پنهنجي پاڙي کي سڃاڻڻ جي ضرورت
عرب سمنڊ جي سامهين پار، اسان جي سنڌ جي بلڪل پاڙي ۾، ڏکڻ اولهه عرب جو خطو اڄ جن اڻانگن موڙن مان گذري رهيو آهي، اهو رڳو ڪنهن هڪ ملڪ يا عارضي ڌر جو مقامي تڪرار ناهي. هي علائقو صديون کان اسان جي سمنڊ، سامونڊي واپار ۽ خطي جي سياسي توازن سان ڳنڍيل رهيو آهي. مون تازو ئي يمن، سعودي عرب ۽ سڄي ڏکڻ اولهه عرب جي صديءَ کان وڌيڪ پراڻي سياسي توڙي تاريخي احوال جو تفصيلي اڀياس ڪيو آهي. تنهنڪري سنڌ جي هر باخبر فرد لاءِ ضروري آهي ته هو پاڙي جي حقيقتن کان واقف رهي، ڇو ته ان جا اثر اسان جي خطي تائين پهچن ٿا. ان ئي سوچ تحت مون هن سڄي فهم ۽ مواد کي يڪجا ڪري توهان سان ونڊڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، تاڪي اسان سمجهي سگهون ته تاريخ جو هي اڻ کٽ تسلسل اڄ جي سياست کي ڪهڙي شڪل ڏئي رهيو آهي.
سلطنتن جي ٽڪراءُ کان اڳ وارو عرب
اوڻيهين صديءَ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ ويهين صديءَ جي شروعات ۾، جڏهن موجوده نقشي وارا عربي ملڪ اڃا وجود ۾ ئي نه آيا هئا، تڏهن هي خطو علائقائي توڙي عالمي طاقتن جي اثر هيٺ ورهايل هو. اتر يمن جي جبلن ۽ صنعاء جي قديم گهٽين تي عثماني سلطنت جو راڄ هو، جڏهن ته نوآبادياتي رٿابنديءَ تحت يمن جو ڏکڻ وارو ساحلي پٽو، خاص طور عدن جي بندرگاهه، برطانوي راڄ جي قبضي ۾ هئي. مرڪزي عرب جي خشڪ ريگستانن ۾ آلِ سعود پنهنجي سلطنت جو بنياد رکي رهيا هئا، جڏهن ته حجاز جو علائقو، جتي مڪي ۽ مديني جا مقدس شهر آهن، هاشمي خاندان جي هٿن ۾ هو. ڏکڻ جي ڪنارن تي ننڍيون ننڍيون برطانوي سرپرستي هيٺ هلندڙ رياستون ۽ قبيلائي امارتون قائم هيون. هيءَ اها جڳهه هئي جتي سلطنتون، قبائل ۽ نوآبادياتي مفاد پاڻ ۾ ٽڪرائي رهيا هئا.
