سنڌو، اڃ ۽ اقتدار: اسان جي بقا جو نئون منشور
پگھرجندڙ گليشيئرن ۽ معاهدا شڪنيءَ کان پوءِ سنڌ کي پنهنجي آبي آيندي لاءِ حقيقت پسندانه ۽ جديد سائنسي روڊ ميپ گهرجي.
انساني تهذيبن جي تاريخ گواهه آهي ته جڏهن ڪنهن نديءَ جو مزاج بدلجندو آهي، ته رڳو جاگرافيائي نقشا ناهن بدلجندا، پر انهن جي ڪنارن تي وسندڙ سماجن جي تفڪر، نفسيات ۽ اقتداري جوڙجڪ جا بنياد به لڏي ويندا آهن. هزارن سالن کان سنڌو نديءَ جي مٺي پاڻيءَ تي حياتيءَ جون جوڙون جوڙيندڙ سنڌ، اڄ هڪ اهڙي تاريخي موڙ تي بيٺي آهي، جتي فطرت جي سنڌي بيرحمي ۽ انسان جي سياسي بي حسي هڪ ئي نقطهءِ نظر تي اچي مليا آهن. اسان جي مٿانهين پٽين ۾ اڏيل گليشيئر پگھري رهيا آهن، ۽ هيٺين پٽين ۾ اسان جا ٽهڪ، فصل ۽ ڪڙم سڪي رهيا آهن. حقيقت هيءَ آهي ته سڀاڻي جو طوفاني سيلاب ۽ پرهينءَ جو دائمي ڏڪار، ٻئي هڪئي رستي تان اسان ڏانهن روان دوان آهن.
سائنس جي خبرداري: برف جي بئنڪ ۽ “پيڪ واٽر” جو خطرو
دنيا ۾ اتر ۽ ڏکڻ قطبين کان پوءِ، مٺي پاڻيءَ جو سڀ کان وڏو يخاني (برفاني) ذخيرو يورپ يا آمريڪا ۾ ناهي، پر اسان جي پنھنجي جابلو حدن ۾ قائم آهي. جتي هندوڪش، ڪاراڪرم ۽ هماليه جون عظيم جبلن جون قطارون پاڻ ۾ ملن ٿيون، اتي ست هزار کان وڌيڪ گليشيئرن جو نظام موجود آهي، جنهن کي شائسته سائنسي زبان ۾ “ٽيون قطب” (Third Pole) چيو ويندو آهي. هي منجمد برفاني رزروائر رڳو جبلن جو سينگار ناهن، پر اسان جي زرعي ۽ سماجي حياتيءَ جو بنيادي بئنڪ اڪائونٽ آهن.
اوٽريچٽ يونيورسٽي هالينڊ جي تحقيقي ماهرن والٽر ايمرزيل (Walter Immerzeel) ۽ آرٿر لوٽز (Arthur Lutz) جي قيادت ۾ 32 جهانديده سائنسدانن دنيا جي 78 وڏن جابلو دريائي طاسن جو جائزو وٺي “واٽر ٽاور انڊيڪس” (Water Tower Index) جوڙيو. ان بين الاقوامي تحقيق جڏهن پنهنجي رپورٽ جاري ڪئي، ته ان ۾ هڪ هولناڪ سچائي هئي: سڄي دنيا جي 78 طاسن مان سنڌو نديءَ جو طاس سڀ کان وڌيڪ نازڪ ۽ خطري جي باهه ۾ لپيٽيل آهي. ان جو سبب اهو ناهي ته هتي برف گھٽ آهي، پر بنيادي وجهہ هيءَ آهي ته سنڌو نديءَ جي هيٺئين ميداني علائقي يعني سنڌ ۾ وسندڙ ڪروڙين ماڻهو پنهنجي خوراڪ ۽ زراعت لاءِ 90 سيڪڙو کان وڌيڪ صرف ان پگھريل پاڻيءَ تي منحصر آهن.
