واپار جي جاميٽري — سنڌو درياءَ ۽ سون جا رستا
سنڌو درياءَ جي ڪنارن تي آباد سنڌي سماج لاءِ درياءَ رڳو پاڻيءَ جو وسيلو يا زراعت جي ضرورت ناهي رهيو، پر اسان جي لوڪ گيتن ۽ تاريخي قصن ۾ اهو ’سونُ وهائيندڙ‘ درياءَ طور مشهور آهي. پر حيرت جي ڳالهه اها آهي ته جنهن خطي وٽ هڪ عظيم درياءَ ۽ کليل سڌا ميدان موجود هجن، سو اڄوڪي دور جي عالمي واپار ۾ پنهنجو اهو قديم مقام ڇو وڃائي ويٺو آهي؟ اسان اڪثر ان جو جواب سياست ۾ ڳوليندا آهيون، پر ٽوماس پويو اسان کي هڪ رياضيائي ۽ جاگرافيائي حقيقت ڏانهن متوجهه ڪري ٿو، جنهن کي اسين ”واپار جي جاميٽري“ چئي سگهون ٿا. هن نظريي موجب، دولت جي پيداوار جو سڌو تعلق رڳو زمين جي زرخيزي سان ناهي، پر ان جو دارومدار ان تي آهي ته توهان پنهنجو مال ڪيتري سستائي سان هڪ هنڌ تان ٻئي هنڌ پهچائي سگهو ٿا.
دولت جو 10x فارمولا: آمدورفت جو جادو
پويو هڪ انتهائي اهم نڪتو پيش ڪري ٿو: جيڪڏهن توهان ڪنهن خطي ۾ آمدورفت (Transportation) جي خرچ کي اڌ ڪري ڇڏيو، ته ان جي دولت رڳو ٻيڻي نه ٿيندي، پر اها ڏهه ڀيرا (10x) وڌي ويندي. هيءَ ڪا جادوئي دعويٰ ناهي، پر ان جي پويان نيٽورڪ اثرن جي جاميٽري جو منطق لڪل آهي.
جڏهن آمدورفت جو خرچ گهٽجي ٿو، تڏهن توهان جو مال پري وارن بازارن تائين وڪرو ٿيڻ جي لائق بڻجي وڃي ٿو. ان جو مطلب اهو ٿيو ته توهان جي پهچ ۾ ايندڙ علائقو پنهنجي مفاصلي جي مربع (Squared distance) جيتري وڌي وڃي ٿو. ان کان پوءِ، ڇاڪاڻ ته هر نئين بازار ٻين بازارن سان ڳنڍجي ٿي، ان ڪري واپار جي ڪُل قيمت ٻيهر اسڪوائر (Square) ٿي وڃي ٿي. وڌيڪ بازارن تائين پهچ جو مطلب آهي وڌيڪ واپار، وڌيڪ مقابلو ۽ نتيجي طور وڌيڪ دولت. آمريڪا ۽ اتر يورپ جي خوشحاليءَ جو هڪ وڏو راز اهو ئي آهي ته انهن وٽ قدرت پاران اهڙا رستا موجود آهن، جن تي مال جي چرپر انتهائي سستي آهي.
پاڻيءَ جا شاهراهه: اتر يورپ ۽ آمريڪا جو راز
دنيا جا امير ترين ملڪ اهي آهن جن وٽ آمدورفت لائق درياءَ (Navigable Rivers) موجود آهن. اتر يورپ جو مثال وٺو؛ اتي الپس جبل سڄو سال برف کي ٿورو ٿورو ڪري پگهاريندا آهن، جنهن ڪري دريائن ۾ پاڻيءَ جو وهڪرو انتهائي شانت ۽ متوازن رهي ٿو. ان ڪري اهي درياءَ واپاري جهازن لاءِ بهترين رستا بڻجي وڃن ٿا. اتر يورپ دنيا جو اهو خطو آهي جتي اهڙن دريائي رستن جي گهاٽائي سڀ کان وڌيڪ آهي.
ان ئي نموني، آمريڪا وٽ مسيسپي درياءَ جو پورو نظام موجود آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي زرخيز ميداني پٽيءَ کي سمنڊ سان ڳنڍي ٿو. پاڻيءَ رستي مال کڻي وڃڻ جو خرچ روڊ يا ريل جي مقابلي ۾ اڄ به تمام گهٽ آهي. آمريڪا جي سپر پاور بڻجڻ ۾ سڀ کان وڏو هٿ ان جي جاگرافيائي بيهڪ جو آهي، جتي لکين ايڪڙن تي پکڙيل اناج سستي دريائي رستي ذريعي عالمي بازارن تائين پهچي وڃي ٿو.
