مسيحائيءَ جو لِباس ۽ لوسيفر جو روح
رتوديرو کان تونسا تائين اخلاقي زوال جي نفسياتي پروڙ
تونسا شريف جي سرڪاري اسپتال جي انهن ٻوساٽيل ڪمرن ۾ جڏهن بي بي سي جي ڪيمرا هڪ لڪيل سچائيءَ تان پردو کنيو، ته انسانيت جي لرزي وڃڻ لاءِ رڳو هڪ سرنج ئي ڪافي هئي. ان دستاويزي فلم ۾ عڪاسي ڪيل اهو هولناڪ منظر، جتي هڪ ئي سئيءَ کي ڏهن معصوم ٻارن جي رڳن ۾ ويهاريو پيو وڃي ۽ ساڳي سئيءَ سان هڪ ئي وائل (vial) مان ڏهه خوراڪون ڀريون پيون وڃن، رڳو هڪ طبي غفلت ناهي پر اسان جي سماجي ۽ اخلاقي وجود جو هڪ اونهو *آويئڙو* آهي. جڏهن تونسا جي انهن ٻارن ۾ ايڇ آءِ وي (HIV) جي وبا پکڙجڻ جون خبرون سامهون آيون، تڏهن سڀ کان وڌيڪ ڏکوئيندڙ حقيقت اها هئي ته انهن ٻارن جا والدين پاڻ ان موذي مرض کان پاڪ هئا، جنهن جو مطلب ته وائرس خاندان مان نه پر ٻاهران آيو هو. رتوديرو کان وٺي ڪراچي ۽ تونسا تائين، جياپي جي اميد کڻي ايندڙن کي جڏهن شفا جي گهر مان موت جو تحفو ملي ٿو، تڏهن ذهن ۾ هڪ ئي فڪري لرزو اڀري ٿو: آخر اهي پڙهيل ڳڙهيل ڊاڪٽر ۽ پيرا ميڊيڪل اسٽاف، جيڪي پنهنجي مقدس پيشي جا قسم کڻي آيا آهن، ايترا بي حس ڪيئن ٿي ويا؟ اها ڪهڙي نفسياتي لاهڻي آهي جيڪا هڪ مسيحا کي خاموش قاتل ۾ تبديل ڪري ڇڏي ٿي؟ هن الميي جي پاڙن تائين پهچڻ لاءِ اسان کي فلپ زمبارڊو جي جڳ مشهور فڪري شاهڪار ”دي لوسيفر ايفيڪٽ“ جي روشنيءَ ۾ ان هولناڪ تبديليءَ کي سمجهڻو پوندو.
زمبارڊو جي اها فڪري پروڙ اسان کي هڪ اهڙي حقيقت سان روشناس ڪرائي ٿي، جيڪا اسان جي روايتي سوچ کي پاڙون پٽي لوڏي ڇڏيندي. اسان هميشه برائيءَ کي هڪ ’ذاتي صفت‘ سمجهندا آهيون؛ اسان جو يقين هوندو آهي ته ڪجهه ماڻهو پيدائشي طور ’خراب ٻج‘ هوندا آهن ۽ ڪجهه ’نيڪ‘. پر زمبارڊو هن ”ڊسپوزيشنل“ يا ذاتي فطرت واري نظريي کي چئلينج ڪندي ٻڌائي ٿو ته انساني ڪردار ڪو پٿر تي لکيل اٽل ليڪو ناهي، پر اها حالتن جي جبري وهڪري ۾ بدلجندڙ هڪ لهر آهي. هن جو مرڪزي استعارو هڪ ”خراب بيرل“ (Bad Barrel) جو آهي. تصور ڪريو ته هڪ باغ ۾ سڀ کان مٺا ۽ تازا صوف هڪ اهڙي بيرل ۾ رکيا وڃن جيڪو اندران سڙيل ۽ گندو هجي؛ ڪجهه وقت کان پوءِ اهي سٺا صوف به ان ماحول جي ڪري سڙڻ لڳندا. زمبارڊو جي هيءَ *لاهڻي* اسان کي ٻڌائي ٿي ته جڏهن هڪ سٺي ۽ نيڪ انسان کي هڪ اهڙي نئين، غير منظم ۽ اڻڄاتل ماحول ۾ رکيو ويندو آهي، جتي قانون جي پڇا ڳاڇا نه هجي ۽ جتي بي حسيءَ کي ’مشيني ڪارڪردگي‘ جو نالو ڏنو وڃي، اتي ان جو اخلاقي قطب نما پنهنجي سمت وڃائي ويهندو آهي. تونسا يا رتوديرو جي اسپتالن ۾ ڪم ڪندڙ اسٽاف شايد پيدائشي طور ظالم نه هو، پر اهي هڪ اهڙي ”سڙيل بيرل“ يا سسٽم جو حصو بڻجي ويا آهن، جتي انساني جان جي اهميت هڪ سرنج جي قيمت کان به گهٽجي وئي آهي.