سائنسي اصطلاح ۾، اسان هينئر “پيڪ واٽر” (Peak Water) جي مرحلي مان گذري رهيا آهيون. اها حالت بالکل ان انسان وانگر آهي، جنهن وٽ بئنڪ اڪائونٽ ۾ اصل رقم جمع هجي، پر اهو رڳو ملندڙ منافعي تي گذارو ڪرڻ بجاءِ، نااهليءَ سبب اصل جمع ٿيل پئسن مان تيزيءَ سان نڪاس ڪرڻ شروع ڪري. شروع واري مرحلي ۾ نديءَ ۾ پاڻي ججهو ملندو، طوفان ۽ ٻوڏون اينديون—پر جڏهن اهو اصل برفاني بئنڪ خالي ٿي ويندو، ته پوءِ نديءَ جو پيٽ ڏڪار جي خاڪ سان ڀرجي ويندو.
انٽرنيشنل سينٽر فار اٽينگريٽڊ ماؤنٽين ڊولپمينٽ (ICIMOD) جي 2023ع واري تاريخي رپورٽ، جنهن جي قيادت فلپس ويسٽر (Philippus Wester) ڪئي، ثابت ڪيو ته گلوبل وارمنگ جي موجوده تيز رفتار اخراج (High Emissions Scenario) هيٺ، هن خطي جا 70 کان 80 سيڪڙو گليشيئر سال 2100ع تائين هميشه لاءِ نابود ٿي ويندا. جيڪڏهن عالمي سطح تي گرميءَ جي پد کي 1.5 درجي سينٽي گريڊ تي روڪيو به وڃي، تڏهن به 30 سيڪڙو گليشيئرن جو پگھرڻ يقيني آهي. پوئين ڏهاڪي (2010ع واري ڏهاڪي) ۾ برف جي ضايع ٿيڻ جي رفتار ان کان اڳئين ڏهاڪي جي ڀيٽ ۾ 65 سيڪڙو تيز ٿي چڪي هئي.
هن تيز پگھار جي نتيجي ۾ گلگت بلتستان ۽ خيبرپختونخواهه ۾ 3,000 کان وڌيڪ گلائيشيل ڍنڍون (Glacial Lakes) وجود ۾ آيون آهن، جن مان بالخصوص ڪيتريون ئي هائيڊرولاجيڪل بم بڻجي چڪيون آهن. جڏهن به اهي ڍنڍون ڦٽن ٿيون (GLOF)، ته چند ڪلاڪن اندر لکين ڪيو سيڪ مٽيءَ ۽ پٿرن سان ڀريل پاڻي هيٺئين پٽيءَ ڏانهن ڪاهي پوي ٿو. 1947ع ۾ جڏهن پاڪستان قائم ٿيو، تڏهن هتي في ڪس پاڻيءَ جي دستيابي تقريبن 5,600 ڪيوبڪ ميٽر سالياني هئي، جيڪا اڄ ڪري 900 ڪيوبڪ ميٽر کان به هيٺ لهي چڪي آهي—جيڪا بين الاقوامي معيار موجب حقيقي آبي قحط (Water Scarcity) جو اشارو آهي. 2022ع جي هولناڪ ٻوڏ، جنهن 30 ارب ڊالرن جو نقصان ڪيو، 33 ملين ماڻهن جا گھر برباد ڪيا ۽ ملڪ جو هڪ ٽهائي حصو ٻوڙي ڇڏيو، ان ئي تباهيءَ جو پهريون پيش خيمو هئي.
گليشيئر بچائڻ جي تجويز يا سائنسي حقيقت؟
دنيا جڏهن به اڃ ۽ سيلاب جي وچ ۾ ڦاسندي آهي، ته وٽس باقاعده ٻه طريقا هوندا آهن: يا ته نديءَ جي شروعات وٽ اڏيل گليشيئرن کي بچايو وڃي، يا پوءِ هيٺئين پٽيءَ ۾ پاڻيءَ کي محفوظ ڪرڻ لاءِ بئراج ۽ ريزروائر ٺاهيا وڃن.
