاءِ هڪ خوشحال ۽ معاشي طور آزاد ملڪ جو بنياد رکي سگهجي ٿو.