سنڌ جي ڪناري تي بيٺل ڪنهن ملاح جڏهن عربي سمنڊ جي لهرن کي ڏسي ٿو، تہ شايد هن جي ذهن ۾ رڳو مڇيءَ جو شڪار هجي. پر حقيقت ۾ اهي لهرون انهن عالمي سياسي طوفانن جي هيٺ آهن، جن جا فيصلا هتان سوين ميل پري واشنگٽن يا تهران جي طاقتور محلن ۾ ٿين ٿا.
سنڌ، پنهنجي جاگرافيائي بيهڪ سبب، هميشه کان انهن طاقتن جي وچ ۾ هڪ پل يا ڪڏهن لڙائيءَ جو ميدان بڻجي سامهون آئي آهي. ايران ۽ امريڪا جي اڄوڪي دشمني صرف 1979ع جي انقلاب جو نتيجو ناهي، پر اها ان هڪ صدي پراڻي تمنا جي ناڪاميءَ جو ردعمل آهي، جتي ايران امريڪا کي پنهنجي آزاديءَ جو آخري سهارو بڻائڻ گهريو هو. اڄ اسين جنهن سوال تي ويچار ڪنداسين، اهو هي آهي تہ: جڏهن هڪ اڀرندڙ طاقت مان عالمي انصاف جي اميد رکي وڃي ۽ اها طاقت پاڻ سامراج بڻجي سامهون اچي، تہ ان مان پيدا ٿيندڙ تاريخي صدمو ڪيئن دشمنيءَ کي جنم ڏئي ٿو؟
تاريخي تجزيو: امريڪا بطور “ٽين قوت” جو گمان
ڪتاب America and Iran: A History, 1720 to the Present جي ليکڪ جان غزوينيان پنھنجي تحقيق ۾ هڪ حيران ڪڙندڙ ڳالهه ٻڌائي ٿو تہ امريڪا ۽ ايران جا لاڳاپا شروع کان خراب نه هئا. ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾، جڏهن امريڪا اڃا برطانيه جي ڪالوني هو، تڏهن اتي جي اخبارن ايران جي حالتن بابت تمام گهڻي همدردي ڏيکاري هئي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين، ايران جي نظر ۾ امريڪا هڪ اهڙي “ٽين قوت” (Third Force) هو، جيڪا کين برطانيه ۽ روس جي چنبي مان نجات ڏياري سگهي ٿي. ان دور ۾ برطانيه ۽ روس ايران کي پنهنجي مفادن لاءِ لٽي رهيا هئا، ۽ ايراني سياستدانن جو خيال هو تہ امريڪا جو پنهنجو ڪو سامراجي مقصد ناهي.
ايران جي مشهور مصلح، امير ڪبير، امريڪا سان رابطا ان ڪري ڪيا هئا ڇاڪاڻ تہ امريڪا پاڻ برطانوي غلامي خلاف وڙهي آزاد ٿيو هو. ايراني قوم امريڪا کي هڪ اهڙي دوست طور ڏٺو، جيڪو سندن بگڙيل معيشت کي درست ڪندو. جڏهن 1911ع ۾ امريڪي مالياتي ماهر مورگن شسٽر ايران پهتو، تڏهن ايراني عوام هن کي هڪ هيرو وانگر قبول ڪيو، ڇاڪاڻ تہ هن ايران جي خزاني کي ٻاهرين مداخلت کان بچائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.
پر هي سڄو گمان ان وقت ٽٽي پيو، جڏهن امريڪا عالمي سياست ۾ هڪ وڏي رانديگر طور داخل ٿيو. ٻي عالمي جنگ دوران ايران کي “پرشين ڪوريڊور” طور استعمال ڪرڻ امريڪا جي مجبوري بڻجي وئي، جنهن سبب ايران جي غيرجانبداري ختم ٿي وئي.
تاريخي الميو اهو ٿيو تہ جنهن امريڪا کي ايران پنهنجو محافظ سمجهيو هو، ان ئي 1953ع ۾ ايران جي مقبول وزيراعظم محمد مصدق جو تختو اونڌو ڪيو. امريڪا ثابت ڪري ڇڏيو تہ هو هاڻي هڪ منصفانه طاقت ناهي، پر هو پاڻ هڪ سامراج بڻجي چڪو آهي. هي صدمو ايراني حافظي ۾ هڪ اهڙو گهرو زخم بڻجي ويو، جنهن امريڪا جي تصوير کي هميشه لاءِ مٽائي ڇڏيو.
اسرائيل، امريڪا ۽ ايران جو جديد معاملو
اڄوڪي دور ۾ جڏهن اسين اسرائيل، امريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ ڏسون ٿا، تہ ان ۾ اها ساڳي تاريخي ساخت هڪ نئين روپ ۾ نظر اچي ٿي. امريڪا، جيڪو ڪڏهن ايران جي نظر ۾ هڪ انصاف پسند ملڪ هو، اهو هاڻي اسرائيل جي سيڪيورٽي نظريي جو سڀ کان وڏو پٺڀرائي ڪندڙ بڻجي ويو آهي. اسرائيل، خاص ڪري نوي جي ڏهاڪي کان وٺي، واشنگٽن ۾ هڪ اهڙو سياسي اثر پيدا ڪيو آهي، جتي ايران کي صرف هڪ ”عالمي خطري“ طور ڏٺو وڃي ٿو.