گهڻو ڪري تجويز ڏني ويندي آهي ته گليشيئرن تي جيوٽيڪسٽائل بلئنڪيٽس (Geotextile Blankets) وڇايا وڃن يا لداخ جي جبلن ۾ انجنيئر سونم وانگچڪ (Sonam Wangchuk) جي جوڙيل “آئيس اسٽوپا” (Ice Stupas) يعني هٿرادو يخي منارن واري ٽيڪنالوجي استعمال ڪئي وڃي. پر سائنس اسان کي عمليت پسندي سيکاري ٿي. آئيس اسٽوپا يا جبلن تي بليڪينٽس وڇائڻ وارا طريقا ننڍن، جابلو ڳوٺن جي شروعاتي پوکيءَ لاءِ ته في ايڪڙ مفيد ٿي سگهن ٿا، پر جتي سنڌوءَ جهڙي عظيم نديءَ کي لکين ايڪڙ فٽ (MAF) پاڻيءَ جي ضرورت هجي، اتي هزارين چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل ست هزار گليشيئرن کي انسان هٿرادو وڇاون سان نٿو بچائي سگهي.
گليشيئرن وٽ اسان رڳو زلزلي ۽ ٻوڏن کي روڪڻ لاءِ سائفن (Siphons) ۽ اسپيل ويز (Spillways) لڳائي سگهون ٿا تاڪہ گليشيئري ڍنڍون ڦٽڻ کان بچي سگهن. پر پاڻيءَ جو دائمي ذخيرو بڻائڻ لاءِ، فزيڪل واٽر مئنيجمينٽ يعني پنهنجي ميداني زمينن تي نظام اڏڻ کان سواءِ ٻيا سڀ رستا فريب آهن.
سياسي بي اعتمادي ۽ سنڌ جو پنهنجو جيو-پوليٽيڪل فيصلو
پاڻيءَ جي فزيڪل مئنيجمينٽ جو ذڪر ايندي ئي، پوري سنڌ جي اجتماعي نفسيات ۾ هڪ تاريخي خوف ۽ ڪاوڙ جي لهر دوڙي ويندي آهي. “ڊيم” جو لفظ سنڌيءَ جي من ۾ سياسي بي اعتماديءَ جو زخم آهي. ۽ هي خوف بي بنياد ناهي، پر اتهاس جي مسلسل معاهدا شڪنين مان جنم وٺي ٿو. 1991ع واري آبي تقسيم واري معاهدي (1991 Water Apportionment Accord) جي مسلسل خلاف ورزين، ڊيلٽا لاءِ مقرر ڪيل 10 ملين ايڪڙ فٽ پاڻي نه ڇڏڻ، ۽ چشما-جهلم لنڪ ڪينال يا ڪالاباغ جهڙن مٿانهين منصوبن ذريعي سنڌ جي پاڻيءَ تي ڌاڙي هڻڻ جي ڪوششن، سنڌ جي ماڻهن کي وفاقي ۽ پنجاب جي اڏاوتن بابت نفيءَ جي موڙ تي بيهاري ڇڏيو آهي.
پنجاب پنهنجي حدود ۾ تربيلا، منگلا، ۽ درجنن بيراجن ذريعي پنهنجي هائيڊرولاجيڪل سلامتي پڪي ڪري چڪو آهي. ان جي برعڪس، سنڌ وٽ پنهنجي حدن اندر پاڻي ذخيرو ڪرڻ جا وسيلا نالي ماتر آهن. جيڪڏهن سنڌ پنهنجي بقا لاءِ صرف پنجاب جي حُسنِ اخلاق ۽ وفاق جي مهربانيءَ جي انتظار ۾ ويٺي رهي، ته اها آبي خودڪشي هوندي.
تنهنڪري، حل هي ناهي ته اسان ڊيم کان نفرت جي نالي تي پنهنجو پاڻي سمنڊ ۾ ضايع ٿيڻ ڏيون، پر اصل حل هي آهي ته سنڌ کي پنهنجي هائيڊرولاجيڪل حدن (Provincial Boundaries) اندر پاڻيءَ تي خودمختيار ڪنٽرول قائم ڪرڻو پوندو.
ڪوٽڙيءَ کان هيٺ: سنڌ بيراج ۽ سمنڊ جي پيش قدميءَ آڏو ديوار
جڏهن اسان پنهنجي سرحدن اندر نوان ريزروائر جوڙڻ جي ڳالهه ڪريون ٿا، ته سڀ کان بنيادي ۽ ناگزير قدم سکر ۽ ڪوٽڙيءَ جي وچ ۾ تحفظي بئراجن ۽ بالخصوص ڪوٽڙي بيراج کان هيٺ “سنڌ بيراج” (Sindh Barrage) جي تعمير آهي.