هن نفسياتي تبديليءَ کي وڌيڪ گهرائيءَ سان سمجهڻ لاءِ اسان کي 1971ع جي ان بدنامِ زمانه ”اسٽنفورڊ پريزن ايسڪپريمينٽ“ (SPE) ڏانهن نهاريو پوندو. اتي زمبارڊو عام، صحتمند ۽ ذهين شاگردن کي رڳو ٻن گروهن ۾ ورهايو: قيدي ۽ نگهبان. رڳو چند ڏينهن جي اندر، اهي شاگرد جيڪي ڪجهه ڏينهن اڳ پنهنجي دوستن سان کلندا هئا، اهي ’نگهبان‘ جي وردي پائڻ کان پوءِ حيرت انگيز طور بي رحم بڻجي ويا. اهي پنهنجي ئي ساٿي شاگردن کي ذليل ڪرڻ، کين بکيو رکڻ ۽ مٿن بي جا نفسياتي تڪليفون مڙهڻ لڳا. زمبارڊو چوي ٿو ته اها وردي، اها اختيار جي علامت ۽ اهو مخصوص ماحول هڪ اهڙو ”حالتن جو طوفان“ هو، جنهن انهن جي اندر جي *لوسيفر* کي سجاڳ ڪري ڇڏيو. لوسيفر، انجيل جي روايتن موجب، خدا جو سڀ کان پيارو ملائڪ هو پر پنهنجي انا، تڪبر ۽ حڪم جي نافرمانيءَ سبب هو آسمان تان ڪيرايو ويو ۽ برائيءَ جو ديوتا يعني ’شيطان‘ بڻجي ويو (ابليس). جڏهن اسان پاڪستاني اسپتالن جي اسٽاف کي ڏسون ٿا، جيڪي مشيني انداز ۾ هڪ ئي سئيءَ سان ڏهن ٻارن کي انجيڪشن هڻي رهيا آهن، ته اسان کي اها ئي نفسياتي ڪيفيت نظر اچي ٿي. ان وقت، انهن جي اڳيان اهي ٻار جياپو رکندڙ انسان نه پر رڳو هڪ ”لاهڻي“ يا هڪ ”هجوم جو عدد“ بڻجي وڃن ٿا. اها انسانيت جي نفي يا ”ڊي-هيوئنائيزيشن“ (Dehumanization) هڪ اهڙي دماغ جي ڪيفيت آهي، جنهن کي زمبارڊو ”موتيو“ (cortical cataract) سڏي ٿو، جيڪو انسان جي سوچ تي اهڙو پردو وجهي ٿو، جو کيس ٻئي جو درد محسوس ئي نٿو ٿئي.
تصور ڪريو ته هڪ *بي لچڪ ۽ سخت نظام* ڪيئن مسيحا جي هٿن ۾ جياپي بدران زهر ڀري ٿو. جڏهن اسپتال ۾ وسيلن جي کوٽ هجي، نگرانيءَ جو ڪو موثر نظام نه هجي ۽ انتظاميه رڳو پنهنجي انڪاري ڪيفيت ۾ رڌل هجي، تڏهن اتي موجود فرد پنهنجي انفرادي ذميواريءَ تان هٿ کڻي وٺندو آهي. هو سوچيندو آهي ته ”جيڪڏهن سڀ ائين ڪن ٿا، ته مان ڇو نه ڪريان؟“. اها ”اخلاقي لاتعلقي“ ئي اها نفسياتي ويساهه گهاتي آهي، جيڪا انسان کي پنهنجي ڪيل ڏوهه تي شرمسار ٿيڻ بدران ان جو جواز پيدا ڪرڻ سيکاريندي آهي. تونسا اسپتال جو اهو اسٽاف جيڪو ان وڊيو ۾ سئي ٻيهر استعمال ڪندي نظر اچي ٿو، اهي شايد پنهنجي ذهن ۾ پاڻ کي ’مجبور‘ يا ’سسٽم جو شڪار‘ سمجهندا هجن. هيءَ اها ئي تباهي آهي جنهن کي زمبارڊو ”انتظامي برائي“ (administrative evil) جو نالو ڏئي ٿو. هتي برائي ڪنهن دهشتگرد جي صورت ۾ ناهي ايندي، پر هڪ خاموش آفيسر يا نرس جي صورت ۾ اچي ٿي، جيڪا رڳو پنهنجي ڊيوٽي ”مشيني انداز“ ۾ پوري ڪري رهي آهي، جتي جياپي جون اميدون لوسيفر جي پاڇي ۾ گم ٿي وڃن ٿيون.