امريڪا جي اڄوڪي ايران پاليسي اڪثر ڪري تيل جي قيمتن کان وڌيڪ اسرائيل جي علائقائي بالادستي (Strategic Primacy) سان جڙيل آهي. جڏهن بينجامن نتنياهو گڏيل قومن ۾ ايران جي ايٽمي پروگرام کي دنيا لاءِ ”موت جو پيغام“ قرار ڏئي ٿو، تڏهن هو دراصل ان امريڪي-ايراني مفاهمت جي هر رستي کي بند ڪري ٿو، جنهن جي ڪڏهن ايراني سياستدانن اميد ڪئي هئي. هي هڪ اهڙي لڙائي آهي جنهن ۾ ڳالهيون صرف وقت پاس ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿيون، نه ڪي مسئلي جي حل لاءِ.
سنڌ (پاڪستان) تي اثر ۽ امڪان
سنڌ، جيڪا عربي سمنڊ جي سڀ کان اهم پٽي آهي، هن عالمي دشمنيءَ جي تمام ويجهي اثر هيٺ آهي. جڏهن امريڪا ۽ ايران جي دشمني وڌي ٿي، تہ ان جو پهريون شڪار عربي سمنڊ جو واپار ٿئي ٿو. هرمز جو لنگهه (Straits of Hormuz) اڳ ئي ڪيترائي ڀيرا دٻاءُ هيٺ رهيو آهي، جنهن جو سڌو اثر ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي جهازرانيءَ تي پوي ٿو.
اقتصادي نمائش: ايران تي لڳل پابندين سبب سنڌ (پاڪستان) کي پنهنجي سڀ کان ويجهي پاڙيسري ملڪ مان سستي گيس حاصل ڪرڻ ۾ وڏي رڪاوٽ آهي. ايران-پاڪستان گيس پائپ لائن منصوبو، جيڪو اسان جي صنعتن لاءِ تمام ضروري هو، اهو اڄ به امريڪي پابندين جي ور چڙهيل آهي.
سامونڊي سلامتي: جيڪڏهن هرمز جي لنگهه ۾ جنگي لڙائي وڌي ٿي، تہ عربي سمنڊ ۾ جهازن لاءِ انشورنس ريٽ وڌي وڃن ٿا، جنهن جو سڌو بار سنڌ جي عام ماڻهوءَ تي مهانگائيءَ جي صورت ۾ پوي ٿو.
سماجي نتيجا: سنڌ جي قديم صوفي ثقافت ايراني اثرن سان مالامال آهي، پر عالمي ڇڪتاڻ سبب هتي به مذهبي ۽ سياسي گروهه ٻن حصن ۾ ورهائجي سگهن ٿا. اها سماجي ورهاست اسان جي امن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي.
اسٽريٽجڪ موقعا: هتي پاڪستان لاءِ هڪ موقعو به آهي. جيڪڏهن سنڌ (پاڪستان) پنهنجي ساحلي طاقت ۽ غيرجانبداري (Neutrality) کي سمجهي، تہ هو پاڻ کي هڪ محفوظ متبادل بندرگاهه طور پيش ڪري سگهي ٿي. ڪراچي کي هڪ اهڙي لجسٽڪ حب طور اڳيان آڻي سگهجي ٿو جيڪو خليج جي لڙاين کان پري هجي.
اسان لاءِ سبق
جان غزوينيان جي هن تاريخي مطالعي مان اسان کي اهو سبق ملي ٿو تہ جڏهن وڏيون طاقتون پنهنجي انا ۽ تاريخي صدمي ۾ ڦاسي پون ٿيون، تڏهن سنڌ جهڙا خطا انتهائي نازڪ موڙ تي اچي بيهندا آهن. ايران جو امريڪا کي پنهنجي ”ٽين قوت“ سمجهڻ هڪ اهڙي غلطي ھئي، جنهن جي قيمت اڄ پورو خطو ڀري رهيو آهي. اسان جي تاريخ اسان کي ٻڌائي ٿي تہ اسين ڪنهن به هڪ وڏي طاقت تي انڌو اعتماد نٿا ڪري سگهون.
جڏهن سمنڊ جي وير وڌندي آهي، تڏهن هوشياري ان ۾ هوندي آهي تہ پنهنجي ٻيڙيءَ کي لهرن جي حوالي نه ڪجي، پر ڪنهن محفوظ بندرگاهه جي ڳولا ڪجي. پاڪستان کي گهرجي تہ هو پنهنجي جاگرافيائي حيثيت کي استعمال ڪندي پاڻ کي هڪ ”پل“ طور پيش ڪري، نه ڪي ڪنهن جي سياسي راند جو هٿيار.
ننڍن خطن کي اها ڳالهه سمجهڻي پوندي تہ وڏين طاقتن جي دشمني ڪڏهن ختم نه ٿيندي، پر اسان کي پنهنجي ساحل، پنهنجي ماڻهن ۽ پنهنجي فائدن کي ان طوفان کان بچائڻ لاءِ الڳ حڪمت عملي جوڙڻي پوندي.