ٺٽو، بدين، ۽ سجاول جا علائقا ان ڪري تباهه ناهن ٿيا جو اتي جي زمين غير زرخيز هئي، پر ان جو سبب هي آهي ته ڪوٽڙيءَ تان مٺو پاڻي نه اچڻ ڪري سنڌ (عرب) ساگر پنهنجي کاري زبان سان سنڌ جي 20 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين ڳھي چڪو آهي. سمنڊ جي هيءَ پيش قدمي (Sea Intrusion) رڳو زمينن کي لوڻ ناهي بڻائي رهي، پر هيٺين پٽيءَ جي مٺي پاڻيءَ جي اڪويفرن (Aquifers) کي به مڪمل طور تلخ ۽ زهريلو ڪري چڪي آهي.
ڪوٽڙي بيراج کان هيٺ ٺهندڙ سنڌ بيراج هڪ سياسي يا متنازعه ڊيم ناهي، پر اها هڪ جيو-فزيڪل تحفظي ديوار هوندي. ان جا بنيادي فائدا هي هوندا:
* سمنڊ جي پيش قدميءَ جي روڪ: هنن بيراجن سان ٻه وڏا هائيڊرولاجيڪل چئلينج جڙيل آهن، جن کي نظرانداز ڪرڻ هڪ وڏي آبي آفت کي دعوت ڏيڻ برابر هوندو:
*1. ڳار پڻو (Siltation) ۽ نديءَ جي پيٽ جو اڀرڻ
سنڌو ندي دنيا جي انهن ندين ۾ شامل آهي، جيڪي جبلن تان پاڻ سان گڏ هزارين ٽنن جي حساب سان مٽي، ريل ۽ ڳار (Silt) کڻي اچن ٿيون. جڏهن ميداني علائقن (سکر ۽ ڪوٽڙيءَ جي وچ) ۾ واڌو بئراج ٺاهي پاڻيءَ جي رفتار کي روڪيو ويندو، ته اها سڄي مٽي نديءَ جي تري ۾ بيهي ويندي.
ان جو نتيجو اھو نڪرندو جو نديءَ جو پيٽ (Riverbed) آهستي آهستي مٿي اڀري ويندو. اڄ به سنڌ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ درياهه جو پيٽ آسپاس جي زمينن کان مٿي بيٺل آهي، جنهن لاءِ بچاءُ بند قائم ٿيل آهن. جيڪڏهن بغير صحيح هائيڊرولاجيڪل ماڊلنگ جي جڳهه جڳهه تي درياهه کي روڪيو ويو، ته ايندڙ وڏي ٻوڏ بئراجن جي متوازي بندن کي ٽوڙي سڄي سنڌ کي سيلاب ۾ ٻوڙي ڇڏيندي.
*2. ڏکڻ-کان-اتر پمپنگ جو طبعي ۽ معاشي مغالطو
عام طور تي ذهن ۾ ھي خيال اڀري ٿو ته پوري سنڌ جي لاهي اتر کان ڏکڻ ڏانهن آهي، تنهنڪري سمنڊ وٽ ٺهندڙ سنڌ بيراج مان پاڻي پمپ ڪري واپس اتر يا وچين سنڌ ڏانهن نالن ۽ ڪينالن ذريعي آندو وڃي. پر هيءَ سوچ فزڪس ۽ اقتصاديات جي بنيادي اصولن خلاف آهي.
پاڻيءَ جي هڪ ايڪڙ فٽ (1 Acre-Foot) جو وزن تقريبن 1,233 ٽن ٿئي ٿو. ملين ايڪڙ فٽ پاڻيءَ کي ڏکڻ تان کڻي، جابلو لاهيءَ جي ابتڙ (Uphill)، سوين ڪلوميٽر پري اتر ڏانهن پمپ ڪرڻ لاءِ اهڙي توانائي گهرجي جنهن جي قيمت اسان جي پوري ملڪي بجيٽ کان به مٿي هلي ويندي. جڏهن اهو مھانگو پاڻي اتر پهچندو، ۽ ان مان اسان وري به ڪمند يا ساريال (پئڊي رائيس) پوکينداسين، ته فصل جي ڪل مارڪيٽ قيمت ان پاڻيءَ کي چاڙهڻ واري بجليءَ جي خرچ جي 10 سيڪڙو جي برابر به نه هوندي.