ميڪسيڪو ۽ ارجنٽائن: تضادن جو درس
پويو اسان کي ميڪسيڪو ۽ ارجنٽائن جي مثالن مان هڪ عبرت ناڪ سبق ڏئي ٿو. ميڪسيڪو جو سڄو علائقو جبلن سان ڀريل آهي، جتي رستا ۽ انفراسٽرڪچر ٺاهڻ آمريڪا جي مقابلي ۾ ڏهه ڀيرا وڌيڪ مهانگو آهي. نتيجي طور، ميڪسيڪو زرخيز زمين ۽ محنتي ماڻهن جي باوجود رڳو ان ڪري پوئتي آهي، ڇاڪاڻ ته اتي مال جي چرپر انتهائي مهانگي آهي.
ٻئي طرف ارجنٽائن جو مثال آهي، جنهن جي جاگرافي بلڪل آمريڪا جهڙي آهي. اتي سڌا سنوان ميدان آهن، زبردست دريائي نظام موجود آهي ۽ موسم به بهترين آهي. جاگرافيائي طور ارجنٽائن وٽ پوئتي رهڻ جو ڪوبه سبب نه هو. پر ارجنٽائن جي پوئتي رهڻ جو سبب صرف ۽ صرف سياست ۽ خراب حڪمراني آهي. ارجنٽائن اهو استثنيٰ آهي جيڪو ثابت ڪري ٿو ته جاگرافي توهان کي سون جا رستا ته ڏئي سگهي ٿي، پر انهن رستن تان سفر ڪرڻ جي صلاحيت سياست ۽ انتظاميا کي ئي پيدا ڪرڻي پوندي آهي.
سنڌ لاءِ جاگرافيائي سبق: درياءَ کي رڳو پاڻي نه سمجهو
سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ آمريڪا جي مسيسپي بيسن سان ڪافي حد تائين مشابهت رکي ٿي. اسان وٽ سڌا سنوان ميدان آهن، جتي ريل ۽ روڊ جو نيٽورڪ ٺاهڻ سستو آهي. پر جاگرافيائي مقدر جو هي قانون اسان تي چٽو ڪري ٿو ته اسان جي سڀ کان وڏي ناڪامي اها آهي ته اسان سنڌو درياءَ کي رڳو آبپاشي (Irrigation) جو ذريعو بڻائي ڇڏيو آهي، جڏهن ته قديم دور ۾ اهو اسان جي واپار جو مکيه رستو هو.
سنڌو درياءَ رڳو زمينن کي سيراب ڪرڻ لاءِ ناهي، پر اهو سڄي ملڪ جي اناج ۽ مصنوعات کي ڪراچيءَ جي بندرگاهه تائين سستي نموني پهچائڻ جي قدرتي شاهراهه آهي. جيڪڏهن اسان پنهنجي دريائي رستن کي ٻيهر بحال ڪريون، ته پويو جي ڏنل 10x فارمولا موجب، سنڌ جي خوشحاليءَ ۾ هڪ اهڙو اضافو ٿي سگهي ٿو جنهن جو اسان تصور به نٿا ڪري سگهون.
فلسفيانه ويچار: رڪاوٽن جي سڃاڻپ
واپار جي جاميٽري اسان کي سيکاري ٿي ته غربت ڪڏهن ڪڏهن رڳو اسان جي نيت نه، پر اسان جي رستن جي رڪاوٽن جو نتيجو هوندي آهي. جبل قدرت جي هڪ رڪاوٽ آهن، جن کي پار ڪرڻ مهانگو آهي. پر اسان جي سامهون واري رڪاوٽ جاگرافيائي ناهي، پر ذهني ۽ انتظامي آهي. اسان وٽ سڌا رستا موجود آهن، پر اسان جون پاليسيون جبلن جهڙيون آهن.
جيڪڏهن اسان پنهنجي جاگرافيءَ کي ان جي اصل روح سان سمجهون، ته اسان کي معلوم ٿيندو ته اسان جي نجات رڳو ٻنين ۾ ناهي، پر ان مال کي سستي نموني عالمي بازارن تائين پهچائڻ ۾ آهي. سنڌو درياءَ جي خاموشي هڪ سوال آهي: قدرت توهان کي سون جا رستا ڏنا، پر توهان اڃا تائين پنڌ ڇو پيا هلو؟