سنڌ جي زرعي معيشت هن وقت هڪ اهڙي موڙ تي بيٺي آهي، جتي اسان جي روايتي پسند—ڪمند ۽ ساريال—اسان جي آبي وسيلن تي تمام وڏو بوجھ بڻجي چڪي آهي. هڪ پاسي شگر ملن جي سياسي ۽ معاشي اجاره داري آهي، جنهن سنڌ جي وڏي ايراضيءَ کي هڪ ئي فصل (Monoculture) ۾ قيد ڪري ڇڏيو آهي، ته ٻئي پاسي پڇڙيءَ جا اهي لکين ايڪڙ آهن جيڪي رڳو ان ڪري بنجر بڻجي رهيا آهن جو مٿي (Head) تي بيٺل ”وڌيڪ پاڻي واپرائيندڙ“ (Water-Intensive) فصل سڄي شاخ جو پاڻي پي وڃن ٿا.
هن هفتي جڏهن مان آبپاشي ۽ نڪاس جي عالمي تحقيق جو مطالعو ڪري رهيو آهيان، ته هڪ حقيقت تمام چٽي ٿي سامهون آئي آهي: سنڌ هاڻي نه ته وڌيڪ پاڻي پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ نه ئي درياهه مان کڻي سگھي ٿي، تنهنڪري اسان کي پنهنجي ”فصلن جي چونڊ“ کي بدلائڻو پوندو. جيڪڏهن اسين عارضي طور تي هڪ پاليسي حڪمت عملي جوڙيندڙ جو ڪردار اختيار ڪري سنڌ جي حالتن کي عالمي معاشي پابندين (جهڙوڪ IMF جا شرط) جي تناظر ۾ ڏسون، ته اسان کي معلوم ٿيندو ته روايتي حڪومتي امداد (Subsidies) يا حڪومتي خريداري (Support Prices) وارو دور هاڻي ختم ٿي چڪو آهي. هاڻي اسان کي اهڙا حل ڳولڻا پوندا جيڪي ”مارڪيٽ“ تي ٻڌل هجن.
1. آبي پيداواري صلاحيت (Water Productivity): اصل معاشي ماپو
زراعت جي جديد سائنس ۾ هاڻي في ايڪڙ پيداوار کان وڌيڪ اهميت ”في ڪيوبڪ ميٽر پيداوار“ جي آهي. ان جو سادو مطلب آهي ته پاڻيءَ جي هڪ يونٽ مان اسين ڪيترا رپيا ڪمائي رهيا آهيون.
ساريال ۽ ڪمند جو بار: سنڌ ۾ پڪن واهن (Perennial Canals) تي ڪمند ۽ نان-پرينيل واهن (Non-perennial) تي ساريال جي پوک اسان جي ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 70% کان 80% حصو واپرائي ٿي.
پاڻيءَ جو زيان: هڪ ڪلو کنڊ تيار ڪرڻ لاءِ تقريباً 1500 کان 2000 ليٽر پاڻي گهرجي ٿي. جڏهن حڪومت وٽ ڪمند خريد ڪرڻ يا سبسڊي ڏيڻ جي گنجائش ناهي، ته پوءِ اهڙي فصل تي پاڻي ضايع ڪرڻ اسان جي معاشي خودڪشي آهي.
2. شگر ملن جي اجاره داري ۽ مارڪيٽ جو بحران
اسين اڪثر چونداسين آهيون ته آبادگار ڪمند ڇو نٿو ڇڏي؟ ان جو جواب ملن جي سياست ۾ آهي. شگر ملون ڪجهه مخصوص آبادگارن کي ته سهولتون ڏين ٿيون، پر عام آبادگار کي رڳو ان ڪري ڪمند پوکڻو پوي ٿو ڇاڪاڻ ته ٻين فصلن (جهڙوڪ تيل وارا ٻج يا دالون) لاءِ سنڌ ۾ ڪا به منظم مارڪيٽ يا پروسيسنگ انڊسٽري موجود ناهي. جڏهن آبادگار کي پنهنجي متبادل فصل جو خريدار نه ملندو، ته هو مجبوراً ڪمند پوکيندو، ڇاڪاڻ ته اتي گهٽ ۾ گهٽ هڪ ”خريدار“ (مل) موجود آهي.
3. سخت زوننگ پاليسي: 20 ڪلوميٽر وارو اصول
سنڌ جي زراعت کي بچائڻ لاءِ اسان کي هاڻي سخت انتظامي فيصلا ڪرڻا پوندا. مان پنهنجي ريسرچ جي بنياد تي هڪ اهڙي ”ڪراپ زوننگ پاليسي“ تجويز ڪريان ٿو جيڪا سنڌ جي حالتن مطابق هجي:
مل جي حد: ڪمند جي پوک کي رڳو شگر ملن جي 20 ڪلوميٽر ريڊيس (Radius) تائين محدود ڪيو وڃي.