پاسي واري پمپنگ: جھنپير، شمسي طاقت ۽ ٿر و ڪوهستان جو روڊ ميپ
تنهنڪري، اسان کي ڏکڻ-کان-اتر ڏانهن پاڻي پمپ ڪرڻ بجاءِ “پاسي واري پمپنگ” (Lateral Pumping) واري جديد حڪمت عملي اپنائڻي پوندي.
سنڌ جي ڏکڻ واري زون وٽ دنيا جو عظيم ترين آبي ۽ طبعي نعم البدل موجود آهي: جھنپير جو ونڊ ڪوريڊور (Jhimpir Wind Corridor) ۽ سال جا 300 ڏينهن چمڪندڙ شمسي توانائي (Solar Energy). هتي باقاعده گرين انرجي پيدا ڪرڻ جي اڻ کٽ صلاحيت آهي.
اسان کي گهرجي ته ڏکڻ سنڌ جي هن مفت ونڊ ۽ سولر پاور کي استعمال ڪندي، سنڌ بيراج يا ڪوٽڙيءَ وٽان پاڻيءَ کي مٿي اتر ڏانهن پمپ ڪرڻ بجاءِ پاسي وارن برپٽن يعني ٿر، ڪوهستان، ٺٽي ۽ بدين جي سڪل پٽين ڏانهن پائيپ لائينن ذريعي منتقل ڪريون.
ان نئين منصوبابنديءَ جو تحرڪي ڍانچو انتهائي سوچيل سمجھيل ۽ عملي آهي. هن نظام جو مرڪزي نقطو ڪوٽڙي ذخيري ۽ رٿيل سنڌ بيراج وٽ جمع ٿيل پاڻي هوندو. جتان هڪ طرف نديءَ جو مٺو پاڻي سمنڊ ۽ ڊيلٽا ڏانهن مسلسل ماحولياتي وهڪري (Environmental Flow) جي صورت ۾ بهجي تمر جي ٻيلن ۽ ساحلي پٽيءَ کي زنده رکندو، ته ٻئي طرف جھنپير جي ونڊ ڪوريڊور ۽ سولر پاور مان حاصل ٿيندڙ سستي طاقت ذريعي پاسي وارو پائيپ لائين نظام چالو ڪيو ويندو. هي پائيپ لائينون ان ذخيره ٿيل پاڻيءَ کي ٿر، ڪوهستان، ٺٽي ۽ بدين جي بنجر زمينن تائين پهچائينديون، جتي روايتي سيلابي آبپاشيءَ بجاءِ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي جهڙا جديد طريقا لاڳو ڪيا ويندا. ان سڄي عمل جو آخري نتيجو اعليٰ قيمت وارن فصلن، جڙي ٻوٽين ۽ ميون جي رڪارڊ پيداوار جي صورت ۾ نڪرندو، جيڪو سنڌ کي آبي توڙي خوراڪي لحاظ کان مڪمل طور خودڪفيل بڻائي سگهي ٿو.
ٿر ۽ ڪوهستان جون ٻنيون باراني ضرور آهن، پر جيو-ڪيميائي لحاظ کان انتهائي زرخيز آهن. جڏهن اتي پائيپ لائينن ذريعي پاڻي پهچائي، سيلابي پئماني واري آبپاشي (Flood Irrigation) جي بجاءِ ڊرپ آبپاشي (Drip) ۽ اسپرنڪلر نظام لاڳو ڪيو ويندو، ته اتي زيتون، کجور، ميوا، ۽ قيمتي ڀاڄيون پيدا ڪري سگهجن ٿيون. هيءَ زراعت گهٽ پاڻيءَ ۾ 10 کان 30 ڀيرا وڌيڪ پيداوار ڏيندي، ۽ سنڌ کي سخت کان سخت ڏڪار واري سال ۾ به بک ۽ تباھيءَ کان بچائيندي.
