سياست جي بساط تي جڏهن به ڪو نئون مهرو متعارف ڪرايو ويندو آهي، ته ان جو مقصد رڳو راند ۾ واڌارو ڪرڻ ناهي هوندو، پر اڳ کان موجود رانديگرن کي سوڙهو ڪرڻ پڻ هوندو آهي. اڄڪلهه گادي واري شهر جي ٿڌين راهدارين ۾ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير کي پاڪستان جو پنجون صوبو بڻائڻ جي جيڪا خاموش تياري هلي رهي آهي، ان کي رڳو نقشي جي تبديلي سمجهڻ اسان جي سڀ کان وڏي تاريخي ڀل هوندي. هيءَ ڪا سادي انتظامي ڦيرڦار ناهي؛ هي اهو نئون طوفان آهي، جيڪو جيڪڏهن بنا ڪنهن اڳواٽ آئيني بچاءَ جي سنڌ جي سرحدن سان ٽڪرائجي ويو، ته اسان جي سڃاڻپ، وسيلن ۽ سياسي طاقت کي هميشه لاءِ وفاق جو محتاج بڻائي ڇڏيندو.
سينيٽ جو ڄار ۽ 'نه' چوڻ جي طاقت
طاقت جو اصل کيل انگن اکرن ۾ لڪل هوندو آهي. جيڪڏهن آزاد ڪشمير کي باقاعده پنجين صوبي جو درجو ڏنو وڃي ٿو، ته ملڪي سينيٽ جي سيٽن جو ڪل تعداد وڌي 119 ٿي ويندو. آئيني ترميم لاءِ قانوني طور تي ٻه-ڀاڱي-ٽي (two-thirds) اڪثريت گهربل هوندي آهي، جنهن جو سڌو سنئون مطلب اهو آهي ته مرڪز کي پنهنجي مرضيءَ جا فيصلا مڙهڻ لاءِ لڳ ڀڳ 80 ووٽن جي ضرورت پوندي. هن نئين عددي حقيقت ۾ سنڌ جي سياسي بقا جو آخري مورچو ڪهڙو هوندو؟
هتي اهو سمجهڻ انتهائي ضروري آهي ته اهڙي ڪنهن به قانون سازيءَ کان اڳ يا ان دوران، سنڌ، خيبر پختونخواهه ۽ بلوچستان وٽ گڏجي 69 سيٽن جي نمائندگي موجود آهي. هي 69 سيٽون رڳو انگ ناهن، پر هي اها 'ويٽو پاور' يا رڪاوٽ (blocking coalition) آهي، جنهن ذريعي مرڪز جي ڪنهن به اهڙي آئيني ترميم کي روڪي سگهجي ٿو جيڪا ننڍن صوبن جي مفادن خلاف هجي. سنڌ کي گهرجي ته هو پنهنجي هن گڏيل طاقت کي استعمال ڪندي، پنجين صوبي جي قيام واري ڪنهن به بل کي ان وقت تائين بلاڪ ڪري، جيستائين سنڌ جي وسيلن، مالياتي حصي ۽ سياسي نمائندگيءَ لاءِ اٽل آئيني ضمانتون نه ڏنيون وڃن. طاقتور ڌريون هميشه اها ڪوشش ڪنديون آهن ته ننڍن صوبن کي الڳ الڳ ڪري کين ڪمزور ڪيو وڃي، پر انهن 69 سيٽن جو گڏيل محاذ ئي اهو اڪيلو ڍال آهي، جيڪو نئين سياسي حملي کي روڪي سگهي ٿو.
ٽروجن هارس: ڇا پنجون صوبو سنڌ جي ورهاست جو بهانو آهي؟
سڀ کان وڌيڪ ڳڻتي جوڳو ۽ گهرو سوال اهو آهي ته ڇا مقتدر ڌريون (power authorities) رڳو هڪ نئين صوبي جي قيام تائين محدود رهنديون؟ سياست جي ماهرن جو خيال آهي ته پنجين صوبي جو قيام اصل ۾ هڪ 'ٽروجن هارس' (Trojan Horse) ثابت ٿي سگهي ٿو—هڪ اهڙي چال جنهن جي پيٽ ۾ سنڌ جي جاگرافيائي ۽ انتظامي ورهاست جا خنجر لڪيل آهن.
جڏهن سينيٽ ۾ پنجون صوبو شامل ٿيندو ۽ مرڪز جي طاقت وڌي ويندي، تڏهن وفاقي جوڙجڪ ۾ "برابري" پيدا ڪرڻ جي نالي تي هڪ نئون ۽ خطرناڪ بحث ڇيڙيو ويندو. اهو دليل ڏنو ويندو ته چينڪ ۾ چانهه وڌي وئي آهي، تنهنڪري نوان ڪپ پيدا ڪيا وڃن. پنجاب يا مرڪز جي بالادستيءَ کي وڌيڪ مستحڪم ڪرڻ لاءِ، اختيارين طرفان اهو مطالبو سامهون اچي سگهي ٿو ته طاقت جي توازن کي برقرار رکڻ لاءِ سنڌ (يا ٻين صوبن) کي ٽوڙي وڌيڪ صوبا يا انتظامي يونٽ ٺاهيا وڃن، ته جيئن سينيٽ ۾ نمائندگي "متوازن" ٿي سگهي. جيڪڏهن سنڌ اڄ پنجين صوبي جي قيام تي خاموش رهي ۽ پنهنجي جاگرافيائي سرحدن جي عدم ورهاست (non-division) جو اڳواٽ آئيني تحفظ حاصل نه ڪيو، ته سڀاڻي هي عددي اقليت ان ڳالهه جي راهه هموار ڪندي ته سنڌ جي ڌرتيءَ تي انتظامي ليڪون ڇڪيون وڃن.