پڇڙيءَ جو تحفظ: ان حد کان ٻاهر ڪمند پوکڻ تي آبي محصول (Abiana) ٽيڻو ڪيو وڃي، ته جيئن پڇڙيءَ تائين پاڻي پهچي سگهي.
ساريال جي زوننگ: ساريال جي پوک کي رڳو انهن مخصوص علائقن تائين محدود ڪيو وڃي جتي زمين جي نيڪال (Drainage) جو نظام موجود هجي، ته جيئن زمين کي سم ۽ ڪلر کان بچائي سگهجي.
4. متبادل حل: IMF ۽ عالمي پابندين جي تناظر ۾
جيئن ته حڪومت هاڻي خريداري نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري اسان کي ”پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ“ ڏانهن وڌڻو پوندو:
ويليُو ايڊيشن (Value Addition): حڪومت کي گهرجي ته تيل ڪڍڻ واري انڊسٽري (Oil Mills) کي سنڌ جي انهن علائقن ۾ لڳائڻ لاءِ ٽيڪس ۽ ٻين انپٽس۾ رعايت ڏئي جتي پاڻي جي کوٽ آهي. جڏهن انڊسٽري ٻنيءَ جي ويجهو هوندي، ته آبادگار پاڻمرادو سورج مکي، توريو يا ڪنولا پوکيندو، ڇاڪاڻ ته کيس بھتر نقد رقم ملندي.
آبي محصول ۾ رعايت (Abiana Rebate): سبسڊي ڏيڻ بدران، حڪومت انهن آبادگارن جو آبي محصول ۽ آبپاشي سان لاڳاپيل خرچ اڌ ڪري ڇڏي جيڪي گهٽ پاڻي کائيندڙ فصل پوکين ٿا. هي عالمي ادارن لاءِ به قابل قبول آهي ڇو ته هي سڌي نقد رقم ناهي پر فيس ۾ رعايت آهي.
ڪنٽريڪٽ فارمنگ (Contract Farming): نجي ڪمپنين کي اجازت ڏني وڃي ته اهي آبادگارن سان سڌو معاهدو ڪن، کين جديد ٻج ڏين ۽ فصل جي خريداري جي ضمانت ڏين.
5. جديد ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل مارڪيٽ پليس
آبادگار کي روايتي آڙهتيءَ جي چنبي مان ڪڍڻ لاءِ اسان کي ”ڊجيٽل مارڪيٽ پليس“ جي ضرورت آهي.
ائپس ذريعي چونڊ: آبادگارن لاءِ اهڙيون ائپس تيار ڪيون وڃن جيڪي رڳو پاڻي نه، پر مارڪيٽ جي قيمت (Market Rate) کي پرکي ٻڌائين ته هن وقت ڪهڙو متبادل فصل پوکڻ نفعي بخش آهي.
ڊيٽا تي ٻڌل فيصلا: سيٽلائيٽ ڊيٽا ذريعي اهو چيڪ ڪيو وڃي ته ڪهڙي زون ۾ ڪهڙو فصل پوکيو پيو وڃي، ته جيئن مارڪيٽ ۾ ڪنهن هڪ فصل جي گهڻائي (Glut) نه ٿئي ۽ قيمتون نه ڪرن.
6. حاصلات ۽ اسٽريٽجڪ نتيجا
جيڪڏهن اسين ڪمند ۽ ساريال جي پوک کي سائنسي بنيادن تي منظم ڪريون، ته سنڌ کي هيٺيان فائدا ٿيندا:
پاڻيءَ جي 30% تائين بچت، جيڪا پڇڙيءَ جي لکين ايڪڙن کي آباد ڪري سگهي ٿي.
خوراڪ جو تحفظ: تيل وارن ٻجن جي پوک سان اسان کي ٻاهر کان تيل گهرائڻ تي خرچ ٿيندڙ پرڏيهي مٽاسٽا جو ناڻو بچندو.
زمين جي زرخيزي: فصلن جي مٽ سٽ (Crop Rotation) سان زمين جي صحت بهتر ٿيندي.
هڪ خاموش پر سخت اخلاقي پڙاڏو
زراعت هاڻي رڳو روايت ناهي، پر هي هڪ سخت ”معاشي مقابلو“ آهي. جڏهن اسين پنهنجي ذاتي فائدي لاءِ اهڙا فصل پوکيون ٿا جيڪي پوري شاخ جو پاڻي ڳڙڪائي وڃن، تڏهن اسين دراصل پنهنجي ئي ڌرتيءَ جي پڇڙي جو گهٽو ڏيون ٿا. اسان کي هاڻي ”پاڻي سمارٽ“ (Water-Smart) ٿيڻو پوندو.
ياد رکو، جيڪڏهن اسين اڄ پنهنجي فصلن جو نقشو نه مٽائينداسين، ته سڀاڻي اسان وٽ مٽائڻ لاءِ مٽي به نه بچندي.