حالتن جو قيدي انسان: سنڌي سماج ۽ روين جي نفسيات
اسين سماجي براين تي ڪاوڙجڻ بدران جيڪڏهن ان جي پٺيان لڪل حالتن ۽ نظام کي سمجهون، ته سنڌي سماج کي تبديل ڪرڻ جا حقيقي حل ملي سگهن ٿا.
سنڌ جي ڪنهن قديمي وسنديءَ يا ٻهراڙيءَ جي مٽيءَ جي گهر ۾ جڏهن ڪو پيءُ پنهنجي نياڻيءَ کي شهر جي ڪاليج موڪلڻ کان انڪار ڪري ٿو، يا ڪا ماءُ پنهنجي ٻار کي پوليو جا ڦڙا پيارڻ کان لڪائي ٿي، تڏهن اسان جي شهري دانشورن وٽ هڪ تيار ٿيل ٺپو هوندو آهي: ”اهي ماڻهو پسمانده آهن، ترقيءَ جا دشمن آهن ۽ عورتن تي ظلم ڪرڻ چاهين ٿا.“ اسين تمام سهولت سان سڄي معاملي کي هڪ سادي خاني ۾ بند ڪري، ماڻهن جي ڪردار ۽ نيت تي فتويٰ جاري ڪري ڇڏيندا آهيون. پر ڪنهن انسان جي روين کي رڳو هڪڙي خاني ۾ بند ڪري ڏسڻ، چاهي اهو خانو ڪلچر جو هجي، مذهب جو هجي، يا ذاتي اخلاقيات جو، اصل ۾ سڀ کان وڏي علمي غلطي آهي. انساني رويو ڪڏهن به ڪنهن هڪ اڪيلي سبب جو محتاج ناهي هوندو.
مشهور نفسياتدان ۽ حياتيات جي ماهر رابرٽ ايم سيپولسڪي پنهنجي شاهڪار ڪتاب ”Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst“ ۾ اسان کي هڪ تمام گهري ۽ بنيادي سمجهاڻي ڏئي ٿو. هو چوي ٿو ته انساني رويو ڪنهن موروثي ڪردار يا پيدائشي ايمانداريءَ جو نتيجو ناهي هوندو، پر اهو ان وقت جي حالتن، فائدن ۽ نقصانن جي نظام، سماجي رواجن، تاريخ ۽ ماحول جي گڏيل تاڃي پيٽي مان جنم وٺندو آهي.
جيڪڏهن اسان کي ڪو پراڻو واہہ (canal) نظر اچي، جنهن جو پاڻي صدين کان ڪاريل ڪنارن ۽ مٽيءَ جي دٻاءُ سبب هڪ مخصوص رخ ۾ وهي رهيو هجي، ته اسين پاڻيءَ کي ڏوهاري نه بڻائينداسين ته اهو ان رخ ۾ ڇو پيو وهي. اسان کي ان جي ڪنارن ۽ ان زمين جي بناوت کي ڏسڻو پوندو جنهن ان پاڻيءَ جو رستو جوڙيو آهي. سنڌي سماج جي روين جو معاملو به بلڪل ائين ئي آهي. اسان کي ”ڪير قصوروار آهي؟“ واري روايتي سوال کان مٿانهون ٿي، اهو پڇڻو پوندو ته ”اهي ڪهڙيون حالتون آهن جيڪي هي رويو پيدا ڪن ٿيون؟“
نياڻين جي تعليم ۽ سماجي مزاحمت جي پردي پٺيان
جڏهن اسين سنڌ جي ٻهراڙين، جهڙوڪ ٿرپارڪر، شڪارپور يا جيڪب آباد جي علائقن ۾ نياڻين کي اعليٰ تعليم ڏيارڻ يا شاديءَ ۾ دير ڪرڻ واري معاملي تي سماجي مزاحمت ڏسندا آهيون، تڏهن اسان جو ذهن رڳو ”عورت دشمني“ واري خاني ۾ وڃي بيهندو آهي. پر سيپولسڪي جي نظرئي مطابق، جنهن کي ڪو ٻاهريون ماڻهو ”جهالت يا هٺڌرمي“ سمجهي ٿو، اهو اصل ۾ ان ماحول ۾ رهندڙ ماڻهن جي بچاءُ جي هڪ گهري حياتياتي ۽ سماجي حڪمتِ عملي هوندي آهي.
ان سماجي مزاحمت جي پٺيان ڪيتريون ئي پاڻ ۾ ڳنڍيل حقيقتون آهن. پهرين شيءِ صدين کان قائم اهي سماجي رواج آهن، جن والدين جي ذهن ۾ اهو نقش ڪري ڇڏيو آهي ته عورت جي عزت ۽ تحفظ رڳو وقتائتي شادي ۽ گهر سنڀالڻ ۾ آهي. ان پراڻي رستي تان هٽڻ والدين جي اعصاب کي نفسياتي طور تي غير محفوظ محسوس ڪرائيندو آهي. انهن جي اندر جو اهو خوف بلڪل حقيقي هوندو آهي ته جيڪڏهن نياڻي اعليٰ تعليم لاءِ شهر ويندي ته ان جي حفاظت ڪير ڪندو، ڇا هوءَ پنهنجي ثقافتي اقدار کي وساري ته نه ڇڏيندي، يا وري وڏي عمر جي پڙهيل لکيل ڇوڪريءَ سان شادي ڪير ڪندو؟ جڏهن نوان فائدا اڻڄاتل هجن ۽ پراڻا خطرا وڏا نظر اچن، تڏهن انساني دماغ تبديليءَ کي رد ڪري ڇڏيندو آهي.
