پاتال جو خزانو: سنڌوءَ کي بچائڻ جو آخري گس
ريڊرٿ جي تجربن کان منگهي پير جي جبلن تائين: جيوٿرمل بجلي ۽ سنڌ جي تقدير بدلائڻ جو حقيقي خواب.
ڌرتيءَ جو هي گولو، جنهن تي اسين وڏي فخر ۽ اطمينان سان هلون ٿا، حقيقت ۾ هڪ ٻرندڙ آڙاهه مٿان اڏيل هڪ سنهي پناهه گاهه آهي. اسان پنهنجي قدمن هيٺان دٻيل ان بي پناهه توانائيءَ کان ائين غافل آهيون، جيئن ڪو تپندي اونهاري ۾ پگهرجي رهيو هجي پر کيس اها خبر نه هجي ته سندس پيرن هيٺان برف جو جبل لڪل آهي. اها هڪ اهڙي حقيقت آهي جيڪا اسان جي سڄي ملڪ جي تقدير بدلائي سگهي ٿي، پر افسوس ته اسان پنهنجي ئي ڌرتيءَ جي هينئين ۾ لڪل هن خزانن کان اڻڄاڻ آهيون.
ڪجهه ماڻهو شايد چوندا ته “سائين، اهي سڀ خواب آهن، ڪتابي ڳالهيون آهن.” پر کين خبر هجڻ گهرجي ته اڄوڪي دنيا انهن خوابن کي حقيقت جو روپ ڏئي چڪي آهي. انگلينڊ جو هڪ شهر آهي “ريڊرٿ” (Redruth)، جتي ڪارنوال جي جبلن ۾ انجنيئرن اهڙو معجزو ڪري ڏيکاريو آهي، جيڪو هاڻي ڪنهن خالي خواب جي بجاءِ هڪ هلندڙ ڦرندڙ ڪارخانو آهي. 26 فيبروري 2026ع جي اها تاريخ دنيا جي تاريخ ۾ سونھري اکرن سان لکبي، جڏهن ريڊرٿ جي ان پلانٽ پهرين دفعي زمين جي پنج ڪلوميٽر گهرائيءَ مان 190 ڊگري سينٽي گريڊ گرم پاڻي ڪڍي بجلي پيدا ڪرڻ شروع ڪئي. هي رڳو بجلي نه هئي، پر اها پڪ هئي ته انسان هاڻي ڌرتيءَ جي پاتال مان پنهنجي تقدير بدلائي سگهي ٿو. رڳو ڏيڍ ايڪڙ جي ننڍڙي زمين تان اڄ ڏهه هزار گهر روشن ٿي رهيا آهن.
پر انسان جي فطرت به ڪيڏي نه عجيب آهي؛ اسان کي جيڪا شيءِ آسانيءَ سان هٿ اچي ٿي، اسان ان جا غلام بڻجي وڃون ٿا. گذريل ڏهن ڏهاڪن کان اسان ڪوئلي کي ساڙڻ ۽ تيل کي ٻارڻ ۾ ايترو ته مصروف ٿي ويا آهيون جو اسان وساري ويٺا آهيون ته اسان جي پاتال ۾ قدرت جو هڪ اهڙو ٻارڻ موجود آهي جيڪو نه ڪڏهن ختم ٿيڻ وارو آهي ۽ نه ئي ڪو گند پيدا ڪري ٿو. اها 1904ع جي ڳالهه آهي، جڏهن اٽليءَ ۾ پهرين دفعو زمين جي تپش مان بجليءَ جو بلب ٻاريو ويو هو، پر تيل جي سستي هجڻ ڪري اسان ان سڄي ٽيڪنالاجي کي “وساريل داستان” بڻائي ڇڏيو. هيءَ اها “عظيم غفلت” هئي جنهن اڄ اسان کي ماحولياتي تباهيءَ جي ڪناري تي آڻي بيهاريو آهي.
حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ريڊرٿ وارو اهو پلانٽ رڳو بجلي نٿو ڏئي، پر ان سان گڏ “ليٿيم” نالي هڪ اڇو پائوڊر به پيدا ڪري ٿو، جيڪو اڄڪلهه موبائيلن ۽ اليڪٽرڪ گاڏين جي بيٽرين لاءِ “اڇو سون” آهي. هي ليٿيم وڪرو ڪري اسين ان مهانگي ڊرلنگ جو خرچ به پورو ڪري سگهون ٿا، جنهن کان اسان جا حڪمران ڊڄندا آهن. اها ئي ڊيٽا اسان جي سنڌ جي حالت تي به لاڳو ٿئي ٿي، پر هتي اسان جي دل رت جا ڳوڙها روئي ٿي. اسان کي هميشه اهو چئي ڊيڄاريو ويندو آهي ته “جيڪڏهن وڏا ڊيم نه ٺهيا ته بجلي سستي نه ٿيندي.” پر حقيقت اها آهي ته ڊيمن جي ڪري اسان جو سنڌو درياءُ سڪي پيو آهي، لاڙ جي ڊيلٽا کي سمنڊ کائي رهيو آهي ۽ اسان جي زراعت تباهه ٿي رهي آهي.
جيڪڏهن اسان ريڊرٿ وانگر هن “جيوٿرمل” يعني پاتال جي گرميءَ مان بجلي پيدا ڪيون، ته اسان کي سنڌوءَ مٿان وڌيڪ ڪنهن بند جي ضرورت نه پوندي. اسان جو درياءُ آزاد وهندو، ڊيلٽا تائين مٺو پاڻي پهچندو ۽ اسان جي زمينن کي سمنڊ جي لوڻ کان نجات ملندي. ساڳي وقت، اسين ٿر جي خوبصورت صحرا کي “ڪوئلي جي دونهين” کان به بچائي سگهون ٿا. ڪوئلو ڪڍڻ سان نه رڳو هوا زهر بڻجي ٿي پر ٿر جو گهرو مٺو پاڻي به ضايع ٿي رهيو آهي. ان جي برعڪس، اسان جي سنڌ ۾ منگهي پير جي جبلن ۾، لڪي شاهه صدر جي گرم چشمن ۾ ۽ خيرپور جي گئس فيلڊن مان نڪرندڙ پاڻيءَ ۾ اهڙو خزانو لڪل آهي، جنهن کي اسين ائين ئي ضايع ڪري رهيا آهيون. منگهي پير جي جبلن هيٺان 184 ڊگري گرمي موجود آهي! هڪ ننڍڙو سوراخ ڪراچيءَ جي لکين ماڻهن جي زندگي بدلائي سگهي ٿو. خيرپور ۾ گئس ڪڍڻ دوران جيڪو گرم پاڻي اسان رڳو “گند” سمجهي اڇلائي ڇڏيون ٿا، ان مان ايتري بجلي ملي سگهي ٿي جو پورو ضلعو روشن ٿي وڃي. پاڪستان ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ لک ميگاواٽ بجلي اهڙي طرح پيدا ٿي سگهي ٿي.