اندروني اصلاحات: منڇر سنڊروم ۽ پاڻيءَ جو ضايع ٿيڻ
پر صرف نوان بيراج ٺاهڻ يا پائيپ لائينون وڇائڻ سان سنڌ جو پاڻي محفوظ نه ٿيندو، جيستائين اسان پنهنجي اندروني نظام جا زخم نه سبيون. اسان وٽ تاريخي پئماني تي پنهنجي ڍنڍن ۽ ڍورن کي تباهه ڪرڻ جو مجرمانه رڪارڊ آهي.
اسان ايشيا جي سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍ منڇر سان ڇا ڪيو؟ اسان ان ۾ انڊسٽريل ۽ زرعي فاضل پاڻيءَ جون زهريليون ناليون (RBOD/MNV Drain) ۽ سيم نالا ڇوڙائي، ان کي مٺي پاڻيءَ جي امرت مان بدلائي هڪ زهريلي قبرستان ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. جيڪڏهن اسان ڪوٽڙيءَ هيٺ يا وچين سنڌ ۾ به نوان ذخيره جوڙيون ٿا، پر انهن ۾ شھرن ۽ فيڪٽرين جو بغير ٽريٽمينٽ ڪيل زهر ڇڏيندا سين، ته اسان پاڻي محفوظ نہ ڪندا سين، پر نوان “منڇر سانحا” پيدا ڪندا سين.
تنهنڪري، منڇر، ڪينجهر، ڇوٽياريون ۽ هاليجي جهڙين فطري ڍنڍن جي نئين سر بائيو-لاجيڪل بحالي ناگزير آهي. سيم نالن جي پاڻيءَ کي واٽر ٽريٽمينٽ پلانٽس ذريعي صاف ڪرڻ کان پوءِ ئي انهن ڍنڍن ۾ ڇڏڻ جي قانون سازي ڪرڻي پوندي.
ان سان گڏ، اسان جي واهن ۽ شاخن جي ڪچي هجڻ (Unlined Canals) جي ڪري 30 کان 40 سيڪڙو پاڻي پوکيءَ تائين پهچڻ کان اڳ ئي زمين نچوئيندي ضايع ٿي وڃي ٿو. جنهن زمين مان پاڻي وڃي ٿو، اتي اها “سيم ۽ ڪلر” (Salinity and Waterlogging) پيدا ڪري ٿي. ڪينالن جي سيمينٽنگ يا پڪو ڪرڻ، ۽ ڪمند يا چانورن جهڙن اڃايل فصلن جي جڳهه تي گهٽ پاڻي پيئندڙ فصلن جي پوکيءَ واري نئين زرعي پاليسي اسان جو پهريون قومي فرض هجڻ گهرجي.
جڏهن اسان تاريخ جي هن موڙ تي بيھي سنڌوءَ جي سڪندڙ پيٽ ڏانهن نهاريون ٿا، ته اسان کي سمجهه ۾ اچي ٿو ته فطرت اسان جي سياست يا احتجاجن جي محتاج ناهي. گليشيئرن جو پگھلڻ هڪ سائنسي حقيقت آهي، ۽ مٿانهين حڪمرانن جي بي اعتمادي هڪ تلخ اتهاس. پر ان سڀ جي وچ ۾ سنڌ جي بقا جي واٽ وري به اسان جي پنهنجي ارادي، جديد انجنيئرنگ، ۽ پنهنجي جاگرافيائي حدن ۾ ئي لڪل آهي.
جيڪڏهن اسان پنهنجا ريزروائر پاڻ نه جوڙيا، پنهنجي ڊيلٽا آڏو تحفظي بيراج نه وڇايا، ۽ پنهنجي ڪينالن ۽ فصلن جي نئين سر ترتيب نه ڪئي—ته ايندڙ چند ڏهاڪن ۾ جڏهن گليشيئرن جو آخري پيڪ واٽر به نڪري چڪو هوندو، تڏهن اسان وٽ پنهنجي ايندڙ نسل کي ڏيڻ لاءِ رڳو سڪل ريگستان، زهريليون ڍنڍون ۽ سياسي نوحا ئي بچندا.
ڇا اسان جو نسل اڃايل مستقبل جو شڪار بڻجڻ لاءِ تيار آهي، يا پوءِ پنهنجي علم، سائنس ۽ ڌرتيءَ جي طاقت سان سنڌوءَ جي آخري قطري کي پنهنجي بقا جو نئون منشور بڻائيندو؟