سنڌ جي اڄوڪي پڙهيل ڳڙهيل طبقي ۽ خاص ڪري طبي پيشي سان جڙيل نوجوانن لاءِ زمبارڊو جو هي درس هڪ فڪري بيداريءَ جو پيغام آهي. رتوديرو جا اهي معصوم ٻار، جيڪي اڄ ايڇ آءِ وي سان جنگ وڙهي رهيا آهن، اهي رڳو هڪ طبي غفلت جو شڪار ناهن، پر اهي اسان جي ان سڙيل نظام جي *عڪاسي* آهن، جتي انساني جان جي وقعت ختم ٿي چڪي آهي. زمبارڊو جي لاهڻي اها آهي ته اسان کي رڳو فردن کي سزائون ڏيڻ سان گڏ، ان ”سڙيل بيرل“ يا نظام کي بدلائڻ لاءِ جاکوڙ نه ڪنداسين. جيڪڏهن اسان رڳو هڪ نرس يا هڪ ڊاڪٽر کي نشانو بڻائينداسين، پر اسپتالن جي ان اونداهي ۽ بي حسي واري ماحول کي تبديل نه ڪنداسين، ته ڪو ٻيو لوسيفر وري اتي جنم وٺندو. اسان جي طبي شاگردن کي اهو سمجهڻو پوندو ته جڏهن حالتون برائيءَ جي دعوت ڏين، جڏهن سسٽم بي حسيءَ کي آسان بڻائي ڇڏي، تڏهن ئي هڪ انسان جي ”هيرو“ بڻجڻ جو وقت شروع ٿيندو آهي. هيرو هجڻ جو مطلب ڪو وڏو معجزو ڪرڻ ناهي، پر رڳو ان تڪليف واري لمحي تي هڪ نئين سئي ڪڍڻ ۽ سسٽم جي غلط روايت جي خلاف بيهڻ آهي. اها هڪ ”عام هيرو“ جي اها جرات آهي، جيڪا زمبارڊو جي مطابق برائيءَ جي وهڪري کي روڪي سگهي ٿي.
رتوديرو ۽ تونسا جي اسپتالن جا اهي داستان اسان کي هڪ اهڙي فڪري موڙ تي وٺي آيا آهن، جتي خاموشي به هڪ ڏوهه آهي. اسان کي هاڻي پنهنجي مسيحائيءَ جي تصور کي نئين سر تڪڻو پوندو. ڇا اسان رڳو ان ڪري اکيون پٽيون ته سامهون واري شخص وٽ وڏي ڊگري آهي؟ ڇا اسان پنهنجي ٻار جي زندگيءَ جو پاند انهن هٿن ۾ ڏيون جيڪي مشيني بي حسيءَ جا غلام بڻجي چڪا آهن؟ هرگز نه. اسان کي پنهنجي سماج ۾ هڪ اهڙي ”اخلاقي بيداري“ پيدا ڪرڻي پوندي، جتي هر فرد پنهنجي حقن لاءِ سجاڳ هجي. اها ماءُ جنهن جو ٻار اسپتال مان موت جي نشاني کڻي موٽيو، سا اڄ رڳو روئي نه رهي آهي، پر اسان سڀني جي ضمير کان هڪ سوال ڪري رهي آهي: "ڇا منهنجي ٻار جو ڏوهه رڳو اهو هو ته هن شفا جي گهر تي اعتبار ڪيو هو؟".
ضمير جي سجاڳي: حالتن جي زنجيرن کي ٽوڙڻ
هن سڄي بحث جي آخري *لاهڻي* اسان کي ان سچ ڏانهن وٺي وڃي ٿي ته انساني ڪردار هڪ اهڙو باغ آهي جنهن کي هر لمحي اخلاقي نگرانيءَ جي پاڻيءَ جي ضرورت هوندي آهي. جيئن ئي اسان حالتن جي بي رحم وهڪري ۾ وهڻ شروع ڪندا آهيون، تيئن اسان جو اندر جو لوسيفر سجاڳ ٿي پوندو آهي. رتوديرو کان ڪراچي تائين ڦهليل هيءُ زهر اسان کي ٻڌائي ٿو ته جيڪڏهن اسان اڄ آواز نه اٿاريو، جيڪڏهن اسان نظام جي انهن تهمتن کي نه مٽايو، ته سڀاڻي اهو زهر اسان مان هر هڪ جي در تي هوندو. زمبارڊو جي هيءَ پروڙ اسان کي بي وس ڪرڻ لاءِ ناهي، پر اسان کي اها طاقت ڏيڻ لاءِ آهي ته اسان پنهنجي حالتن جا پاڻ مالڪ بڻجون. اچو ته پنهنجي شفا جي گهرن کي ٻيهر پاڪ ڪريون، انهن سڙيل بيرلن کي صاف ڪريون، ۽ پنهنجي حصي جي شمع ٻاري اهڙي تهذيب جو پيڙهه رکون، جتي ڪنهن به معصوم ٻار جي رڳن ۾ موت بدران رڳو جياپي جي خوشبو دوڙي. ڇاڪاڻ ته برائي رڳو حالتن جي پيداوار ناهي، پر برائيءَ جي اصل طاقت اسان جي خاموشي ۽ بي عملي آهي. ان زنجير کي ٽوڙڻ ئي اصل انسانيت ۽ سچي مسيحائي آهي.