مالياتي ۽ انتظامي گهيرو: اين ايف سي ۽ سي سي آءِ
هي معاملو رڳو سينيٽ جي ڪرسين تائين محدود ناهي، پر اهو سڌو سنئون ان مانيءَ جي ڳڀي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌ جي ماڻهن جي ٿالهه ۾ اچي ٿو. قومي مالياتي ڪميشن (NFC) جو ايوارڊ ڪا واڌو پئدا ٿيندڙ دولت ناهي؛ اهو هڪ طئي ٿيل مالياتي پائي (Pie) آهي. جڏهن ان ساڳي پائيءَ کي کائڻ لاءِ چار جي بدران پنج حصيوار دسترخوان تي ويهندا، ته هر صورت ۾ سنڌ جي حصي مان ئي ڪٽوتي ٿيندي. نتيجي ۾، سنڌ جي بجيٽ سڪڙجي ويندي، ترقياتي ڪم رولڙي جو شڪار ٿيندا، ۽ صحت توڙي تعليم جا ادارا وفاقي خيرات جا منتظر بڻجي ويندا.
ساڳي طرح، گڏيل مفادن واري ڪائونسل (CCI)—جتي صوبا ۽ وفاق برابريءَ جي بنياد تي ملڪي وسيلن، پاڻي، ۽ توانائيءَ جا اهم فيصلا ڪندا آهن—۾ به سنڌ جو آواز دٻجي ويندو. پنجين صوبي جي شموليت سان مرڪز جا حامي ووٽ وڌي ويندا. سنڌ، جيڪا ماضيءَ ۾ سي سي آءِ جي ميز تي هڪ طاقتور ڀائيوار طور پنهنجا حق مڃرائيندي هئي، سا رڳو هڪ شڪايت ڪندڙ ڌر بڻجي رهجي ويندي. پاڻيءَ جي ورهاست هجي، تيل ۽ گئس جي رائلٽي هجي، يا ڪارخانن تي ٽيڪس جو معاملو؛ سنڌ جا سمورا فيصلا ان اڪثريت جي رحم ۽ ڪرم تي هوندا، جن جو سنڌ جي مٽيءَ سان ڪو به جذباتي يا تاريخي واسطو ناهي.
وسيلن تي حاڪميت ۽ آرٽيڪل 172 جي بقا
ارڙهين ترميم ذريعي شامل ڪيل آرٽيڪل 172 جي شق 3، سنڌ جي قدرتي وسيلن—گئس، تيل ۽ سامونڊي حدن مان نڪرندڙ معدنيات—تي صوبي جي برابريءَ واري مالڪيءَ کي تسليم ڪري ٿي. پر جڏهن وفاق جي سطح تي سنڌ جي نمائندگي ۽ ووٽ جي طاقت ڪمزور ٿي ويندي، ته هن آرٽيڪل تي عملدرآمد پڻ مرڪز جي مرضيءَ جو محتاج بڻجي ويندو. ايندڙ وقتن ۾، غير واضح معاهدن تحت سنڌ جي تيل ۽ گئس جا ذخيرا وفاق جي هٿ هيٺ وڃي سگهن ٿا، جڏهن ته سنڌي عوام پنهنجي ئي زمين جي وسيلن مان نڪرندڙ باهه تي هٿ سيڪڻ کان محروم رهجي ويندو.
طاقت جي هن نئين شطرنج تي، سنڌي عوام، دانشورن، ۽ قانوني ماهرن جو ڪردار هاڻي رڳو تماشائيءَ وارو نٿو ٿي سگهي. اسان کي سمجهڻو پوندو ته جڏهن وفاقي عمارت جو ڍانچو تبديل ٿيندو آهي، ته سڀ کان وڌيڪ دٻاءُ انهن ٿنڀن تي پوندو آهي جيڪي سڀ کان پراڻا هجن. ڇا اسان جا چونڊيل نمائندا پنهنجي خاموشيءَ سان هن نئين ورهاست جي راهه هموار ڪندا، يا اهي سينيٽ ۽ اسيمبلين اندر مزاحمت جي اها ديوار اڏيندا جيڪا ايندڙ نسلن جي سياسي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ کي محفوظ رکي سگهي؟ ڇاڪاڻ ته جيڪو قومي وجود پنهنجي اختيارن جو سودو بنا شرطن جي ڪري ڇڏيندو آهي، تاريخ ان کي ڪڏهن به ٻيو موقعو ناهي ڏيندي.